September 9, 2026
Hiếu Chân/Người Việt
Từ nửa đêm 8 Tháng Chín, 2026, Canada bắt đầu áp thuế lên một số hàng xuất cảng của Mỹ, trả đũa đòn thuế quan mà chính quyền Trump đánh lên hàng Canada từ ngày 22 Tháng Tám vừa qua. Mặc dầu đòn thuế quan này không lớn xét về giá trị hàng hóa bị ảnh hưởng nhưng cho thấy xung đột giữa Tổng Thống Mỹ Donald Trump với Thủ Tướng Canada Mark Carney đang gây tổn hại cho cả hai nước. Kẻ thủ lợi đằng sau cuộc so găng này không ai khác hơn là Trung Quốc.
Ông Trump cho đăng lên mạng xã hội Truthsocial bản đồ toàn khu vực Bắc Mỹ và Trung Mỹ được phủ quốc kỳ Hoa Kỳ. (Hình: Truthsocial/DonaldTrump)
Ăn miếng trả miếng
Chính quyền Trump nhiều lần than phiền Canada “bóc lột” nước Mỹ bằng thặng dư mậu dịch “suốt nhiều năm” bất chấp thực tế các nền kinh tế Bắc Mỹ đã gắn bó chặt chẽ với nhau từ Hiệp Định Thương Mại Tự Do Bắc Mỹ (NAFTA) năm 1992 rồi Hiệp Định USMCA ký kết năm 2020 trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump. Các hiệp định này tạo ra một khu vực thương mại tự do lớn nhất thế giới có tổng giá trị sản lượng khoảng $20 ngàn tỷ.
Ngay sau khi nhậm chức nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump đã đơn phương áp thuế nhập cảng lên một số hàng hóa Canada, viện cớ nước này đã không tích cực ngăn chặn làn sóng buôn lậu ma túy fentanyl vào Mỹ. Ông nhiều lần đe dọa sẽ biến Canada thành “tiểu bang thứ 51” của Hoa Kỳ và thích làm nhục các thủ tướng Canada bằng cách gọi họ là “thống đốc.”
Hành vi bắt nạt của ông Trump không làm cho Canada khuất phục. Và thế là để khẳng định vị thế thống trị, ông khởi sự một cuộc chiến thương mại lên một quốc gia mà cho đến nay vẫn là láng giềng thân thiết, bạn bè, đồng minh tin cậy và đối tác thương mại lớn thứ hai của Mỹ sau Mexico.
Tháng trước, ông Trump công bố đánh thuế 50% lên hàng Canada nhập cảng vào Mỹ có giá trị $20 tỷ, tương đương 5% tổng giá trị hàng hóa Canada xuất cảng sang Mỹ, bao gồm các mặt hàng rượu vang, đồ gỗ nội thất, sản phẩm sữa, xi măng, quần áo, gỗ mềm, cần câu cá, gậy hockey… Cuộc đàm phán thương mại giữa hai nước đổ vỡ. Phía Canada cáo buộc Mỹ đưa ra những điều kiện không chấp nhận được liên quan tới chủ quyền quốc gia chẳng hạn như buộc Canada phải có sự chấp thuận của Mỹ mỗi khi muốn ký hiệp định thương mại với bất kỳ quốc gia nào khác, phải “đồng bộ” chính sách thuế quan và quản lý xuất nhập cảng của Canada với chính sách của Mỹ…
Khi Canada bỏ ngang cuộc đàm phán, ông Trump tiếp tục đe dọa sẽ đánh thuế 50% lên mặt hàng xe hơi, xe tải và nguyên liệu từ Canada, có hiệu lực từ ngày 1 Tháng Giêng, năm 2027.
Xung đột vượt ra ngoài phạm vi mua bán thông thường khi ông Trump ký sắc lệnh đổi tên hồ Ontario giữa hai nước thành “Lake America.”
Theo gương ông Trump, các giới chức hàng đầu của Mỹ liên tục dùng lời lẽ khiếm nhã để sỉ nhục đối tác Canada. Bộ Trưởng Tài Chính Scott Bessent chẳng hạn coi khinh đòn thuế quan trả đũa của Canada và ví đối thủ như “một chú chó nhỏ hay sủa bậy” đang cố đi chọc giận một con chó chăn cừu Đức! Trong một hành động điên rồ mới nhất, ông Trump và Tòa Bạch Ốc cho đăng lên mạng xã hội bản đồ toàn khu vực Bắc Mỹ và Trung Mỹ được phủ quốc kỳ Hoa Kỳ với dòng chữ “United States of America.”
Trời sinh Trump sao còn sinh Carney!
Khi ban hành những chính sách thuế khắc nghiệt như vậy, ông Trump và các cộng sự của ông đinh ninh rằng Canada sẽ sớm đầu hàng vì họ là bên chịu thiệt hại nặng nề hơn. Quả thật, kinh tế Canada có quy mô chỉ bằng 1/13 nền kinh tế khổng lồ của Mỹ.
Canada có 40 triệu dân với thu nhập bình quân đầu người thấp hơn nhiều tiểu bang của Mỹ, cũng có một thị trường tiêu thụ rất nhỏ, cho nên Canada phải phụ thuộc nặng nề vào thị trường Mỹ.
Theo dữ liệu của chính phủ hai nước, Canada xuất cảng sang Mỹ 68% tổng sản lượng hàng hóa mà xứ này làm ra, tương đương 25% GDP; trong đó có 80% hàng hóa được miễn thuế nhập cảng theo Hiệp Định USMCA. Ở chiều ngược lại, xuất cảng của Mỹ sang Canada chỉ khoảng 1.6% GDP của Mỹ, một phần rất nhỏ. Chính vì thế, ông Jamieson Greer, đại diện thương mại Mỹ trong chính quyền Trump, nói rằng các mức thuế này quá nhỏ để gây rắc rối cho Mỹ và coi đó là “vấn đề cấp bách của [Canada] hơn là của chúng ta.” Các nhà kinh tế dự đoán các mức thuế quan của ông Trump có thể khiến khoảng 90,000 người Canada mất việc làm.
Bất ngờ là “chú bé hạt tiêu” Canada không chịu nhượng bộ. “Chúng tôi không thể chấp nhận những gì họ đề nghị, và chúng tôi sẽ không cho họ những gì họ yêu cầu. Chúng tôi không sẵn sàng thỏa hiệp chủ quyền của Canada hoặc làm suy yếu các ngành công nghiệp chủ chốt của chúng tôi,” Thủ Tướng Canada Mark Carney công bố với báo chí ngay sau khi phái đoàn Canada rời bàn đàm phán trở về nước hôm 21 Tháng Tám.
Đã thế, ông Carney còn “lên gân” và phản pháo bằng đòn trả đũa “dollar-for-dollar” (một đổi một): đánh thuế từ 15% đến 50% lên các sản phẩm nhập cảng từ Mỹ, cũng có giá trị khoảng $20 tỷ, bắt đầu từ 8 Tháng Chín, 2026. Đòn “bắt nạt” của ông Trump dường như mất tác dụng.
Cho đến nay, ông Trump đã dùng đòn thuế quan để bắt nạt cả thế giới, nhưng chỉ ông Tập Cận Bình của Trung Quốc và ông Mark Carney của Canada chẳng những không sợ, không cúi đầu mà còn dám bật lại ăn miếng trả miếng.
Vì thế mấy ngày gần đây, ông Trump rất tức giận với láng giềng phương Bắc. Sau khi đổi tên hồ Ontario thành hồ Mỹ và vẽ lá cờ Mỹ trùm lên đất nước lá phong, ông lên mạng Truth Social ra lệnh cho General Services Administration (GSA) – cơ quan cung cấp mọi dịch vụ cho chính phủ liên bang, phối hợp với đại diện Thương Mại Mỹ, “loại bỏ toàn bộ các sản phẩm có nguồn gốc Canada” khỏi danh mục hàng hóa cần mua sắm của GSA “trừ phi Canada phục hồi sự hỗ tương đầy đủ và công bằng cho các công ty và nông dân Mỹ.”
Ông cũng viết trên mạng rằng tập đoàn chế tạo phi cơ Bombardier của Canada sẽ không còn được phép bán phi cơ của họ tại Mỹ trừ phi họ sản xuất ở Mỹ; giá cổ phần của Bombardier lập tức giảm hơn 6% trên thị trường chứng khóan Toronto hôm nay, 8 Tháng Chín!
Những tổn thất nặng nề của Canada hãy còn ở phía trước.
Vì sao Canada “quay xe”
Có một thời chưa xa, Mỹ và Canada phối hợp chặt chẽ với nhau về chính sách thương mại. Hai ngành năng lượng và xe hơi của hai nước gắn bó với nhau mật thiết đến mức mỗi chiếc xe hơi xuất xưởng đều gồm nhiều cơ phận, phụ tùng của hai nước, đều có mồ hôi của những người thợ ở hai bên biên giới. Khi Tổng Thống Joe Biden quyết định đánh thuế nhập cảng 100% lên xe điện, thép và nhôm của Trung Quốc để bảo vệ ngành xe hơi Bắc Mỹ, Canada liền làm theo, bất chấp Bắc Kinh áp thuế trả đũa lên các mặt hàng xuất cảng của Canada như thịt heo, hải sản, dầu hạt cải. Canada cũng sẵn sàng bắt giam Mạnh Vãn Châu (Meng Wanzhou), giám đốc tài chính của tập đoàn Hoa Vĩ (Huawei) theo yêu cầu của Bộ Tư Pháp Mỹ dù Bắc Kinh lập tức bắt giam hai công dân Canada để trả đũa.
Thế rồi ông Trump trở lại Tòa Bạch Ốc và bắt đầu đe nẹt Canada như trình bày trên. Ông Carney lên làm thủ tướng mùa Xuân năm ngoái với cam kết chống lại sự bắt nạt của ông Trump, mở rộng liên kết với các quốc gia khác. Những người ủng hộ ông Carney cho rằng, khi bị Mỹ xử ép, Canada không có lựa chọn nào khác là tìm đến các thị trường mới. Ông ta hy vọng sẽ giảm thiểu cú sốc kinh tế bằng cách đa dạng hóa thị trường, xây dựng khối liên minh thương mại với EU và các nước thuộc Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương để giảm phụ thuộc vào Mỹ.
Dữ liệu Tháng Bảy cho thấy xuất cảng của Canada sang phần còn lại của thế giới đạt mức cao kỷ lục 25.6 tỷ CAD ($18,5 tỷ), tăng 56% kể từ khi Trump nhậm chức, trong khi đó xuất cảng sang Mỹ giảm 11.6%, xuống còn 50.5 tỷ CAD. Đa dạng hóa thị trường là tốt, nhưng sẽ kéo dài được bao lâu, các nước bên ngoài có thay thế được thị trường Mỹ, vừa kề cận vừa có sức mua khủng khiếp?
Bàn tay Trung Quốc
Vấn đề là cả ông Trump lẫn ông Carney đều chưa quan tâm đúng mức tới đối thủ Trung Quốc đang âm thầm xâm nhập sâu vào thị trường Bắc Mỹ để giải quyết cuộc khủng hoảng thừa của sản xuất công nghiệp nội địa. Xung đột giữa Canada và Mỹ mang lại cho Bắc Kinh cơ hội tốt hiếm có. Chính sách bắt nạt của ông Trump có phần đẩy Canada gần hơn Trung Quốc; nhưng ông Carney cũng mắc sai lầm. Trong chuyến thăm Bắc Kinh Tháng Giêng, 2026, ông đã vội vã thỏa thuận với ông Tập Cận Bình một quan hệ “đối tác chiến lược mới.” Ông kêu gọi Trung Quốc gia tăng đầu tư vào Canada trong các lĩnh vực năng lượng, cơ sở hạ tầng.
Ông cho phép nhập cảng mỗi năm 49,000 xe điện (EV) Trung Quốc với mức thuế 6.1% thay cho mức 100% hiện hành; đổi lại Trung Quốc giảm thuế nhập cảng dầu hạt cải Canada từ 85% xuống 15% và xem xét giảm thuế đối với tôm hùm, cua Canada! Thỏa thuận với Bắc Kinh của ông Carney làm cho cả Washington và Mexico City bất bình, và đó có thể là căn nguyên những phản ứng mang tính trừng phạt của ông Trump trong năm 2026.
Ở nước Mỹ, ông Trump có lẽ nhìn thấy những phản ứng bất lợi của công chúng đối với đòn bắt nạt Canada, một chính sách đối ngoại ngu xuẩn. Theo một cuộc thăm dò mới của Reuters/Ipsos, 57% người Mỹ phản đối các động thái đánh thuế của ông Trump lên hàng nhập cảng từ Canada, chỉ 20% ủng hộ. Khoảng 63% người Mỹ phản đối sắc lệnh hằn học của ông về việc đổi tên Hồ Ontario thành “Hồ America.” Phản ứng tiêu cực này đặc biệt rõ rệt tại các bang giáp biên giới như Michigan, nơi nền kinh tế gắn kết chặt chẽ với Canada. Nhưng ông Trump vốn dĩ là người coi thường dư luận nên ông sẽ khó thay đổi cách hành xử.
Vẫn còn thời gian để Mỹ và Canada tránh được những hậu quả tồi tệ nhất về mặt kinh tế và chính trị từ xung đột này trước khi Trung Quốc lợi dụng sự rạn nứt ở Bắc Mỹ để trục lợi. Để đối phó với Bắc Kinh, Mỹ và Canada đều cần có nhau, chia rẽ là chết! [kn]