Tác Giả: Nguyễn Văn Lục
03/09/2026
Trước đây, tôi đã giới thiệu truyện ngắn: Anh phải sống của Khái Hưng trong một bài viết nhan đề: Chiều kích của một tác phẩm văn học.
Trong đó, tôi đã chủ ý trích dẫn nguyên văn cuộc đối thoại giữa hai vợ chồng Thức.
Lấy tỉ dụ: Mình có đủ sức bơi vào bờ không? Chỗ khác Mày ra đây làm gì? Chữ Mình và chữ Mày tuy khác ngữ nghĩa. Nhưng ở đây, Chữ Mày nặng trĩu dấu ấn của lo sợ thương yêu.
Và đấy là nghệ thuật, là thiên tài.
Tuy nhiên, nhận thấy công việc làm ấy chưa đầy đủ, phần vì tại miền Nam lúc bấy giờ Khái Hưng ít được ai nhắc nhở, phần thì nhóm Tự Lực Văn Đoàn sau này bị độc giả quên lãng nên tôi thấy có trách nhiệm phải làm sống lại một thành viên của nhóm.
Trong khi đó, Nguyễn Tường Thiết, con trai thứ tư cùa Nhất Linh lại nghi ngờ: Ông Diệm cho người không chuyển báo phát hành Thống Nhất để triệt hạ tờ Nguyệt san Văn hóa ngày nay của Nhất Linh.
Sự ngây thơ vô số tội ấy mà Nguyễn Tường Thiết quên rằng, sự nghiệp văn học của Tự Lực Văn Đoàn đã được Hiệp hội giáo chức đưa Nhất Linh vào chương trình thi tú tài I.
Thành công rực rỡ của Tự Lực Văn Đoàn đã được khẳng định ở một thời kỳ nhất định và đã đến lúc nhường chỗ cho những trào lưu văn học mới.
Ở các lớp đệ ngũ, đệ tứ thì cho vào chương trình tác phẩm Chinh Phụ ngâm
Ông Diệm và nhất là ông Nhu coi việc ấy như một công việc của bộ giáo dục và chẳng hề quan tâm, nói chi đến việc nhỏ nhoi phá hoại tờ báo của Nhất Linh.
Nhưng lẽ đời là thế, Nguyễn Tường Thiết cả đời chỉ là cái bóng của cha mình không thể vượt qua.
Viết lại như một hồi ức đã qua mà như thể chẳng đáng quan tâm nữa.
Trong khi Nhất Linh chói sáng như thế thì những nhà văn chói sáng như thế ở lại miền Bắc như Xuân Diệu, Tú Mỡ như Khái Hưng đã hầu như không mấy người biết tới.
Chưa kể những nhà văn độc lập như Vũ Trọng Phụng.
Tôi xin viết tóm lược sự nghiệp văn học ấy trong một chừng mực có thể và đặc biệt giới thiệu truyện dài: Hồn bướm mơ tiên của ông.
- Tiểu sử
Khái Hưng tên thật là Trần Khánh Giư. Bút danh Khái Hưng chỉ là phép đảo chữ của Khái Hưng, để sắp xếp lại các chữ cái trong tên thật Khánh Giư. Ông sinh năm 1896, Hải Phòng. Cha ông là Trần Mỹ, từng giữ chức Tuần phủ.. Cha vợ ông là Lê Văn Dinh từng giữ chúc Tổng đốc Bắc Ninh. Đặc biệt em ruột ông là nhà văn Trần Tiêu với truyện ngắn đặc sắc Con trâu..
Một gia đình như thế nên không lạ gì ông được gửi đi học ở trường Pháp danh tiếng Albert Sarraut. Ông đỗ tú tài I và vì không muốn làm công chức, ông về Ninh Giang mở đại lý bán dầu hỏa. Nhưng chỉ một thời gian ngắn sau, ông quyết định ra Hà Nội và dạy học ở trường tư thục Thăng Long. (Nơi Võ Nguyên Giáp cũng từng giảng dạy)
Trong khoảng thời gian từ 1930-1932, Nhất Linh từ Pháp trở về và cũng dạy tại trường Thăng Long. Do đó họ trở thành bạn, mặc dầu Khái Hưng hơn Nhất Linh 9 tuổi.
Khi Nhất Linh thành lập Tự Lực Văn đoàn vào năm 1932 với ba thành viên chính là Nhất Linh, Khái Hưng và Hoàng Đạo.
Khái Hưng được coi là Nhị Linh.
Là một cây bút chính của nhóm, ông có rất nhiều chuyện ngắn và chuyện dài, cả kịch nữa.
Tiểu thuyết đầu tay của Khái Hưng là cuốn Hồn bướm mơ tiên,1933. Cạnh đó còn có truyện Nửa chừng xuân.
Nhưng sau đó nhiều biến cố chính trị mà việt minh nắm ưu thế đã buộc Nhất Linh đào thoát sang Hồng Kôông và nhiều năm trời sống im hơi lặng tiếng.
Trong khi đó để lại Khái Hưng gánh trọn một di sản văn học và chính trị.
Ông đã chọn về quê vợ ở Nam Trực, thuộc tỉnh Nam Định..
Ông quy ẩn, sống ẩn dật ở nhà quê.
Nhưng bọn cộng sản tàn độc đã truy đuổi ông, rồi bắt giam ông ở Lạc Quần, xử bắn ông vì coi ông như một lãnh tụ của Việt Nam Quốc dân đảng.
Ông đã ra đi vĩnh viển để lại người con nuôi là Nguyễn Tường Triệu(con trai Nhất Lịnh).
- Nội dung truyện Hồn bướm mơ Tiên
Đây là một chuyện tình đầy kịch tính, lãng mạn, đẹp trong trắng, có hờn ghen, có mê say đắm đuối, có nức nở trong môi trường của tiếng chuông chùa Long Gíáng. Nó bảng lảng vào hư không.
Ngọc, nhân vật chính của câu truyện, một thanh niên tuấn tú, học ngành canh nông về thăm người bác là nhà sư trụ trì.
Nhà sư bèn sai chú tiểu Lan xuống chân đồi đi đón Ngọc…
- Thưa ông, ông có phải là ông Ngọc không ạ? Phải, sư chùa Long Giáng là bác tôi, tôi là Ngọc.
- Ngọc thấy chú tiểu có nét đẹp con gái bèn ngỡ ngàng khen.
- Chú tu ở chùa bao lâu rồi? Sao chú có nét đẹp con gái thế.
- Chú tiểu Lan, e thẹn, hai má đỏ ửng không đáp nên lời.
- (Chùa Long Giáng có từ đời vua Lý Nhân Tông. Văn Khôi công chúa bị ép gả lấy một phò mã bèn trốn lên chùa nên từ đó, nhà vua tức giận sai đốt chùa.Nhưng tự đâu có con rồng phun nước làm tắt lửa.
- Nhà vua sợ hãi cho sửa sang, trùng tu chùa nên sau này có tên chùa Long Giáng..)
- Một lần theo chú Tiểu Lan đi hái sắn, trên đường về, chủ tiểu Lan trượt ngã, banh áo ngực để lộ nhiều lớp khăn quấn chung quanh ngực.
- Chú tiểu Lan vội kêu: Nam mô a di đà Phật.
- Ngọc ngạc nhiên tự nhủ thầm: Hắn là trai hay gái?Trong chùa có chú Mộc quê mùa chất phác. Một lần, Ngọc dò hỏi chú Mộc, tối chú ngủ với tiểu Lan à?
- Không, chú tiểu Lan có phòng riêng, thường ngủ và chốt khóa bên trong.
- Tại sao, vì lý do gì mà cần phải cẩn thận chốt cửa như thế?
- Ở trên chùa được mười ngày, được gần và khắng khít nhau, gần như ý hiệp tâm đầu. Một bận khác, đang leo lên gác, chú tiểu Lan la hét và ngã xuống, Ngọc vội đỡ lấy, cả thân hình chú Tiểu Lan ôm gọn lấy Ngọc.. Ngọc có cảm giác toàn cơ thể rung lên khác thường..khác với thân thể con trai..Chú Tiểu Lan vội kêu lên : Rắn, con rắn, em sợ quá. Ngọc dùng cây gậy đập đầu con rắn.
- Một lần sư cụ sai chú Tiểu Lan sang chùa Long Vân biếu một số đồ dùng công quả. Ngọc đòi đi theo.. Khi đi qua một con suối, chú Tiểu Lan ngại ngùng không biết phải làm thế nào? Ngọc đề nghị, để tôi cõng chú qua bên đó. Chú Tiểu Lan xấu hổ, ngại ngùng, cuối cùng đồng ý để Ngọc dắt qua suối. Nhưng rồi quá đà một lần nữa chú ngã vào lòng Ngọc.
Buổi tối do sấm chớp bão bùng nên buộc lòng hai người phải ngủ lại chùa.
Lần này, Ngọc bạo dạn nằm ôm chú Tiểu Lan, Tiểu Lan sợ hãi vùng chạy thoát ra bên ngoài…Chạy được một đoạn dài, Tiểu Lan mệt quá không chạy được nữa ngồi ôm mặt khóc.
Ngọc đuổi tới, lòng đầy xúc cảm hối hận, an ủi. Cuối cùng hai người quay về ngủ một đêm yên lành. Hôm sau, trời quang mây tạnh, họ cùng nhau trở về chùa Long Giáng.
Một lần, sau khi biết rõ chú tiểu Lan là gái bèn viết một lá thư tinh bày tỏ tình yêu trai gái như thể nỗi lòng đã mấy tuần lễ thương nhớ.Lá thư đầy ắp yêu thương và nhớ nhung…
Nhưng khi gặp chú tiểu Lan như thể bắt gặp được nổi hiểm nguy rình rập, chú vội vã bỏ đi. Tức giận, Ngọc xé bức thư làm bốn quăng dưới đất rồi bỏ đi.
Chú tiểu Lan chợt nhớ bỏ quên cái liềm quay lại lấy, chợt thấy lá thư quẳng lại vội vã thu nhặt mang về nhà ráp nối lại.
Lòng thổn thức vì biết tình cảm của Ngọc dù ngang trái đã dành cho mình.
Sau này, Ngọc được biết bố mẹ chú Tiểu Lan đột ngột qua đời và buộc phải lấy một chàng trai mà cô không muốn. Cô liền bỏ trốn đi, ra bờ sông, cô gom quần áo bỏ bên một bờ sông như thể, cô đã tự vẫn, cuộc đời cô đã lang thang tìm đến chùa Long giáng nhận xin làm chú tiểu.
Tên thật của chú là Thân, nhưng sư phụ đã đổi ra là Lan.
Nhưng cớ sự xảy ra như thế giúp họ gần gũi chia xẻ với nhau..Tình yêu đầu đời như đóa hoa nở muộn khiến họ không thể không nghĩ về nhau, mong muốn gần gũi ngoài ý muốn… Một lần, Ngọc đem giá vẽ ra vẽ và yêu cầu chú tiểu Lan làm người mẫu. Ngọc đã vẽ chú tiểu Lan, mặc áo tứ thân như con gái. Xem hình vẽ, chú tiểu Lan ra chiều xấu hổ cho rằng, dù là gái hay trai thì ở bậc tu trì đều không quan trọng..
Ngọc luôn luôn kiếm tìm và cài đặt chú tiểu Lan vào những tình huống trớ chêu, khó xử.
Một lần khác, tò mò tìm đến trai phòng của chú Tiểu, không thấy chú ở trong đó. Quay về điện thờ thấy chú tiểu Lan đang ngồi gõ mõ.
Trong bó hương cầm tay, chú tiểu Lan khấn:
- Xin phù hộ cho đệ tử.
- Nhắc đến tên Ngọc, thú nhận lòng trần vẫn chưa tan..Giá gặp nhau hai năm trước.. Nhưng bây giờ thì đã muộn..Hạnh phúc bây giờ là phải biết hy sinh,hy sinh thì hạnh phúc đôi ta mới có nghĩa.
- Suy nghĩ chín chắn rồi, Ngọc quyết định về lại Hà nội và để lại một lá thư chỉ có vài dòng..Chú ở lại, xin chú cầu nguyện cho tôi ở chốn Niết Bàn.. Chú tiểu Lan đọc thư rồi ôm mặt khóc nức nở…Lòng như tan vỡ !!!
- Sau một hồi, chú Tự nhủ lòng mình: Phải quên, phải thật biết quên!!!