Quan tài giấy, rác thối rữa, đình chỉ phẫu thuật: Hình ảnh về cuộc khủng hoảng tại Cuba.
Tại thị trấn Velasco, tỉnh Holguín, miền đông Cuba, một người đàn ông được chôn cất trong chiếc quan tài bằng bìa carton. Thi thể ông được chở trên xe cút kít ra nghĩa trang vì không còn quan tài gỗ – và cũng không có nhiên liệu để vận chuyển.
Ở thủ phủ Holguín, người dân phải đun nấu bằng củi và than ngay trên vỉa hè hoặc giữa những con đường trống vắng. Tại Guantánamo, đài phát thanh địa phương thông báo bánh mì phân phối theo tem phiếu sẽ được nướng bằng lò đốt củi, và chính quyền sẽ bán than cho dân để nấu ăn.
Còn ở khắp thủ đô Havana, nhiều khu phố ngập trong những đống rác thối rữa không được thu gom suốt nhiều tháng.
Những hình ảnh này lan truyền trên mạng xã hội và các hãng tin độc lập, phản ánh mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng – trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Donald Trump ngừng các chuyến hàng dầu đến đảo quốc này, đồng thời chính phủ Cuba tiếp tục kháng cự trước mọi yêu cầu thay đổi.
Nhiên liệu cạn kiệt, điện lưới sụp đổ
Giá lương thực và xăng dầu tăng vọt chỉ sau một đêm. Một gói thịt gà có giá 5.000 peso – tương đương cả tháng lương. Một lít xăng lên tới 3.800 peso. Tuần trước, vào giờ cao điểm, hai phần ba đất nước không có điện. Ở nhiều tỉnh, cắt điện trung bình hơn 20 giờ mỗi ngày.
Người dân Cuba vốn đã chịu cảnh nghèo đói cực độ, thiếu hụt hàng hóa và mất điện triền miên khi Mỹ cắt nguồn cung dầu từ Venezuela và Mexico nhằm gây sức ép buộc Havana bước vào đàm phán cải cách chính trị – kinh tế.
Ngoại trưởng Marco Rubio mới đây kêu gọi Cuba tiến hành cải cách như lối thoát duy nhất. Tổng thống Trump xác nhận các cuộc trao đổi đang diễn ra và nhấn mạnh:
“Cuba hiện tại là một quốc gia thất bại… Họ nên đạt được một thỏa thuận, vì đây thực sự là một mối đe dọa nhân đạo.”
Khi được hỏi về khả năng hành động quân sự tương tự chiến dịch bắt giữ lãnh đạo Venezuela Nicolás Maduro trước đó, ông Trump từ chối trả lời trực tiếp.
Chính quyền Cuba phủ nhận khủng hoảng
Dù áp lực trong và ngoài nước gia tăng, chính quyền Cuba vẫn phủ nhận nguy cơ sụp đổ và công bố thêm các biện pháp thắt lưng buộc bụng.
Sebastian Arcos, quyền giám đốc Viện Nghiên cứu Cuba thuộc Đại học Quốc tế Florida (FIU), nhận định chế độ đang rơi vào “giai đoạn phủ nhận cổ điển” – không chấp nhận rằng tình hình chiến lược đã thay đổi và sẽ không thể quay lại như trước.
Trong khi đó, Jorge Piñón – chuyên gia năng lượng Mỹ Latinh – cảnh báo dự trữ dầu của Cuba có thể cạn trong vài tuần:
“Hệ thống điện Cuba đã sụp đổ hoàn toàn. Nếu đến tháng Ba không thấy tàu chở dầu cập cảng Havana hay Cienfuegos, họ sẽ về con số 0.”
Hiện tại, vận tải hàng hóa, tàu hỏa, xe buýt liên tỉnh và giao thông công cộng gần như tê liệt. Doanh nghiệp tư nhân không thể nhận hàng nhập khẩu từ cảng vì thiếu nhiên liệu.
Rác thải và khói độc ở Havana
Tại Havana, rác không được thu gom vì thiếu nhiên liệu, thiếu thùng rác, thiếu nhân công và phần lớn xe rác hỏng hóc. Người dân vì quá sức chịu đựng đã bắt đầu tự đốt rác, khiến nhiều khu vực bị bao phủ bởi khói độc.
Cuộc khủng hoảng năng lượng cũng giáng đòn nặng nề vào ngành du lịch – nguồn thu ngoại tệ chủ lực. Sau khi Cuba thừa nhận hết nhiên liệu máy bay, nhiều hãng hàng không quốc tế tạm dừng các chuyến bay. Hàng loạt khách sạn bị đóng cửa, khách du lịch bị chuyển đi nơi khác, khi quân đội – vốn kiểm soát nhiều khách sạn – thu hẹp hoạt động.
Phẫu thuật bị hủy trên toàn quốc
Bộ trưởng Y tế Cuba, José Ángel Portal Miranda, tuyên bố đình chỉ toàn bộ các ca phẫu thuật theo lịch vì “phẫu thuật cần điện”.
Ông cho biết sẽ giảm số giường bệnh và rút ngắn thời gian nằm viện. Ông cũng viện dẫn “kinh nghiệm thời COVID” – giai đoạn mà hệ thống y tế Cuba gần như sụp đổ. Số ca tử vong liên quan trực tiếp và gián tiếp đến đại dịch được ước tính hơn 55.000 – cao nhất Mỹ Latinh.
Dù chính phủ cam kết không ảnh hưởng đến bệnh nhân chạy thận, nhiều bệnh nhân tại Holguín đã kêu cứu vì bị ngừng hỗ trợ vận chuyển đến cơ sở điều trị.
Nguy cơ đói lan rộng
Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel cảnh báo đất nước phải chuẩn bị cho kịch bản không thể phân phối thực phẩm từ trung ương, buộc người dân sống dựa vào nguồn sản xuất địa phương.
Một nhà sáng tạo nội dung Cuba phản ứng gay gắt trên mạng xã hội:
“Ở Havana, chúng tôi sẽ ăn rác, uống nước cống…”
Tranh cãi tại Miami
Cộng đồng người Mỹ gốc Cuba tại Miami – lâu nay gửi tiền và đặt mua thực phẩm cho thân nhân – đang mất dần lựa chọn khi các công ty giao hàng như Cubamax hay Katapulk tạm dừng dịch vụ.
Bộ Ngoại giao Mỹ thông báo viện trợ thêm 6 triệu USD cho khu vực miền đông Cuba bị ảnh hưởng bởi bão năm ngoái. Tuy nhiên, nhiều nghị sĩ Cộng hòa gốc Cuba tại Miami như Carlos Gimenez kêu gọi gia tăng áp lực: ngừng các chuyến bay và kiều hối, siết giấy phép doanh nghiệp Mỹ làm ăn với Cuba.
Ngược lại, cựu nghị sĩ Dân chủ Joe Garcia cảnh báo điều này có thể phản tác dụng vì sẽ làm người dân Cuba – chứ không phải giới lãnh đạo – chịu thêm đau khổ.
Ưu tiên của Havana: Sinh tồn chế độ
Trong bài phát biểu bị chỉ trích trên truyền hình, Díaz-Canel nhấn mạnh quốc phòng là ưu tiên tối thượng và tuyên bố tập trận quân sự hàng tuần. Bộ Quốc phòng Cuba công bố hình ảnh trực thăng, xe tăng và hệ thống phòng không thời Liên Xô – màn phô trương mà nhiều chuyên gia cho là tốn kém và không thực tế trước ưu thế quân sự áp đảo của Mỹ.
Các nhà quan sát nhận định những lựa chọn cắt giảm hiện nay phản ánh ưu tiên hàng đầu của chính quyền: bảo vệ sự tồn tại của chế độ hơn là cải thiện đời sống dân chúng.
Trong khi đó, trên mạng xã hội Cuba lan truyền tin đồn về một “thông báo lớn” sắp được đưa ra – nhưng cuối cùng đó chỉ là thông tin sai lệch.
Một đất nước đứng bên bờ vực
Cuba vốn đã trải qua cuộc khủng hoảng kinh tế tồi tệ nhất kể từ sau chiến tranh giành độc lập thế kỷ 19. Mô hình kinh tế xã hội chủ nghĩa trì trệ, cải cách chậm chạp, đại dịch COVID-19 và các lệnh trừng phạt kéo dài đã đẩy đất nước đến tình trạng gần như tê liệt.
Hiện tại, giữa cảnh quan tài giấy, bệnh viện tắt điện và rác cháy khắp Havana, câu hỏi không còn là liệu Cuba có khủng hoảng hay không – mà là đất nước này có thể cầm cự được bao lâu trước khi buộc phải thay đổi.
Trước những hình ảnh quan tài giấy, bệnh viện tắt điện và những con phố ngập rác tại Cuba, tôi không thể không cảm thấy xót xa cho người dân nơi đây. Giữa thiếu thốn lương thực, thuốc men và điện nước, họ đang phải gánh chịu những đau khổ vượt xa những gì một con người đáng phải chịu trong thế kỷ này. Dù nguyên nhân đến từ đâu, nỗi thống khổ ấy trước hết vẫn đè nặng lên những gia đình bình thường, những người già yếu, những đứa trẻ vô tội. Tôi chỉ mong người dân Cuba sớm được sống trong điều kiện nhân đạo hơn, có đủ ăn, đủ điện, đủ thuốc – và trên hết là có hy vọng cho tương lai.
Nếu chính quyền tiếp tục phủ nhận thực trạng khủng hoảng và né tránh những cải cách cần thiết, thì nỗi khổ ấy có thể còn kéo dài dai dẳng. Khi sự thật không được thừa nhận, giải pháp cũng sẽ không thể được thực thi. Và trong khi các tuyên bố chính trị vẫn lặp lại, chính người dân bình thường sẽ là những người phải chịu đựng lâu hơn, trong cảnh thiếu thốn và bất an.
( Henry Quang Vu )