Chau Trieu is with Can Pham
Những gì đang diễn ra ở Iran hôm nay được mô tả là “biểu tình”, nhưng dưới lăng kính thuyết âm mưu quyền lực, đó giống một khoảnh khắc đứt gãy hệ thống hơn là phản kháng thông thường. Khi người biểu tình xông vào trụ sở chính quyền, khi nhiều thành phố rơi vào tay đám đông, vấn đề không còn là giá xăng, lạm phát hay đạo luật cụ thể. Vấn đề là: nỗi sợ đã biến mất.
Trong các chế độ kiểm soát cứng, quyền lực không dựa chủ yếu vào pháp luật, mà dựa vào tâm lý: khiến đa số tin rằng phản kháng là vô ích và nguy hiểm. Khi tâm lý đó sụp đổ, bộ máy, dù còn quân đội, cảnh sát, vũ khí, cũng bắt đầu tê liệt. Iran hôm nay cho thấy dấu hiệu của giai đoạn này: lực lượng an ninh không còn hiện diện khắp nơi, phản ứng chậm, hoặc đứng ngoài quan sát.
Theo giới phân tích, đây không hẳn là một cuộc nổi dậy “tự phát”.
Nó có thể là kết quả của khủng hoảng tích tụ: kinh tế bị siết bởi trừng phạt, đấu đá nội bộ giữa các phe quyền lực, và đặc biệt là sự rạn nứt trong tầng tinh hoa, nơi một số nhóm không còn mặn mà bảo vệ hiện trạng. Khi thượng tầng không còn đồng thuận, hạ tầng xã hội sẽ bùng nổ.
Một giả thuyết khác cho rằng Iran đang bị đẩy vào “kịch bản mệt mỏi”: không cần đảo chính, không cần chiến tranh trực tiếp, chỉ cần để hệ thống tự nghẽn. Biểu tình lan rộng khiến hành chính tê liệt, kinh tế đình trệ, đồng tiền mất giá, và cuối cùng chính quyền buộc phải lựa chọn giữa đàn áp toàn diện (đầy rủi ro) hoặc nhượng bộ dây chuyền.
Điều đáng chú ý là cách đám đông hành động: không chỉ hô khẩu hiệu, mà chiếm không gian quyền lực. Trụ sở chính quyền, quảng trường, cơ quan hành chính, đó là biểu tượng. Khi biểu tượng bị chiếm, tính chính danh bị khoét rỗng.
Lịch sử cho thấy, chế độ không sụp đổ vào lúc còn mạnh nhất, mà vào lúc không còn dám dùng hết sức mạnh. Iran hôm nay có thể chưa đến hồi kết, nhưng rõ ràng đã bước vào vùng nguy hiểm: nơi một sự kiện nhỏ cũng có thể kích hoạt hiệu ứng domino. Và khi đám đông đã nếm cảm giác “không còn gì để mất”, không một bộ máy an ninh nào có thể kiểm soát hoàn toàn bằng mệnh lệnh.
Chân dung lãnh đạo
