Nhân cách Jimmy Carter
Có những con người mà khi họ đi qua đời sống chính trị, dấu chân của họ không dừng lại ở dinh tổng thống hay phòng họp quốc hội, mà còn in xuống những nền đất bùn, những khung nhà gỗ, và cả những bàn tay chai sạn của kẻ nghèo. Trong số hiếm hoi ấy, có một người Mỹ tên là Jimmy Carter – một cựu Tổng thống không chọn lui vào bóng mát quyền lực, mà lại chọn đứng giữa nắng gió công trường suốt mấy chục năm trời sau khi rời nhiệm sở.
Câu chuyện bắt đầu bằng một buổi sáng Chủ nhật tưởng như bình thường. Ông vừa tròn chín mươi lăm tuổi được năm ngày thì té ngã trong nhà, trán va vào cạnh sắc, phải vào bệnh viện khâu mười bốn mũi. Người ta tưởng sau cú ngã ấy, một con người ở tuổi “cổ lai hy” như vậy sẽ chịu nằm yên. Nhưng không. Vài hôm sau, ông xuất hiện với vết bầm đen trên mặt, băng trắng dán ngang trán, đội mũ bóng chày, bước lên sân khấu ở Nashville giữa tiếng vỗ tay của hàng trăm tình nguyện viên.
Và sáng hôm sau, ông lại có mặt ở công trường. Cầm búa.
Cái hình ảnh ấy, nếu nhìn bằng con mắt hành chánh thuần túy, có thể chỉ là một ông già “không biết giữ gìn sức khỏe”. Nhưng nếu nhìn bằng con mắt của một xã hội từng trải, nó lại giống như một lời tuyên ngôn lặng lẽ: con người này không sống để nghỉ ngơi, mà sống để tiếp tục làm việc có ích cho tha nhân.
Ông Carter sinh năm 1924 tại Plains, Georgia – một thị trấn bé đến mức nếu không để ý, người ta có thể chạy ngang mà tưởng chỉ là một trạm xăng cũ. Gia đình ông không có tiện nghi hiện đại trong những năm đầu đời. Điện, nước máy, những thứ mà thành thị xem là hiển nhiên, chỉ đến với ông khi đã gần tuổi thiếu niên. Cha là nông dân, mẹ là y tá – một người phụ nữ về sau, ở tuổi gần bảy mươi, lại tình nguyện tham gia Peace Corps, như thể đời sống vẫn chưa đủ dài để ngừng phục vụ người khác.
Trong môi trường ấy, khái niệm “phục vụ” không phải là khẩu hiệu chính trị. Nó là nếp sống.
Ông đi qua Hải quân Hoa Kỳ, rồi bước vào chính trường Georgia, làm Thống đốc, rồi trở thành Tổng thống thứ 39 của Hoa Kỳ từ năm 1977 đến 1981. Nhưng điều khiến người ta nhớ đến ông không nằm ở những bức tường Nhà Trắng, mà nằm ở điều xảy ra sau khi ông rời khỏi nơi đó.
Thông thường, cựu tổng thống là một vị trí nghỉ ngơi có tổ chức: diễn thuyết, hồi ký, cố vấn, quỹ từ thiện mang tên mình. Nhưng Carter lại rẽ sang một hướng khác, có phần… thô sơ hơn, nếu nói theo kiểu chính trị: ông cầm búa, đội mũ bảo hộ, đi xây nhà cho người nghèo.
Từ năm 1984, ông tham gia Habitat for Humanity – một tổ chức chuyên xây dựng và sửa chữa nhà ở cho người thu nhập thấp. Ban đầu, có lẽ ông nghĩ đó chỉ là một lần thử. Nhưng đời sống đôi khi không hỏi ý định ban đầu của con người. Nó chỉ lặng lẽ biến một thói quen thành định mệnh.
Carter không xây nhà một mình. Ông kéo theo vợ mình, bà Rosalynn Carter, đi từ công trình này sang công trình khác. Hai người già, giữa đám tình nguyện viên trẻ, cùng trộn hồ, đóng ván, dựng tường. Có khi họ xuất hiện ở New York, thấy một công trình thiếu người, liền xắn tay vào làm và gọi thêm người khác đến.
Người ta nói về “lãnh đạo bằng hành động” rất nhiều trong sách vở. Nhưng ở đây, nó không còn là lý thuyết. Nó là mùi gỗ mới cắt, là mồ hôi thấm áo, là những mái nhà hoàn thành cho những gia đình vốn không có gì ngoài hy vọng.
Trong hơn ba thập kỷ, vợ chồng Carter đã góp phần xây dựng, sửa chữa và phục hồi hàng ngàn căn nhà trên khắp thế giới. Không phải để ghi tên, mà để người khác có chỗ mà ghi địa chỉ.
Thế rồi đến năm 2015, ông bước vào một thử thách khác: ung thư di căn lên não. Ở tuổi chín mươi, với chẩn đoán ấy, người ta thường chuẩn bị cho đoạn kết. Nhưng Carter, vẫn với giọng bình thản lạ lùng, nói rằng ông đã có một cuộc đời đẹp và sẵn sàng cho bất cứ điều gì đến.
Nhưng y học hiện đại, với liệu pháp miễn dịch mới, lại viết thêm một đoạn khác cho câu chuyện ấy. Sau vài tháng điều trị, bệnh tình lui lại. Và ông tiếp tục trở lại công trường, như thể vừa rời một cuộc họp dài hơi.
Có một chi tiết rất nhỏ nhưng đáng nhớ: ông từng ngã lần nữa vào năm 2019, chấn thương hông. Người ta lại tưởng lần này ông sẽ dừng. Nhưng không lâu sau, ông lại xuất hiện, vẫn công việc cũ, vẫn nhịp búa cũ.
Rồi đến một buổi sáng Chủ nhật khác, năm chín mươi lăm tuổi, cú ngã trong nhà, mười bốn mũi khâu, gương mặt bầm tím. Nhưng chỉ vài ngày sau, ông lại đứng trên sân khấu Ryman Auditorium, và sáng hôm sau lại ra công trường.
Người ta có thể đặt câu hỏi: đây là nghị lực hay là cố chấp? Là lý tưởng hay là thói quen? Nhưng có lẽ, với Carter, ranh giới ấy không còn quan trọng. Bởi khi một đời sống đã gắn với việc “làm điều có ích”, thì việc dừng lại trở nên khó hiểu hơn việc tiếp tục.
Có một câu nói rất giản dị nhưng mang nhiều tầng nghĩa: “Some people talk about what they believe. Jimmy Carter built it.” – có người nói về điều họ tin, còn Carter thì xây nó lên.
Nếu nhìn rộng hơn, câu chuyện này không chỉ là tiểu sử của một cựu tổng thống Mỹ. Nó là một kiểu phản chiếu cho thời đại: thời đại mà quyền lực thường được đo bằng chức vụ, nhưng giá trị lâu dài lại được đo bằng mức độ con người đó có thể rời bỏ quyền lực mà vẫn tiếp tục hữu ích cho xã hội hay không.
Trong một thế giới mà danh vọng thường đi kèm với nghỉ ngơi, Carter chọn lao động. Trong một thời đại mà tuổi già thường được định nghĩa bằng sự rút lui, ông lại biến nó thành một dạng tiếp tục.
Ông qua đời ngày 29 tháng 12 năm 2024 tại Plains, Georgia, thọ một trăm tuổi – trở thành vị tổng thống sống thọ nhất lịch sử Hoa Kỳ. Nhưng điều đáng nói không phải là con số trăm năm ấy, mà là cách ông đã sử dụng gần như trọn vẹn thời gian sau khi rời quyền lực.
Người ta có thể đồng ý hoặc không đồng ý với các chính sách của ông khi còn tại vị. Lịch sử chính trị không bao giờ đơn giản. Nhưng khi nhìn lại phần đời sau cùng, khó ai có thể phủ nhận một điều: ông đã biến khái niệm “phục vụ công chúng” thành một hành vi kéo dài, không cần chức danh, không cần diễn đàn.
Trong một xã hội dễ mỏi mệt, nơi con người thường ngừng lại rất sớm vì nghĩ rằng mình đã “làm đủ”, hình ảnh một ông già chín mươi lăm tuổi đội mũ bóng chày, cầm búa trên công trường, có thể không giải quyết được vấn đề gì lớn lao. Nhưng nó gợi một câu hỏi khác, âm thầm hơn: rốt cuộc, chúng ta dừng lại vì đã hết khả năng, hay vì đã hết ý muốn?
Và có lẽ, chính ở chỗ đó, câu chuyện của Carter không kết thúc bằng cái chết, mà tiếp tục sống trong những căn nhà mà ông từng giúp dựng lên – nơi có người ở, có ánh đèn, có tiếng trẻ con, và có một dấu vết rất nhỏ của một người tin rằng việc sống là để làm điều gì đó cho người khác.
Đoàn Xuân Thu. (Melbourne)
