Một nhận xét cốt lõi của phim :
- Lòng tin không thể vay mượn, áp đặt.
- Mất lòng tin là mất tất cả và xã hội Việt Nam đang mất nó.
- Trong đêm đen đó vẫn có các sơ, nữ tu Công giáo âm thầm chăm sóc cho bệnh nhân cùi ở Tuy Hòa như là một chuyện tử tế.
- Vẫn có bà mẹ cùi hủi hy sinh làm vạn viên gạch để xây nhà cho con rất tử tế.
Thiết nghĩ, kết luận đó vẫn còn nguyên giá trị trong hoàn cảnh Việt Nam XHCN của hôm nay.
Bộ phim mở đầu bằng ngày giỗ của nhà quay phim Đồng Xuân Thuyết. Trước khi qua đời vì bệnh ung thư, ông đã mong bạn bè thực hiện một tác phẩm về tình thương giữa con người với con người và nỗi đau của những phận người trong xã hội. Từ nguyện vọng ấy, đạo diễn bắt đầu hành trình đi tìm ý nghĩa thật sự của hai chữ “tử tế”.
Trên hành trình đó, người xem gặp rất nhiều số phận:
- Những người lao động nghèo lam lũ.
- Một giáo viên giỏi phải đi bán rau kiếm sống.
- Một cựu chiến binh nhiều lần bị thương phải sửa xe đạp mưu sinh.
- Những bệnh nhân phong (hủi) bị xã hội xa lánh.
- Những người bình thường nhưng vẫn âm thầm giúp đỡ người khác.
Một trong những câu chuyện cảm động nhất là về người mẹ mắc bệnh phong. Dù bị kỳ thị và phải sống xa con, bà vẫn miệt mài lao động để xây cho con một mái nhà. Tình mẫu tử và sự hy sinh của bà trở thành minh chứng rằng lòng tử tế có thể tỏa sáng ngay giữa hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.
Thông điệp xã hội và lý do phim từng gặp sóng gió kiểm duyệt
Sự đối lập giữa hình thức và bản chất: Tác phẩm tạo ra sự tương phản mạnh mẽ giữa những khẩu hiệu lớn lao, hình thức tuyên truyền bề nổi nào là giầu có rừng vàng biển bạc so , nào là con người mới XHCN so với cái đói, cái nghèo, sự nhếch nhác và nỗi đau đáu về phẩm giá con người trong đời thực. Không còn sự tử tế trong xã hội này.
Giá trị nhân đạo cốt lõi: Bất chấp hoàn cảnh khắc nghiệt và nghèo đói, bộ phim vẫn tôn vinh những tia sáng của lòng tốt bản năng, sự hy sinh thầm lặng và tình người giữa những người cùng khổ. Thông điệp cuối cùng của tác phẩm nhằm đả kích gián tiếp đến một thể chế chính trị ngu dân và chuyên chế, và là lời cảnh tỉnh sâu sắc về việc giữ gìn nhân cách, lòng trắc ẩn và sự tử tế ngay cả trong những hoàn cảnh xã hội ngặt nghèo nhất.
Phim lên án sự giả tạo, giả dối của xã hội Cộng Sản ở Việt Nam.
Tiếng nói phản biện xã hội: Dù mượn câu chuyện quá khứ hoặc đời thường, phim đã chạm đến những góc khuất nhức nhối của cơ chế XHCN bao cấp (sự trì trệ, vô cảm của bộ máy quản lý, tình trạng đói kém và sự bế tắc của tầng lớp nhân dân lao động). Điều này khiến bộ phim từng bị xếp vào diện cấm chiếu nhiều năm trước khi được nhìn nhận lại như một kiệt tác điện ảnh tài liệu Việt Nam.