Giai Thoại Xưa
Nhà văn qua đời ở tuổi 27 nhưng để lại di sản khiến thế giới nhắc tên.
Từ một cậu bé lớn lên trong cảnh nghèo khó giữa Hà Nội đầu thế kỷ 20, Vũ Trọng Phụng đã trở thành một trong những cây bút đặc biệt và có ảnh hưởng sâu rộng nhất của văn học Việt Nam hiện đại. Dù chỉ sống vỏn vẹn 27 năm, ông vẫn để lại một di sản đồ sộ với hàng loạt tiểu thuyết, phóng sự và tác phẩm trào phúng được xem là kinh điển cho đến tận hôm nay.
Không chỉ nổi tiếng trong nước, Vũ Trọng Phụng còn là một trong số ít nhà văn Việt Nam có tác phẩm được dịch ra nhiều thứ tiếng và được độc giả quốc tế đánh giá rất cao.
Vũ Trọng Phụng sinh ngày 20/10/1912 tại Hà Nội, quê gốc ở làng Hảo, huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên. Ông mồ côi cha khi chưa đầy một tuổi và lớn lên nhờ sự tảo tần của mẹ. Gia cảnh khó khăn khiến tuổi thơ của ông không mấy trọn vẹn. Sau khi học hết bậc tiểu học, ông phải nghỉ học sớm để đi làm kiếm sống, từng làm thư ký cho một hãng buôn ở Hà Nội.
Chính cuộc sống chật vật nơi phố thị cùng những va chạm với đủ tầng lớp xã hội đã giúp Vũ Trọng Phụng sớm nhìn thấy những góc khuất của xã hội Việt Nam thời thuộc địa. Những trải nghiệm ấy dần hình thành nên một ngòi bút hiện thực sắc bén, gai góc nhưng đầy chiều sâu nhân văn.
Khoảng năm 18 tuổi, ông bắt đầu có bài viết đăng báo. Tác phẩm đầu tiên xuất hiện trên Ngọ Báo đã nhanh chóng gây chú ý bởi cách viết khác lạ và giàu tính quan sát. Đến năm 1934, ông cho ra mắt tiểu thuyết đầu tay “Dứt Tình”, mở đầu cho quãng thời gian sáng tác rực rỡ nhưng rất ngắn ngủi của mình.
Chỉ trong vài năm, Vũ Trọng Phụng liên tiếp cho ra đời những tác phẩm nổi tiếng như “Giông Tố”, “Số Đỏ”, “Vỡ Đê”, “Làm Đĩ”… Những tác phẩm ấy đều phản ánh trực diện xã hội Việt Nam thời nửa thực dân, nửa phong kiến với đầy rẫy những nghịch lý, giả dối và bi kịch con người.
Điểm đặc biệt trong văn chương của Vũ Trọng Phụng là ông không né tránh hiện thực. Ngòi bút của ông sắc lạnh, trào phúng nhưng cũng đầy chua xót. Ông phơi bày những mặt trái của xã hội thành thị đang bị ảnh hưởng bởi phong trào Âu hóa, nơi nhiều giá trị đạo đức truyền thống bị đảo lộn bởi đồng tiền, danh vọng và lối sống đua đòi.
Chính vì vậy, nhiều người đã ví Vũ Trọng Phụng là “Balzac của Việt Nam”, so sánh ông với đại văn hào hiện thực nổi tiếng của Pháp. Ông cũng được xem là “ông vua phóng sự đất Bắc” nhờ những tác phẩm phóng sự gây chấn động dư luận thời bấy giờ.
Năm 1933, dưới bút danh Thiên Hư, ông cho đăng phóng sự “Cạm Bẫy Người” trên báo Nhật Tân. Tác phẩm lập tức gây chú ý bởi cách phản ánh thẳng thắn đời sống xã hội. Sau đó là hàng loạt phóng sự nổi tiếng như “Kỹ Nghệ Lấy Tây”, “Cơm Thầy Cơm Cô”, “Lục Xì”… Những tác phẩm này không chỉ phản ánh số phận người nghèo mà còn bóc trần nhiều góc tối của xã hội thuộc địa.
Ngòi bút của Vũ Trọng Phụng luôn hướng về những con người thấp bé, nghèo khổ và bị xã hội chèn ép. Dù văn phong nhiều khi sắc lạnh, châm biếm đến cay đắng, nhưng phía sau đó vẫn là sự đồng cảm rất lớn với con người.
Nhà thơ Tố Hữu từng nhận xét về ông bằng một câu nổi tiếng:
“Ông không phải là nhà cách mạng, nhưng cách mạng biết ơn ông”.
Trong toàn bộ sự nghiệp của mình, “Số Đỏ” được xem là tác phẩm nổi tiếng và có sức sống mạnh mẽ nhất của Vũ Trọng Phụng.
Tiểu thuyết này lần đầu được đăng nhiều kỳ trên Hà Nội Báo từ năm 1936 rồi in thành sách năm 1938. Nhân vật chính Xuân Tóc Đỏ – một thanh niên xuất thân thấp kém nhưng nhờ gặp thời mà bước chân vào tầng lớp thượng lưu – đã trở thành hình tượng kinh điển của văn học Việt Nam.
Thông qua nhân vật này, Vũ Trọng Phụng châm biếm sâu cay xã hội thành thị Hà Nội thời ấy, nơi những kẻ dốt nát, cơ hội lại được tung hô chỉ vì biết chạy theo phong trào Âu hóa.
Nhiều đoạn trong “Số Đỏ” đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Đặc biệt, chương “Hạnh Phúc Của Một Tang Gia” từng được đưa vào chương trình Ngữ Văn lớp 11 và được xem là đỉnh cao của nghệ thuật trào phúng Việt Nam hiện đại.
Không chỉ nổi tiếng ở Việt Nam, “Số Đỏ” còn là một trong những tác phẩm văn học Việt Nam được dịch ra nhiều ngôn ngữ nhất.
Tác phẩm hiện đã được dịch ra ít nhất 7 thứ tiếng gồm Anh, Pháp, Đức, Trung Quốc, Italy, Tây Ban Nha và Czech. Nhiều bản dịch được xuất bản tại Mỹ, Đức, Trung Quốc và nhiều quốc gia khác.
Năm 2002, bản dịch tiếng Anh mang tên “Dumb Luck” do giáo sư Peter Zinoman cùng bà Nguyễn Nguyệt Cầm thực hiện được phát hành tại Mỹ.
Đến năm 2003, tờ Los Angeles Times đã bình chọn đây là một trong những cuốn sách hay nhất năm.
Tác phẩm sau đó còn được đưa vào giảng dạy tại nhiều trường đại học ở Mỹ như một ví dụ tiêu biểu của văn học Đông Nam Á hiện đại.
Năm 2021, bản dịch tiếng Trung của “Số Đỏ” do PGS Hạ Lộ thuộc Đại học Bắc Kinh thực hiện cũng nhận được nhiều lời khen từ độc giả Trung Quốc. Trên nền tảng Douban, tác phẩm được chấm điểm khá cao và nhiều người gọi đây là “kiệt tác văn học Việt Nam”.
Đến năm 2022, bản tiếng Đức “Das große Los” tiếp tục được phát hành và nhận phản hồi tích cực từ độc giả châu Âu. Các dịch giả cho rằng chính yếu tố hài hước, châm biếm và sự xung đột giữa truyền thống với hiện đại đã giúp “Số Đỏ” dễ dàng tiếp cận độc giả quốc tế.
Dù chỉ sống đến năm 1939 và qua đời vì bệnh lao phổi khi mới 27 tuổi, Vũ Trọng Phụng vẫn để lại khối lượng tác phẩm đồ sộ với hơn 30 truyện ngắn, 9 tiểu thuyết, 9 tập phóng sự, nhiều vở kịch và hàng trăm bài báo.
Điều đáng nói là sau gần một thế kỷ, văn chương của ông vẫn chưa hề cũ.
Những gì Vũ Trọng Phụng viết về xã hội, con người, sự giả dối, chạy theo hình thức hay những nghịch lý thời đại vẫn khiến nhiều độc giả hôm nay phải bật cười rồi lặng người suy ngẫm.
Từ một chàng trai nghèo lớn lên giữa Hà Nội cũ, Vũ Trọng Phụng đã trở thành một tượng đài đặc biệt của văn học Việt Nam. Một cuộc đời ngắn ngủi, nhưng ngòi bút của ông vẫn sống mãi cùng thời gian.
#giaithoaixua #vutrongphung #sodo #lichsuvietnam #vanhocvietnam
