Khủng hoảng của nền dân chủ – khi dân chủ trở thành nạn nhân của chính mình
Tác Giả: Hoàng Quốc Dũng –
22/10/2026
Đã từ lâu, tôi muốn viết về vấn đề này nhưng chưa có dịp. Những biến động chính trị trên thế giới trong những năm gần đây, đặc biệt là những sự kiện xảy ra tại Pháp trong tháng 10 này, đã thôi thúc tôi cầm bút. Đây là một vấn đề lớn, phức tạp, liên quan đến nhiều mặt của đời sống chính trị và xã hội, nên khó có thể trình bày đầy đủ chỉ trong vài dòng.
Trước hết phải nói dân chủ là một trong những thành tựu chính trị lớn nhất của nhân loại. Sau hàng nghìn năm sống dưới các chế độ quân chủ chuyên chế, độc tài và toàn trị, con người đã phải trải qua biết bao cuộc đấu tranh, cách mạng và đổ máu để giành được quyền tự do, quyền lựa chọn những người lãnh đạo và quyền tham gia quyết định vận mệnh đất nước. Không ai có thể phủ nhận những giá trị to lớn ấy. Trong vòng một thế kỷ qua, nền dân chủ đã có những bước phát triển vượt bậc. Từ chỗ chỉ hiện diện ở một số ít quốc gia, dân chủ đã lan rộng ra nhiều khu vực trên thế giới, trở thành một trong những thành tựu chính trị quan trọng nhất của nhân loại. Dù vẫn còn những bước thăng trầm, dân chủ có thể được xem là một xu hướng phát triển lâu dài của xã hội loài người.
Nhưng điều đó không có nghĩa dân chủ là một chế độ hoàn hảo, càng không có nghĩa nó không chứa đựng những mâu thuẫn có thể đe dọa chính sự tồn tại của mình.
Nhìn vào tình hình chính trị hiện nay tại Pháp và nhiều nước phương Tây, người ta không thể không đặt câu hỏi: Phải chăng nền dân chủ đang lâm vào khủng hoảng, không chỉ vì những kẻ chống đối nó, mà còn vì chính cách nó vận hành?
- Muốn lãnh đạo đất nước, trước hết phải thắng cử
Nguyên tắc cơ bản của dân chủ là quyền lực thuộc về nhân dân. Người lãnh đạo phải được dân chúng lựa chọn thông qua bầu cử. Về lý thuyết, đó là một nguyên tắc rất đẹp. Nhưng trong thực tế, nó tạo ra một nghịch lý: muốn có quyền điều hành đất nước, chính trị gia phải thắng cử. Muốn thắng cử, họ phải thuyết phục được cử tri. Và muốn được cử tri ủng hộ, họ thường phải hứa hẹn những điều mà cử tri muốn nghe. Đúng là kiểu hứa hươu hứa vượn.
Trong khi đó, những điều có lợi cho đất nước về lâu dài lại không nhất thiết là những điều làm người dân hài lòng trước mắt.
Một quốc gia nợ nần chồng chất cần giảm chi tiêu, cải cách ngân sách, đôi khi phải tăng thuế hoặc giảm một số khoản trợ cấp. Một xã hội già hóa cần xem xét lại tuổi nghỉ hưu. Một nền kinh tế mất sức cạnh tranh cần những thay đổi có thể gây khó khăn cho một bộ phận dân chúng.
Nhưng chính trị gia nào dám công khai nói với cử tri rằng họ sẽ phải làm việc nhiều hơn, đóng góp nhiều hơn và hưởng ít đi? Chẳng mấy ai.
Nói như vậy thì làm sao thắng cử?
Thế là xuất hiện một nghịch lý: người có khả năng quản lý đất nước tốt nhất chưa chắc là người có khả năng thắng cử, còn người có khả năng thắng cử giỏi nhất chưa chắc đã có khả năng quản lý đất nước.
Và khi đã được bầu, nhiều chính trị gia lại bắt đầu tính toán cho cuộc bầu cử tiếp theo.
Thay vì hỏi: “Điều gì cần thiết cho tương lai đất nước?”, họ có thể tự hỏi: “Làm điều này liệu tôi có mất phiếu không?”
Khi lợi ích bầu cử được đặt cao hơn lợi ích quốc gia, dân chủ bắt đầu bộc lộ một trong những nhược điểm nguy hiểm nhất của nó. Sau 36 năm sống ở Pháp, tôi đã tận mắt chứng kiến điều đó. Gần như toàn bộ các đảng phái chỉ lo mất phiếu hơn là lo làm sao cho đất nước phát triển. Có những quyết định đúng đắn, cần thiết cho đất nước, nhưng chỉ cần gặp phản đối dữ dội là chính phủ đã phải chùn bước, thậm chí từ bỏ. Trong khi đó, yêu sách của các tầng lớp dân chúng thì nhiều vô kể, không ít đòi hỏi quá đáng, thậm chí xa rời thực tế. Tôi sẽ trở lại vấn đề này ở phần sau.
- Khi lá phiếu của người hiểu biết và người không hiểu biết có giá trị ngang nhau.
Dân chủ dựa trên nguyên tắc bình đẳng chính trị: mỗi công dân một lá phiếu. Nhưng nguyên tắc ấy cũng đặt ra một vấn đề rất khó giải quyết. Trong xã hội, không phải ai cũng có kiến thức giống nhau về kinh tế, chính trị, lịch sử hay quan hệ quốc tế. Không phải ai cũng có khả năng phân biệt một chính sách khả thi với một lời hứa viển vông.
Thế nhưng, khi bước vào phòng phiếu, lá phiếu của một người nghiên cứu kỹ chương trình kinh tế có giá trị ngang với lá phiếu của người chỉ bỏ phiếu vì một khẩu hiệu hấp dẫn hoặc một đoạn video trên mạng xã hội.
Có một cách nói dân gian rất cay độc, cố ý cường điệu:
“Muốn được bầu thì phải thuyết phục được những thằng ngu, vì những thằng ngu đông gấp vạn lần những thằng khôn.”
Câu nói ấy thô tục, nhưng đặt ra một câu hỏi không hề thô tục: nếu một bộ phận lớn cử tri thiếu hiểu biết về những vấn đề mà họ được yêu cầu quyết định, chất lượng của nền dân chủ sẽ ra sao?
Dĩ nhiên, không thể vì thế mà tước quyền bầu cử của những người ít học. Bằng cấp không bảo đảm sự sáng suốt, và những người có học cũng có thể bị tuyên truyền, định kiến hoặc lợi ích cá nhân chi phối.
Nhưng chính vì mọi lá phiếu đều bình đẳng, nền dân chủ càng cần một xã hội có giáo dục, có tinh thần phê phán, có báo chí độc lập và có những công dân biết suy nghĩ thay vì chỉ phản ứng theo cảm xúc, điều này hơi bị khó ở bất cứ một xã hội nào.
Bầu cử rất dễ và thường xuyên trở thành cuộc thi xem ai nói hay hơn, hứa nhiều hơn và kích thích được nhiều cảm xúc hơn, thay vì cuộc lựa chọn người có năng lực lãnh đạo.
- Khi người dân muốn hưởng nhiều hơn nhưng không muốn trả giá
Một trong những biểu hiện rõ rệt của mâu thuẫn dân chủ là khoảng cách ngày càng lớn giữa những đòi hỏi của dân chúng và khả năng thực tế của quốc gia.
Người dân muốn lương cao hơn, trợ cấp nhiều hơn, dịch vụ công tốt hơn, tuổi nghỉ hưu thấp hơn, thuế ít hơn.
Đồng thời, họ cũng muốn nhà nước giảm thâm hụt ngân sách, giảm nợ công và bảo đảm tương lai cho các thế hệ sau.
Nhưng tiền ở đâu ra?
Không thể vừa tăng chi tiêu, vừa giảm nguồn thu, vừa giảm nợ công mãi mãi mà không có những thay đổi về tăng trưởng, năng suất hoặc sự phân bổ nguồn lực.
Ở Pháp, những cuộc tranh cãi về cải cách hưu trí, ngân sách và chi tiêu công đã cho thấy rất rõ khó khăn ấy.
Dĩ nhiên, không phải mọi yêu sách xã hội đều vô lý. Nhiều cuộc đấu tranh đã góp phần sửa chữa bất công và cải thiện đời sống người lao động. Nhà nước cũng phải chịu trách nhiệm khi quản lý yếu kém hoặc phân phối gánh nặng không công bằng.
Nhưng một xã hội không thể tồn tại lâu dài nếu ai cũng chỉ biết đòi hỏi quyền lợi mà không sẵn sàng chấp nhận bất kỳ sự hy sinh nào. Khi những yêu sách không được đáp ứng, người ta lại tận dụng các quyền tự do dân chủ để phản đối, biểu tình, thậm chí đập phá, gây rối, khiến chính phủ phải nhượng bộ. Nhưng vừa nhượng bộ được nhóm này thì những nhóm khác lại tiếp tục « nổi lên », đưa ra những đòi hỏi mới. Cứ như thế, hết nhóm này đến nhóm khác, hết yêu sách này đến yêu sách khác, tạo thành một vòng luẩn quẩn dường như không bao giờ có hồi kết…
Dân chủ không thể chỉ là quyền đòi hỏi. Nó còn phải là ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng và các thế hệ tương lai.
- Khi quá nhiều quyền tự do có thể làm tê liệt quyền lực nhà nước
Đây có lẽ là một trong những nghịch lý sâu sắc nhất của dân chủ.
Để bảo vệ người dân trước sự lạm quyền, chế độ dân chủ trao cho họ nhiều quyền tự do: tự do ngôn luận, tự do biểu tình, tự do đình công, tự do lập hội, tự do phản đối chính phủ.
Nhưng điều gì xảy ra khi các quyền ấy bị sử dụng một cách thiếu trách nhiệm?
Một chính phủ được thành lập hợp pháp có thể gặp khó khăn trong việc thực hiện chương trình của mình vì những cuộc phản đối liên tiếp, những cuộc đình công kéo dài hoặc những chiến dịch gây sức ép không ngừng.
Mỗi nhóm xã hội bảo vệ lợi ích riêng của mình. Mỗi tổ chức chính trị tìm cách buộc chính phủ phải nhượng bộ. Mỗi đảng đối lập có thể xem thất bại của chính phủ là cơ hội giành thêm phiếu bầu.
Kết quả là một chính phủ có quyền lực trên danh nghĩa nhưng lại thiếu khả năng hành động trong thực tế.
Vấn đề xuất hiện khi quyền phản đối bị biến thành sự phủ nhận mọi thỏa hiệp, mọi quyết định hợp pháp và mọi trách nhiệm đối với xã hội.
Một nền dân chủ không thể khỏe mạnh nếu người dân có quyền phản đối mọi quyết định nhưng không ai chịu trách nhiệm về hậu quả của việc không thể đưa ra quyết định nào.
- Khi các đảng phái không còn muốn thuyết phục mà chỉ muốn tiêu diệt đối thủ
Trong một nền dân chủ, sự tồn tại của các đảng đối lập là cần thiết. Không có đối lập, quyền lực rất dễ trở thành độc đoán. Nhưng đối lập không có nghĩa là phải chống đối bằng mọi giá.
Rõ ràng là ngày càng có những lực lượng chính trị coi việc làm cho đối thủ thất bại là mục tiêu hàng đầu, quan trọng hơn việc tìm ra giải pháp cho đất nước.
Thay vì tranh luận về chính sách, người ta công kích con người. Thay vì tìm kiếm thỏa hiệp, người ta kích động sự giận dữ. Thay vì coi đối thủ là những người có quan điểm khác biệt, người ta biến họ thành kẻ thù.
Tại Pháp, sự đối đầu giữa các lực lượng chính trị ngày càng gay gắt. Một số phong trào thuộc cánh tả, cực tả chủ trương đấu tranh bằng sự đối đầu quyết liệt, trong khi những lực lượng cực hữu cũng khai thác nỗi sợ hãi và sự bất mãn để tập hợp cử tri.
Những vụ bạo lực và phá hoại bên lề các cuộc biểu tình tháng 10 năm 2026 một lần nữa đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của các tổ chức và nhân vật chính trị đối với bầu không khí xã hội.
Đáng lên án hơn nữa là thái độ của một số nhân vật chính trị Pháp trước những hành vi bạo lực vừa xảy ra. Điển hình là Philippe Poutou, thuộc đảng cực tả NPA, đã công khai từ chối lên án những vụ đập phá và cướp bóc trong cuộc biểu tình ngày 17/10/2026, viện dẫn sự bất công xã hội và truyền thống nổi dậy trong lịch sử nước Pháp. Theo tôi, đó là một thái độ vô trách nhiệm, một ví dụ điển hình cho việc « chọc gậy bánh xe »: thay vì góp phần giải quyết những khó khăn của đất nước, người ta lại đổ thêm dầu vào lửa, khiến tình hình vốn đã căng thẳng càng trở nên rối ren.
Một nền dân chủ có thể chịu đựng những cuộc tranh luận gay gắt. Nhưng nó sẽ suy yếu khi các lực lượng chính trị không còn công nhận tính chính đáng của nhau.
Nếu mục tiêu của chính trị không còn là quản lý đất nước mà chỉ là giành quyền lực hoặc làm cho đối thủ không thể cầm quyền, thì người thất bại cuối cùng chính là quốc gia.
- Dân chủ có thể bị tiêu diệt bằng chính những phương tiện dân chủ
Lịch sử đã chứng minh rằng không phải mọi chế độ độc tài đều ra đời từ một cuộc đảo chính quân sự.
Có những lực lượng chính trị sử dụng bầu cử, tuyên truyền và các quyền tự do dân chủ để giành quyền lực, rồi từng bước phá bỏ những cơ chế đã đưa họ lên cầm quyền.
Nước Đức thời Cộng hòa Weimar là một bài học lịch sử đau đớn. Đảng Quốc xã đã khai thác sự bất mãn xã hội, khủng hoảng kinh tế và những yếu kém của hệ thống chính trị để phát triển lực lượng. Sau khi Hitler được bổ nhiệm làm thủ tướng năm 1933, chế độ dân chủ nhanh chóng bị phá hủy.
Điều đáng sợ là một nền dân chủ có thể mở cửa cho chính những người muốn xóa bỏ nó.
Nhưng ai có quyền quyết định lực lượng nào là kẻ thù của dân chủ?
Nếu chính phủ có thể tùy tiện cấm một đảng đối lập với lý do bảo vệ dân chủ, thì chính phủ ấy cũng có thể trở thành mối đe dọa đối với dân chủ.
Đây là một mâu thuẫn cực kỳ khó giải quyết.
Một nền dân chủ phải đủ khoan dung để chấp nhận bất đồng, nhưng cũng phải đủ mạnh để ngăn chặn những hành động bạo lực và những âm mưu phá bỏ trật tự hiến định.
Khoan dung không có nghĩa là tự sát. Nhưng bảo vệ dân chủ cũng không thể trở thành cái cớ để thủ tiêu tự do.
- Dân chủ yếu kém có phải là lý do để ca ngợi độc tài?
Hoàn toàn không.
Những nhược điểm của dân chủ là có thật, nhưng chúng không chứng minh rằng độc tài tốt hơn.
Một chế độ độc tài có thể ra quyết định nhanh chóng vì không cần thuyết phục cử tri, không phải đối mặt với đối lập và không cần chấp nhận những cuộc biểu tình.
Khi quyền lực không bị kiểm soát, những sai lầm của người lãnh đạo có thể trở thành thảm họa cho cả dân tộc. Khi báo chí không được tự do, sự thật có thể bị che giấu. Khi người dân không có quyền phản đối, bất mãn không biến mất mà chỉ bị dồn nén.
Lịch sử các chế độ cộng sản toàn trị đã để lại quá nhiều bài học về hậu quả của việc tập trung quyền lực, đàn áp bất đồng và nhân danh lợi ích tập thể để tước bỏ tự do cá nhân.
Vì vậy, phê phán những nhược điểm của dân chủ không có nghĩa là muốn quay lại chế độ độc tài.
Ngược lại, chính vì coi trọng dân chủ mà chúng ta phải dám nhìn thẳng vào những khuyết tật của nó.
- Dân chủ cần được bảo vệ, nhưng cũng cần được sửa chữa
Vấn đề không phải là làm thế nào để người dân có ít quyền hơn, mà là làm thế nào để quyền tự do đi đôi với trách nhiệm.
Không phải làm thế nào để chính phủ có quyền lực tuyệt đối, mà là làm thế nào để chính phủ có đủ khả năng điều hành trong khuôn khổ pháp luật.
Không phải làm thế nào để loại bỏ các đảng đối lập, mà là làm thế nào để cạnh tranh chính trị không biến thành cuộc chiến hủy diệt lẫn nhau.
Và cũng không phải làm thế nào để chỉ những người được coi là thông minh mới có quyền bầu cử, mà là làm thế nào để nâng cao hiểu biết và trách nhiệm chính trị của toàn xã hội.
Điều đó đòi hỏi không chỉ những thể chế tốt, mà còn những chính trị gia có bản lĩnh, những cơ quan kiểm soát quyền lực độc lập và những công dân có khả năng suy nghĩ vượt ra ngoài lợi ích trước mắt của mình.
Dân chủ không thể tồn tại chỉ bằng những lá phiếu được bỏ vào thùng phiếu vài năm một lần.
Nó cần một nền văn hóa chính trị trong đó người thắng cử không coi chiến thắng là giấy phép muốn làm gì cũng được, người thất cử không coi thất bại là lý do để phá hoại, và người dân hiểu rằng tự do không thể tách rời trách nhiệm.
Tóm lại
Dân chủ đã giúp con người thoát khỏi nhiều hình thức áp bức và tạo ra những xã hội tự do, thịnh vượng hơn. Nhưng những thành tựu ấy không phải là bất biến.
Một nền dân chủ có thể suy yếu từ bên ngoài bởi những lực lượng độc tài, nhưng cũng có thể bị bào mòn từ bên trong bởi chủ nghĩa dân túy, sự vô trách nhiệm của chính trị gia, những đòi hỏi thiếu thực tế của cử tri và sự cực đoan hóa của các đảng phái.
Điều đáng lo ngại nhất không phải là dân chủ cho phép người dân có những quan điểm bất đồng, bởi chính việc được tự do thể hiện những bất đồng ấy mới là một trong những biểu hiện căn bản của nền dân chủ.
Điều đáng lo ngại là khi xã hội không còn khả năng biến những bất đồng ấy thành các quyết định chung, khi quyền lợi cá nhân luôn được đặt trên trách nhiệm tập thể, khi chính trị gia chỉ nghĩ đến cuộc bầu cử tiếp theo và khi các đảng phái coi sự thất bại của đất nước là cơ hội chiến thắng của mình.
Dân chủ không chỉ có thể chết dưới bàn tay của những kẻ độc tài. Nó còn có thể bị làm cho kiệt quệ bởi chính những người đang sống nhờ những quyền tự do mà nó bảo vệ.
Và đó có lẽ là nghịch lý lớn nhất của nền dân chủ hiện đại.
Vì vậy, mỗi chúng ta cần ý thức rằng dân chủ không phải là một thứ quyền lợi đương nhiên có được và sẽ tồn tại mãi mãi. Nó đã phải trả giá bằng biết bao cuộc đấu tranh và hy sinh của các thế hệ đi trước. Muốn bảo vệ dân chủ, trước hết mỗi người phải biết sử dụng quyền tự do của mình một cách có trách nhiệm, biết tôn trọng quyền của người khác và hiểu rằng không thể chỉ đòi hỏi mà không chấp nhận nghĩa vụ.
Bởi dân chủ không chỉ là những gì chúng ta được hưởng, mà còn là những gì mỗi chúng ta có trách nhiệm gìn giữ.
*****