ĐUỔI KỊP MÔNG CỔ
Nguyễn Xuân Hưng
1.Tôi hỏi 100 người, thì đến 97 người bảo: Mông Cổ ấy à? nghèo lắm hả?
Sai. Khái niệm về một nước Mông Cổ nghèo khó đã ngự trị trong đầu óc dân
Việt Nam từ xa xưa, từ cái thời cùng phe XHCN. Nhà văn Tô Đức Chiêu bảo
tôi rằng :
“Tao đã đi Mỹ, Ai Cập, Ả rập xê út, Nga và Đông Âu, không kể châu Á như
Tàu, Thái… Tức là gần hết thế giới, nhưng khi đi Mông Cổ, mới thấy mình
khám phá ra một thế giới mới, nếu có dịp, tao đi 2 -3 lần nữa”.
Tôi thấy thế nên cũng đã theo, đi Mông Cổ một chuyến.
Mở ngoặc ngay là, khi anh (du lịch) đến đâu, anh phải tự vấn ta đến đấy để
làm gì, muốn biết gì. Nói chung là nên đi phượt. Tôi có bài học kinh nghiệm
về việc này, có 1 cậu trẻ đi cùng đến thảo nguyên Mông Cổ, cậu thốt lên
chán nản: Ơ, đâu cũng như đâu, mênh mông cả, chả thấy cái gì. Vấn đề là cái
gì?
Sau chuyến đi Mông Cổ, tôi rút ra kết luận, 30 năm nữa (hoặc hơn) không
biết Việt Nam mình có đuổi kịp Mông Cổ hay không?
Mông Cổ diện tích gấp hơn 6 lần nước Việt Nam, dân số hơn 3 triệu người
(bằng 1/2 Hà Nội). Mà 1/2 dân số ở thủ đô Ulan Bato. Hãy tưởng tượng hơn 1
triệu người ở rải rác trên lãnh thổ gấp 6 lần Việt Nam.
Mông Cổ có đặc biệt là có biên giới với Nga và Trung Quốc. Họ bị kẹp giữa 2
nước lớn, nên phải chọn 1, lịch sử đã chứng tỏ họ chọn đúng, chọn nước Nga
để tránh nước Tàu kẻ thù. Chính chính phủ Quốc dân đảng của Tưởng Giới
Thạch khuất phục trước chính phủ Stalin, mà công nhận Mông Cổ độc lập.
Chuyện này chính phủ Mao cay cú ra mặt, công khai gọi Mông Cổ là Ngoại
Mông, còn phần lãnh thổ Mông Cổ bị mất từ thời Nguyên triều, thì TQ gọi là
Nội Mông (họ vẫn nhận đó là nước họ). Cấp độ cay cú ăn thua và nhòm ngó còn
hơn một bậc so với Việt. Người TQ chưa gọi Quảng Đông là Nội Việt, mặc dù
vẫn dùng từ Việt gọi Quảng, Việt ngữ là tiếng Quảng, họ chưa gọi Việt Nam
là Ngoại Việt. Nói thế để biết mức độ nguy hiểm chênh vênh của con ngựa
Mông Cổ trước con sói Trung Quốc.
Ở Mông Cổ, tôi được nghe câu chuyện tiếu lâm.
Một người Mông Cổ gặp một người Nhật. Người Nhật cám ơn người Mông, vì bài
học của Nguyên triều, nên nước Nhật quyết định không chiếm Trung Quốc nữa.
Nếu chiếm nó, có lẽ nước Nhật đã thành Trung Quốc rồi. Đó là một câu chuyện
tiếu lâm cay đắng mà không thể cười.
Ân oán giang hồ với người Tàu thì rất nhiều. Chỉ kể 1 chuyện. Các công ty
xây dựng ở Ulan Bato, và nói chung các công ty khác cần nhân công, thì đều
thuê nhân công TQ, vì người TQ sinh sôi như cỏ dại, ở đâu họ cũng mò đến.
Nên các công ty có quy định, chỉ được thuê dưới 6 tháng, mà trong 1 năm
không được thuê quá 1 lần. Nên người Tàu được thuê làm phải đi về TQ ngay
sau khi hết hạn visa. Cảnh sát Ulan Bato rất dễ dãi với người Việt sinh
sống ở thủ đô của họ, hình như có 7000 người, nhưng riêng người TQ thì phải
thống kê rất cụ thể. Người bạn Mông Cổ nói với tôi: *“Việc lớn nhất của
cảnh sát là đuổi người Trung Quốc hết hạn cư trú”*.
Đúng vậy, do đó họ không có tình trạng kẹt xe, không có tệ nạn nhiều, việc
chính là không để lọt một *“cái trứng tu hú*”.
Chuyện này 30 hay 50 năm nữa, Việt Nam cóc làm được, mà cũng chả thể làm.
2.
Nhìn trên phim ảnh, thấy thảo nguyên là những dải đất trùng điệp, cây cỏ
lưa thưa, nếu chỉ có thế là chưa biết gì về thảo nguyên Mông Cổ cả. Hồi tôi
đi tầm tháng 7 dương lịch, là tháng đã hết cỏ rậm. Cỏ rậm thì đến ống chân,
đến đầu gối, còn khi chuẩn bị vào đông, cỏ bị đám gia súc gặm gần hết. Chỉ
còn cỏ thấp và cỏ tái sinh.
Nói từ “cỏ” với người Việt, cũng không ổn. Cỏ của Việt Nam là thứ chả để
làm gì. Điều này lỗi ở các nhà làm ngôn ngữ khoa học, địa lý. Đáng lý nên
dùng từ “thảo mộc thân mềm” hay cái gì đó khác với “cỏ”. Cúi nhìn xuống,
hàng trăm hàng nghìn loài cây gọi là cỏ rất khác nhau, riêng hình lá cũng
thiên hình vạn trạng. Nếu vò vài cái lá rồi đưa lên mũi, sẽ thấy nhiều mùi
vị rất khác. Mùi thơm thoang thoảng, mùi hắc, mùi nồng… Thực sự đó là một
thế giới cây thuốc và loại cây như rau thơm ở VN, chứ không phải cây cỏ
thông thường. Gia súc Mông Cổ từ hàng nghìn năm nay ăn thứ cỏ đó. Sau khi
đi thảo nguyên, tôi mới lý giải được việc ở Mông Cổ, người ta ăn rất ít
rau, ăn rất nhiều thịt, ngay cả người Việt ở xứ ăn rau, đến Mông Cổ ăn toàn
thịt, mà tiêu hóa bình thường, không bị táo bón. Bởi vì lũ gia súc ăn thứ
cỏ thiên nhiên hoang dã bổ béo thơm lừng như hàng nghìn năm nay nó vẫn ăn.
Không như gia súc ở nơi nuôi công nghiệp.
Mông Cổ ngày nay vẫn du mục và người ta tự hào vì nếp sống du mục này. Ông
Chủ tịch Hội Hữu nghị Mông -Việt nói tiếng Việt sõi như người Việt, bảo
tôi, rất may là thảm họa tập thể hóa, định canh định cư xảy ra rất nhanh,
rồi thảo nguyên lại có sức sống quay lại nếp xưa.
Nếu ai đã đọc *Tô-tem sói*, của một nhà văn Trung Quốc (quyển này vang dội
một thời trên văn đàn TQ) thì biết thảo nguyên *Nội Mông* đã bị tàn phá
kinh khủng như thế nào.
Họ (hững người TQ theo Mao) dồn hết dân du mục vào các hợp tác, triệt phá
cách sinh hoạt truyền thống. Họ mang hàng sư đoàn lính tới bắn sói. Sói là
con vật thiêng của người Nội Mông, khi người chết, người ta kéo xác cha mẹ
để ra một chỗ cho sói ăn. Người TQ Mao-ít bắn sói, thế là thỏ làm giặc, lại
phải giết thỏ, lạc vào cái vòng quẩn. Họ còn đưa người Hán đến sinh sống,
khiến thảo nguyên Nội Mông gần như bị tiêu diệt. Trong quyển sách ấy, tác
giả cũng nói, nhìn sang Ngoại Mông xanh tươi mà tiếc…
Nhìn thảo nguyên thì mênh mông, nhưng hoang dã hàng trăm thứ thú hoang vẫn
ngày đêm sinh sống, tuân thủ cân bằng sinh thái của nó. Người Mông Cổ ngày
nay có xe ô tô tải, có điện thoại di động, kéo theo cái nhà, và đàn gia
súc, đi lang bạt trên thảo nguyên theo nhu cầu của gia súc. Thảo nguyên
mênh mông, mình nhìn đâu cũng như đâu, nhưng chúng tôi đã được một chú bé
12 tuổi đưa từ thị trấn, đi xuyên 25 km đến đúng chỗ lều của bố mẹ chú bé.
Hôm đi thảo nguyên, chúng tôi được đón tiếp Chủ tịch huyện đến chơi, cũng
vì biết có khách Việt. Ông nói huyện ông có gần 80 hộ, diện tích huyện, khi
đó làm phép so sánh, gần bằng tỉnh Hưng Yên cộng với Thái Bình. Chủ tịch
huyện biết cả 80 hộ luôn. Quy định của họ chăn thả không giới hạn, nên có
lúc có hộ gia đình chăn thả ở huyện khác (miễn là đăng ký vẫn ở huyện này).
Chủ tịch người Đảng Dân chủ, alo gọi đồng chí Bí thư huyện ủy Đảng Nhân dân
(đảng cộng sản cũ) thì đồng chí đang chăn ngựa, bèn cưỡi ngựa về. Bí thư
huyện ủy đảng nào cũng làm nông dân cả và chả chức vụ gì, cười hề hề đúng
là ông chăn ngựa.
Riêng chuyện này, 50 năm nữa Việt Nam có theo kịp không?
3.
Người Mông Cổ có một niềm hãnh diện đã mất, đó là đã từng bá chủ thế giới,
và còn một niềm kiêu hãnh vẫn còn, đó là sữa ngựa.
Thế giới văn minh và ở các nước phát triển có chỉ tiêu bao nhiêu lít sữa bò
cho đầu người, thứ sữa đó người Mông Cổ chỉ làm lương khô, làm nguyên liệu
chế biến, vì họ uống sữa ngựa. Hình như chỉ Mông Cổ dùng sữa ngựa làm thực
phẩm chính yếu. Nó là nguồn gốc sức mạnh của các chiến binh từ xưa, và
khiến người MC cao lớn.
Ngựa là gia súc chủ yếu ở thảo nguyên. Một hộ thường có vài trăm đến vài
ngàn ngựa, thêm cừu và dê. Bao giờ cừu cũng đi kèm dê. Mùa đông cừu nằm
trên giữ ấm cho dê moi cỏ chia nhau. Không có cừu dê chết rét, không có dê
cừu chết đói. Kiểu chăn thả thiên nhiên ấy khác xa nông trại hiện đại. Kiểu
vắt sữa ngựa cũng khác vắt sữa bò. Vì khi vắt sữa, luôn luôn có con ngựa
con đứng cạnh. Người MC tôn thờ ngựa vì cả đức tính này, không buông tuồng
vô cảm như bò, cứ vắt là ra sữa bất kể thế nào. Sữa ngựa làm bia, làm thức
uống, nên con ngựa là đầu cơ nghiệp. Bò chỉ là loại thêm. Bò MC lông dài
như voi mamut. Bây giờ cũng thoái giống, người MC buồn vì bò lông ngắn, còn
gì là bò nữa.
Gia súc nuôi, thịt là thứ phẩm. Chính phẩm là lấy lông và da. Len MC đắt
kinh khủng. Hình như hàng lông da là chủ lực xuất khẩu.
Cái lều Mông Cổ thật sự là một thứ thú vị. Cứ nói “lều” thì khó hình dung,
đến mới thấy đó là cái biệt thự giữa thảo nguyên. Bây giờ lều có nhiều
loại, từ 300 đến 30.000 đô Mỹ. Người TQ quá khôn, họ làm lều bán cho người
Mông Cổ.
Trong cái lều Mông, tài nhất là cái bếp ở chính tâm nhà, tâm vòng tròn.
Chất đốt bằng phân gia súc, thông hơi làm nhiệm vụ trụ chống giữa. Vào lều
không nhận ra có bếp.
Người nông dân du mục cũng có vấn đề nan giải, đó là sinh ra và nuôi dạy
trẻ. Du mục xa trung tâm thị trấn, nên nếu đẻ bất thường thì cấp cứu rất
khó. Khi con 6 tuổi, phải cho nó đi học, thì nhà mất 1 người thường là mẹ
hay chị lớn phải đưa lên thị trấn làm 1 cái lều ở nuôi con 1-2 năm mới yên
tâm gửi con học nội trú. Ở các thị trấn thị tứ cứ thấy các cụm lều, đó là
những người đi nuôi con học. Vì vậy, mà nhà nghèo hoặc quan điểm cũ chỉ cần
đọc chữ, trẻ thất học.
Hình như chính việc hiếm người mà du mục có truyền thống quý người. Phụ nữ
đẻ con là quý, con ai không quan trọng. Mấy ông Mông Cổ bảo, cộng đồng du
mục có lệ, khách quý cao tuổi thì chủ nhà mời đầu dê. Thịt con dê, cái đầu
là quý nhất. Còn khách trẻ và trung niên thì chủ nhà bảo con gái sưởi ấm cả
đêm. Tôi không ở qua đêm ở thảo nguyên, nhưng nghe kể lại, các nhà văn Trần
Nhương, Tô Đức Chiêu, Thúy Toàn có ngủ đêm thảo nguyên và được coi là khách
quý trung niên. Vấn đề là các bác ấy có chịu đựng được mùi mồ hôi người ăn
thịt cừu, uống sữa ngựa và 3 tuần mới tắm không thôi.
Người MC rất có ý thức giữ gìn môi trường thảo nguyên. Tôi khá ngạc nhiên.
Mọi người picnic thu dọn rác tống lên xe về bãi rác ngoại ô vứt. Họ nói
tivi có nhiệm vụ quan trọng nhất là tuyên truyền giữ sạch thảo nguyên. Và
việc này chỉ có từ khi cách mạng dân chủ đa đảng. Người lái xe dẫn chúng
tôi mặc dù xe chật, kiên quyết mang bao tải rác trên xe để về đến bãi rác
ngoại ô.
Ở Ulan Bator, anh là công chức, lập tức được cấp 0,99 ha ở ngoại ô làm nhà
nghỉ. Cuối tuần, chiều thứ 6, lũ lượt xe rời thủ đô ra ngoại ô. Thứ 7, Chủ
nhật thủ đô vắng thênh thang. Tối CN, lại rồng rắn về thành phố. Nếu không
phát động giữ thảo nguyên thì chả mấy chốc thảo nguyên nghìn đời thành bãi
rác. Và họ đã làm được rất tốt. Tương tự thảo nguyên của họ là rừng là biển
của người Việt, than ôi, chúng ta đã cư xử như là tự phá hủy cơ thể!
Đuổi kịp Mông Cổ ư?
Không bao giờ!
· 
