PHÉP MÀU Y TẾ

Shreya, con gái duy nhất của bà Suma Nuggihalli và ông Fakirgowda Siddnagowder, một quản lý cấp cao tại Tata Motors, Pune, khi đang trên đường từ Pune về trường đại học gần Mangalore vào tháng 9 năm 2016, chiếc xe buýt cô đang đi bị lật, đè bẹp hai tay cô. Cô được đưa đến bệnh viện, nơi cả hai cánh tay của cô phải bị cắt cụt ở khuỷu tay.

Những Câu Chuyện Thú Vị  –  Chi Nguyen

 PHÉP MÀU Y TẾ.

Cô gái mất cả hai tay ở tuổi 19, nhưng ca phẫu thuật kéo dài 13 giờ đã cho cô cơ hội thứ hai.

Các bác sĩ giải thích rằng việc ghép hai tay là cực kỳ hiếm ở châu Á. Nhưng Shreya không từ bỏ hy vọng, ngay cả khi cơ hội có được đôi tay mới dường như là điều không thể.

Năm 2017, các bác sĩ phẫu thuật tại Bệnh viện Amrita ở Kochi đã thực hiện một ca phẫu thuật đáng kinh ngạc kéo dài 13 giờ để cho Shreya hai cánh tay được hiến tặng. Đôi tay đến từ Sachin, một nam sinh viên đại học 20 tuổi đã qua đời. Dưới sự dẫn dắt của Tiến sĩ Subrahmania Iyer, nhóm y tế đã cẩn thận nối các xương, mạch máu, cơ, gân và dây thần kinh. Ca phẫu thuật được báo cáo là ca ghép hai tay đầu tiên ở châu Á và là ca ghép hai tay từ nam sang nữ đầu tiên trên thế giới.

Sau một năm kể từ ngày giải phẫu nối tay, sự tự động thay đổi màu da tay từ nâu sang trắng của cô Shreya để phù hợp với màu da hiện có của cô đã truyền cảm hứng cho các bác sĩ nghiên cứu. Họ tiếp tục tìm hiểu rõ hơn về cơ chế của sự thay đổi sắc tố melanin, biến hóa kỳ diệu này.

 

Tiến sĩ Subramania Iyer K.

Trưởng khoa Phẫu thuật Cổ, Trường Y khoa Kochi | Giáo sư, Khoa Phẫu thuật Cổ, Trường Y khoa Kochi. Bác sĩ Subramania

Ca phẫu thuật được thực hiện bởi Tiến sĩ Subramania Iyer K. , Trưởng khoa Phẫu thuật Đầu và Cổ, Trường Y Amrita , Kochi, với sự tham gia của một nhóm gồm 20 bác sĩ phẫu thuật và 16 thành viên nhóm gây mê. Ca phẫu thuật kéo dài 13 giờ. Bác sĩ nói,  “Ghép cánh tay trên (khuỷu) khó khăn hơn nhiều so với ghép ở cổ tay hoặc cẳng tay do sự phức tạp trong việc xác định và kết nối chính xác các dây thần kinh, cơ, gân và động mạch khác nhau. Quá trình phục hồi chức năng cũng khó khăn hơn nhiều vì bệnh nhân phải chịu trọng lượng của bàn tay được ghép ở cánh tay trên.”

Nhưng hành trình khó khăn nhất của Shreya vẫn chưa kết thúc. Cô đã dành gần hai năm để học cách cử động và điều khiển đôi tay mới của mình thông qua vật lý trị liệu chuyên sâu. Theo thời gian, những cánh tay được hiến tặng cũng trở nên thon gọn và nhạt màu hơn, khiến nhiều người theo dõi quá trình hồi phục của cô ngạc nhiên.

Sau đó là một thành tựu không thể nào quên: Shreya trở lại trường đại học và bắt đầu tự mình làm bài kiểm tra kỹ thuật. Câu chuyện của cô cho thấy khoa học y tế, sự quyết tâm và món quà hiến tặng nội tạng có thể thay đổi cuộc đời như thế nào.

  • Nguồn tham khảo: Bệnh viện Amrita; báo cáo về ca ghép hai bàn tay và quá trình hồi phục của Shreya Siddanagowda.

Chia sẻ từ fb : Cang Huỳnh 

ST

Cô gái 21 tuổi này đang có một cuộc sống xã hội bình thường. Nay cô đổi nghành,  theo học Cử nhân Kinh tế và tự viết bài kiểm tra bằng tay mình.

Sống lâu, sống khỏe (Kỳ 9)-Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng

Ba’o Nguoi-Viet

November 14, 2026

Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng

Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe mang tính tổng quát. Cho các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài 106.3 FM ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ nhật từ tám đến chín giờ, trong chương trình Radio Sống Vui (nghe trên radio hay vào Google hay Youtube, search Radio Song Vui https://www.youtube.com/@radiosongvui)

Dọn nhà, làm vườn,… cũng là cách để cơ thể vận động. (Hình minh họa: Vitary Gariev/Pexels)

Khi còn trẻ, chúng ta ít nghĩ đến sự thăng bằng.

Nhưng ở tuổi 70, 80 hay 90, một lần té có thể thay đổi cả cuộc đời.

Té có thể dẫn đến gãy xương, nhập viện, giảm vận động và mất cơ. Sau một lần té, một số người bắt đầu sợ té nên đi lại ít hơn. Đi ít làm cơ yếu hơn, và cơ yếu lại làm nguy cơ té tăng thêm.

Đó có thể trở thành một vòng luẩn quẩn. Vì vậy, ở người lớn tuổi, tập thăng bằng không phải là chuyện phụ.

Sau tuổi 70, thăng bằng trở thành một phần của “tập thể dục”

WHO khuyến cáo người lớn tuổi nên có hoạt động đa thành phần, chú trọng thăng bằng chức năng và sức mạnh; các hướng dẫn nhấn mạnh việc thực hiện loại hình vận động này khoảng 3 ngày trở lên mỗi tuần để giúp duy trì chức năng và phòng ngừa té ngã.

Các bài tập có thể đơn giản như đứng một chân khi có điểm tựa an toàn, đi gót chân nối mũi chân, tập đứng lên từ ghế, thái cực quyền hoặc các bài tập thăng bằng được thiết kế phù hợp. NIA cũng nhấn mạnh cần có ghế, tường hoặc người hỗ trợ ở gần nếu người tập chưa vững.

Mục tiêu của tập thăng bằng không phải là biểu diễn.

Mục tiêu là không ngã.

Sự mềm dẻo

Sự mềm dẻo, hay “độ linh hoạt” (flexibility), giúp khớp duy trì được tầm vận động cần thiết.

Nếu vai quá cứng, chúng ta sẽ khó với tay lên cao. Nếu hông và chân quá cứng, việc cúi xuống để mang giày có thể trở nên khó khăn. Nếu cổ chân vận động kém, dáng đi và khả năng thăng bằng cũng có thể bị ảnh hưởng.

Các động tác kéo giãn có thể giúp duy trì khả năng vận động của khớp và giúp các hoạt động hằng ngày trở nên dễ dàng hơn. NIA khuyến cáo kéo giãn khi cơ đã ấm và không cố kéo đến mức gây đau.

Nhưng nếu chỉ có 30 phút để tập, chúng ta không nên dành toàn bộ thời gian chỉ để giãn cơ.

Tim phổi, cơ và thăng bằng vẫn cần được rèn luyện.

Ngồi cả ngày rồi tập 30 phút có đủ không?

Tập 30 phút rất tốt.

Nhưng 30 phút tập không có nghĩa là 15 giờ còn lại gần như bất động.

WHO và AHA đều khuyến khích giảm thời gian ngồi và tăng vận động trong ngày. Ngay cả những vận động nhẹ cũng có giá trị.

Đi bộ đến phòng bên cạnh, đứng lên khi nói chuyện điện thoại, đi cầu thang khi phù hợp, làm vườn, dọn nhà, đi bộ sau bữa ăn, đậu xe xa hơn một chút: tất cả đều là vận động.

Đừng nghĩ cơ thể chỉ có hai trạng thái: “đang tập thể dục” và “không tập thể dục.”

Cơ thể cảm nhận tất cả những gì chúng ta làm trong ngày.

Nếu 70 tuổi mới bắt đầu thì có quá muộn không?

Không.

Đây có lẽ là một trong những thông điệp đáng khích lệ nhất.

Chúng ta không thể lấy lại hoàn toàn cơ thể của tuổi 30. Nhưng người lớn tuổi vẫn có khả năng thích nghi với việc vận động.

NIA nhấn mạnh rằng dù tuổi tác tạo ra một số giới hạn sinh học, lối sống tích cực và tập luyện sức mạnh có thể làm chậm sự suy giảm, và nhiều người lớn tuổi vẫn có thể tăng sức mạnh cơ bắp.

Một người 75 tuổi chưa từng tập không nên cố làm những gì một người 30 tuổi đã tập suốt 10 năm, nhưng người đó có thể bắt đầu từ chính mức hiện tại của mình.

Nếu chỉ đi được 5 phút, bắt đầu 5 phút. Nếu chưa nâng tạ được, hãy bắt đầu bằng các động tác đứng lên khỏi ghế hoặc dùng dây đàn hồi nhẹ. Nếu thăng bằng kém, hãy tập với điểm tựa và có người hướng dẫn.

Điều quan trọng không phải là so sánh với người khác. Điều quan trọng là sáu tháng sau, chúng ta có làm được nhiều hơn so với chính mình hôm nay hay không.

Tập càng nhiều càng tốt?

Không nhất thiết.

Đây là một sai lầm tương tự như nghĩ rằng một thực phẩm tốt thì ăn càng nhiều càng tốt.

Lợi ích của vận động không tăng vô hạn theo số giờ tập.

Người đang không vận động thường nhận được lợi ích lớn khi chuyển từ “không làm gì” sang “làm một ít.” Sau đó tăng thêm vận động thường tiếp tục mang lại lợi ích, nhưng mức lợi ích thêm vào không nhất thiết tăng đều mãi.

Tập quá sức cũng có thể gây chấn thương, kiệt sức hoặc khiến một người bỏ cuộc hoàn toàn.

Đối với mục tiêu sống khỏe lâu dài, sự đều đặn quan trọng hơn những đợt cố gắng cực đoan.

Tập ba tháng thật dữ rồi nghỉ chín tháng không bằng một chương trình vừa sức mà có thể duy trì trong nhiều năm.

Một chương trình đơn giản như thế nào?

Không cần biến cuộc sống thành một trại huấn luyện.

Một người lớn tuổi khỏe mạnh có thể hướng tới khoảng 150 phút vận động aerobic mức trung bình mỗi tuần, chẳng hạn đi bộ nhanh khoảng 30 phút trong 5 ngày; thêm ít nhất 2 buổi tập sức mạnh cho các nhóm cơ chính; và dành thời gian trong tuần cho các bài tập thăng bằng. Người có khả năng và mong muốn tập nhiều hơn có thể tăng dần về phía 300 phút aerobic mức trung bình mỗi tuần. Đây là khung hướng dẫn chung, không phải toa thuốc giống nhau cho tất cả mọi người.

Một người có thể đi bộ vào thứ Hai, Tư, Sáu và cuối tuần; tập sức mạnh vào thứ Ba và thứ Sáu; xen kẽ vài phút tập thăng bằng. Người khác thích bơi, đạp xe, khiêu vũ hoặc chơi pickleball.

Không có một môn thể thao duy nhất giúp sống lâu.

Môn tốt nhất thường là môn đủ an toàn, đủ hiệu quả và quan trọng nhất: chúng ta chịu làm đều đặn.

Khi nào cần cẩn thận?

Không phải ai cũng nên bắt đầu với cùng một cường độ.

Người có bệnh tim mạch chưa ổn định, đau ngực khi gắng sức, khó thở bất thường, ngất hoặc gần ngất, huyết áp chưa được kiểm soát, rối loạn nhịp đáng kể, bệnh phổi nặng, bệnh xương khớp giới hạn vận động hoặc nguy cơ té cao có thể cần được đánh giá và hướng dẫn trước khi tăng cường độ tập.

Những người đang dùng một số loại thuốc cũng cần lưu ý. Thuốc làm chậm nhịp tim có thể khiến công thức dựa trên nhịp tim tối đa kém chính xác hơn. Thuốc hạ đường huyết có thể làm thay đổi nguy cơ hạ đường huyết khi tập luyện. Thuốc hạ huyết áp có thể góp phần gây chóng mặt khi đứng lên ở một số người.

Điều này không có nghĩa là những người mắc bệnh không nên vận động.

Ngược lại, nhiều bệnh mạn tính được hưởng lợi từ vận động.

Nhưng chương trình cần phù hợp với người bệnh.

WHO nhấn mạnh rằng khi tình trạng sức khỏe khiến người lớn tuổi không thể đạt đầy đủ mức vận động khuyến cáo, họ vẫn nên hoạt động trong giới hạn mà khả năng và tình trạng của mình cho phép.

Có cần mua đồng hồ, máy đo VO2 max hay đi gym không?

Không.

Những thiết bị này có thể hữu ích nếu chúng giúp chúng ta theo dõi và có động lực, nhưng chúng không phải là điều kiện để khỏe mạnh.

Một đôi giày phù hợp, một con đường an toàn, một chiếc ghế chắc chắn và vài quả tạ nhỏ hoặc dây đàn hồi có thể đã đủ để bắt đầu.

Chúng ta cũng có thể theo dõi những điều rất thực tế: đi bộ một đoạn đường có dễ hơn không, leo cầu thang có bớt mệt không, đứng lên khỏi ghế có nhanh hơn không, mang đồ có dễ hơn không, thăng bằng có tốt hơn không?

Những thay đổi này có ý nghĩa rất lớn đối với cuộc sống hàng ngày.

Tập thể dục có thật sự là “thuốc chống lão hóa?”

Nếu hiểu “thuốc chống lão hóa” là một thứ làm chúng ta trẻ lại và kéo dài tuổi thọ chắc chắn, thì không.

Tập thể dục không phải là thuốc trường sinh.

Nhưng nếu hiểu mục tiêu chống lão hóa là làm chậm sự suy giảm chức năng, duy trì chức năng tim phổi, cơ bắp, thăng bằng, khả năng chuyển hóa và sự độc lập khi tuổi tăng lên, thì vận động là một trong những biện pháp mạnh mẽ nhất mà chúng ta đang có.

Điều đặc biệt là nó tác động lên nhiều hệ thống cùng một lúc.

Một viên thuốc hạ huyết áp chủ yếu dùng để điều trị huyết áp.

Một thuốc hạ cholesterol chủ yếu nhằm giảm nguy cơ liên quan đến lipid và xơ vữa.

Nhưng vận động có thể đồng thời ảnh hưởng đến thể lực tim phổi, huyết áp, độ nhạy insulin, cơ bắp, xương, thăng bằng, khả năng vận động và sức khỏe tinh thần.

Không có nghĩa là vận động thay thế thuốc khi thuốc cần thiết.

Điều đó có nghĩa là vận động là một phần rất căn bản của y học phòng ngừa và lão hóa khỏe mạnh.

Điều quan trọng nhất

Ở tuổi 30, chúng ta có thể hỏi mình đã chạy nhanh đến đâu.

Ở tuổi 70, một câu hỏi khác có thể quan trọng hơn:

Mười năm nữa tôi có còn tự đứng lên khỏi ghế không?

Tôi có thể đi cầu thang được không?

Tôi có tự mang hành lý khi đi chơi với gia đình không?

Nếu ngã, tôi có đủ sức để đứng lên không?

Tôi còn đủ thể lực để tiếp tục làm những điều mình thích không?

Đó mới là ý nghĩa sâu sắc hơn của việc tập thể dục trong câu chuyện sống lâu, sống khỏe.

Mục tiêu không chỉ là thêm năm vào cuộc đời.

Mục tiêu là giữ cho cơ thể vẫn đủ khả năng sống trong những năm được thêm vào.

Và nếu phải bắt đầu từ một điều rất đơn giản, hãy nhớ bốn ý: vận động tim phổi, giữ cơ bắp, tập thăng bằng và ngồi ít hơn.

Không cần làm mọi thứ hoàn hảo ngay từ ngày mai.

Bắt đầu từ mức mình đang có, tăng dần và cố gắng biến vận động thành một phần bình thường của cuộc sống. [dt]

Tài liệu tham khảo

1-Lang JJ, Prince SA, Merucci K, và cộng sự. Cardiorespiratory fitness is a strong and consistent predictor of morbidity and mortality among adults: an overview of meta-analyses representing over 20.9 million observations from 199 unique cohort studies. British Journal of Sports Medicine. 2024;58:556–566. Tổng quan 26 phân tích hệ thống cho thấy thể lực tim phổi cao có liên quan mạnh và nhất quán với nguy cơ tử vong và nhiều bệnh mạn tính thấp hơn.
2-World Health Organization. WHO Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour. 2020. WHO khuyến cáo người trưởng thành, kể cả người lớn tuổi, thực hiện khoảng 150–300 phút vận động aerobic mức trung bình hoặc 75–150 phút mức mạnh mỗi tuần, cùng tập sức mạnh và, ở người lớn tuổi, chú trọng thêm thăng bằng.
3-National Institute on Aging. Three Types of Exercise Can Improve Your Health and Physical Ability. Cập nhật 2025. NIA nhấn mạnh sự kết hợp giữa vận động aerobic, tập tăng sức mạnh và tập thăng bằng ở người lớn tuổi.
4-American Heart Association. Exercise and Physical Activity. AHA khuyến cáo ít nhất 150 phút vận động aerobic mức trung bình hoặc 75 phút mức mạnh mỗi tuần và tập sức mạnh ít nhất hai ngày mỗi tuần.
5-Momma H, Kawakami R, Honda T, và cộng sự. Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies. British Journal of Sports Medicine. 2022;56:755–763. Hoạt động tăng sức mạnh cơ có liên quan với nguy cơ tử vong và một số bệnh mạn tính thấp hơn.
6-Long-term resistance training with all-cause and cause-specific mortality: assessing dose-response and joint associations with aerobic physical activity. Nghiên cứu đoàn hệ công bố năm 2026 trên 147.374 người, theo dõi tới 30 năm; 90–119 phút tập sức mạnh mỗi tuần có liên quan với nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân thấp hơn khoảng 13 phần trăm so với không tập, sau khi điều chỉnh hoạt động aerobic. Đây là dữ liệu quan sát và không chứng minh quan hệ nhân quả.
7-National Institute on Aging. How can strength training build healthier bodies as we age? NIA. Tài liệu giải thích vai trò của tập sức mạnh trong duy trì chức năng, khả năng vận động và sống độc lập ở người lớn tuổi.
8-World Health Organization Regional Office for Europe. Promoting physical activity and healthy diets for healthy ageing. WHO nhấn mạnh vận động aerobic, sức mạnh, thăng bằng và sự linh hoạt như những thành phần quan trọng của lão hóa khỏe mạnh.

(còn tiếp)


 

Sống lâu, sống khỏe (Kỳ 8) – Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng

Ba’o Nguoi-Viet

November 6, 2026int

Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng

Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe mang tính tổng quát. Cho các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài 106.3 FM ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ nhật từ tám đến chín giờ, trong chương trình Radio Sống Vui (nghe trên radio hay vào Google hay Youtube, search Radio Song Vui https://www.youtube.com/@radiosongvui)

Sau tuổi 70, cơ bắp là một phần của “bảo hiểm nhân thọ” cho khả năng sống độc lập. (Hình minh họa: Anna Shvets/Pexels)

Trong các kỳ trước, chúng ta đã bàn khá nhiều về chuyện ăn gì và ăn bao nhiêu. Một chế độ ăn tốt có thể giúp kiểm soát cân nặng, huyết áp, đường huyết, cholesterol và nhiều yếu tố liên quan đến sức khỏe lâu dài. Nhưng dinh dưỡng chỉ là một nửa câu chuyện.

Nếu được hỏi: “Hiện nay có một biện pháp nào vừa giúp tim, phổi, mạch máu, đường huyết, cơ bắp, xương, khả năng đi lại, thăng bằng và cả sức khỏe tinh thần hay không?”, câu trả lời có lẽ không nằm trong một chai thuốc.

Đó là vận động.

Tập thể dục – Một trong những ‘thuốc chống lão hóa’ tốt nhất hiện nay

Tập thể dục không làm chúng ta trẻ lại 20 tuổi. Nó cũng không đảm bảo rằng một người sẽ sống đến 90 hay 100 tuổi. Nhưng trong số những biện pháp hiện có, vận động thường xuyên là một trong những cách có bằng chứng mạnh mẽ nhất để giúp duy trì sức khỏe và chức năng khi chúng ta lớn tuổi.

Và có lẽ điều quan trọng nhất là: không bao giờ cần phải trở thành vận động viên mới có thể hưởng lợi.

Đi bộ tốt, nhưng tuổi già cần nhiều hơn đi bộ

Khi nói đến tập thể dục, nhiều người nghĩ ngay đến việc đi bộ.

Đi bộ rất tốt. Đối với một người trước đây gần như không vận động, việc bắt đầu đi bộ thường xuyên có thể là một thay đổi rất ý nghĩa.

Nhưng đặc biệt sau tuổi 60 hay 70, chỉ đi bộ có thể chưa đủ.

Cơ thể cần ít nhất ba nhóm vận động quan trọng: vận động aerobic để rèn luyện tim phổi; tập sức mạnh để duy trì cơ bắp; và tập thăng bằng để giảm nguy cơ té ngã. Các hướng dẫn dành cho người lớn tuổi cũng nhấn mạnh sự kết hợp này.

Ngoài ra, sự mềm dẻo của khớp và khả năng thực hiện các động tác hằng ngày cũng rất quan trọng.

Nói một cách đơn giản, chúng ta cần một trái tim có thể bơm máu đi, một lá phổi có thể cung cấp oxy, những cơ bắp đủ mạnh để đưa cơ thể đi lại và một hệ thống thăng bằng đủ tốt để chúng ta không dễ té.

Thể lực tim phổi là gì?

Một thuật ngữ rất quan trọng trong khoa học về vận động và tuổi thọ là “thể lực tim phổi” (cardiorespiratory fitness).

Nói đơn giản, đó là khả năng của tim, phổi, mạch máu và cơ bắp phối hợp với nhau để cung cấp và sử dụng oxygen khi cơ thể hoạt động.

Một người có thể tự hỏi: Tôi có thể đi bộ nhanh mà vẫn tương đối thoải mái không? Leo một hay hai tầng cầu thang có làm tôi kiệt sức không? Khi đi du lịch, tôi có thể đi bộ một đoạn dài và tự mang hành lý không?

Đó đều là những biểu hiện thực tế về khả năng hoạt động của cơ thể.

Trong phòng thí nghiệm, thể lực tim phổi có thể được đo chính xác hơn bằng những phương pháp như đo lượng oxygen tối đa cơ thể có thể sử dụng khi vận động, thường gọi là VO2 max.

Nhưng chúng ta không nhất thiết phải biết VO2 max của mình mới bắt đầu tập.

Điều đáng chú ý là thể lực tim phổi có mối liên hệ rất mạnh với sức khỏe lâu dài.

Một tổng quan lớn được công bố năm 2024 trên British Journal of Sports Medicine tổng hợp 26 tổng quan hệ thống, đại diện cho hơn 20,9 triệu lượt quan sát từ 199 nghiên cứu đoàn hệ. Những người có thể lực tim phổi cao có nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân thấp hơn rõ rệt so với những người có thể lực tim phổi thấp. Mỗi mức tăng 1 MET về thể lực tim phổi có liên quan đến nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân thấp hơn khoảng 11 đến 17%.

MET, viết tắt của “metabolic equivalent of task,” có thể hiểu đơn giản là một đơn vị dùng để mô tả mức tiêu hao năng lượng khi hoạt động so với khi nghỉ.

Nhưng cần chú ý đến chữ “có liên quan.”

Phần lớn dữ liệu về thể lực tim phổi và tuổi thọ đến từ các nghiên cứu quan sát. Người có thể lực tốt có thể đồng thời khác với người ít thể lực ở nhiều mặt khác như hút thuốc, cân nặng, bệnh tật và lối sống. Các nghiên cứu cố gắng điều chỉnh những yếu tố này, nhưng không thể chứng minh rằng cứ tăng 1 MET thì chắc chắn một cá nhân sẽ giảm đúng 11 hay 17% nguy cơ tử vong.

Vì vậy, không nên biến những con số này thành một công thức để tính tuổi thọ.

Điều quan trọng hơn là thông điệp tổng thể: thể lực tim phổi là một dấu hiệu rất mạnh liên quan đến sức khỏe lâu dài.

Làm sao để tăng thể lực tim phổi?

Không nhất thiết phải chạy marathon.

Đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, khiêu vũ, sử dụng máy elliptical hoặc nhiều hoạt động khác làm nhịp tim và nhịp thở tăng lên đều có thể là vận động aerobic.

Một cách đơn giản để nhận biết vận động mức trung bình là “talk test,” tức là thử nói chuyện trong khi tập. Ở mức trung bình, chúng ta thường vẫn nói được thành câu nhưng sẽ khó hát một bài hát dài một cách thoải mái.

Ở mức mạnh hơn, chúng ta thở nhanh hơn và thường chỉ nói được vài từ trước khi cần lấy hơi.

WHO hiện khuyến cáo người trưởng thành, kể cả người từ 65 tuổi trở lên nếu sức khỏe cho phép, nên hướng tới khoảng 150 đến 300 phút vận động aerobic cường độ trung bình mỗi tuần, hoặc khoảng 75 đến 150 phút vận động cường độ mạnh, hoặc kết hợp tương đương giữa hai mức.

150 phút nghe có vẻ nhiều, nhưng chia ra thì chỉ khoảng 30 phút mỗi ngày trong 5 ngày.

Và cũng không nhất thiết phải hoàn thành tất cả trong một lần.

Quan trọng hơn, nếu hiện nay một người hầu như không vận động thì không cần đợi đến khi đạt 150 phút mới có lợi. WHO nhấn mạnh rằng vận động một chút vẫn tốt hơn là hoàn toàn không vận động.

Một người đang ngồi gần như cả ngày có thể bắt đầu bằng 10 hay 15 phút đi bộ. Sau đó tăng dần.

Cơ thể không cần chúng ta phải hoàn hảo.

Nó cần chúng ta bắt đầu và tiếp tục.

Nhưng đi bộ không giữ được tất cả cơ bắp

Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi chúng ta lớn tuổi.

Từ tuổi trung niên trở đi, nếu không sử dụng cơ bắp, khối lượng và đặc biệt là sức mạnh cơ có xu hướng giảm dần. Khi sự suy giảm trở nên đáng kể, chúng ta có thể rơi vào “tình trạng thiểu cơ” (sarcopenia), nghĩa là mất sức mạnh, khối lượng và chức năng cơ do tuổi tác và nhiều yếu tố khác.

Đi bộ giúp chân hoạt động và mang lại nhiều lợi ích. Nhưng đi bộ thông thường không tạo đủ sức cản cho tất cả các nhóm cơ.

Vì vậy, chúng ta cần thêm “tập kháng lực” (resistance training), hay nói đơn giản là tập sức mạnh.

Tạ là một cách.

Nhưng không nhất thiết phải đến gym hay nâng những quả tạ quá nặng.

Dây đàn hồi, máy tập, đứng lên ngồi xuống khỏi ghế, chống đẩy vào tường hoặc một số động tác sử dụng chính trọng lượng cơ thể đều có thể tạo sức cản cho cơ.

NIA cho biết tập sức mạnh có thể giúp người lớn tuổi duy trì khả năng vận động và sống độc lập; nhiều người lớn tuổi vẫn có thể tăng sức mạnh cơ bắp khi tập phù hợp.

Cơ bắp không phải chỉ để đẹp

Ở tuổi 25, người ta có thể tập cơ vì muốn mặc áo đẹp.

Ở tuổi 75, ý nghĩa của cơ bắp hoàn toàn khác.

Cơ bắp giúp chúng ta đứng lên khỏi ghế, leo cầu thang, mang đồ từ chợ vào nhà, nhấc vali, bước vào bồn tắm và tự đứng dậy nếu chẳng may bị ngã.

Cơ bắp cũng là một mô chuyển hóa quan trọng, tham gia vào quá trình sử dụng glucose và ảnh hưởng đến độ nhạy insulin.

Vì vậy hãy nhớ rằng:

Cơ bắp không chỉ để đẹp. Sau tuổi 70, cơ bắp là một phần của “bảo hiểm nhân thọ” cho khả năng sống độc lập.

Tất nhiên, đây không phải là bảo hiểm theo nghĩa tài chính, và cơ bắp không bảo đảm rằng chúng ta sẽ không bị bệnh. Ý muốn nói là giữ được sức mạnh để bảo vệ khả năng tự chăm sóc mình khi lớn tuổi.

Tập luyện sức mạnh có liên quan đến tuổi thọ không?

Các nghiên cứu quan sát cho thấy có.

Một phân tích gộp năm 2022 cho thấy những người có các hoạt động tăng sức mạnh cơ có nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân và một số bệnh mạn tính thấp hơn. Mức giảm nguy cơ trong các phân tích khác nhau dao động từ 10 đến 17%.

Một nghiên cứu mới hơn, công bố năm 2026, theo dõi 147,374 người trong ba đoàn hệ lớn của Hoa Kỳ, trong đó một số được theo dõi tới 30 năm. So với những người không tập sức mạnh, nhóm báo cáo khoảng 90 đến 119 phút mỗi tuần có nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân thấp hơn khoảng 13% sau khi đã điều chỉnh cả hoạt động aerobic.

Nhưng một lần nữa, đây là một nghiên cứu quan sát.

Không nên đọc kết quả này rồi kết luận rằng “tập tạ 100 phút mỗi tuần sẽ giúp tôi sống thêm 13 %”

Đó không phải là cách diễn giải đúng.

Điều đáng tin cậy hơn là khi kết hợp các dữ liệu này với những thử nghiệm cho thấy tập sức mạnh cải thiện sức mạnh và chức năng cơ thể, chúng ta có lý do khá vững chắc để đưa tập sức mạnh vào kế hoạch lão hóa khỏe mạnh.

WHO và American Heart Association đều khuyến cáo người trưởng thành tập tăng sức mạnh cho các nhóm cơ lớn ít nhất 2 ngày mỗi tuần.

Tập thế nào mới được gọi là tập sức mạnh?

Không cần phức tạp.

Một chương trình căn bản có thể bao gồm các động tác cho chân, hông, lưng, bụng, ngực, vai và tay.

Ví dụ, đứng lên ngồi xuống từ ghế giúp rèn luyện chân và hông; nâng tạ hoặc dây đàn hồi có thể tập tay và vai; chống đẩy vào tường hoặc mặt bàn giúp tập ngực và tay; các bài kéo dây giúp rèn luyện lưng.

Điều quan trọng là cơ phải gặp một sức cản đủ để nó phải làm việc.

Nếu một động tác quá nhẹ đến mức có thể lặp đi lặp lại rất nhiều lần mà gần như không thấy mỏi, thì kích thích lên cơ có thể chưa đủ mạnh.

Ngược lại, người mới tập cũng không cần cố nâng một vật nặng đến mức phải nín thở, mất tư thế hoặc có nguy cơ chấn thương.

Nguyên tắc tốt là bắt đầu tương đối nhẹ, học đúng động tác rồi tăng dần sức cản khi cơ thể thích nghi.

Đây được gọi là “tăng tải dần” (progressive overload): cơ thể được thử thách nhiều hơn một cách từ từ, thay vì hôm nay không tập gì rồi ngày mai cố tập như một vận động viên. [dt]

(còn tiếp)


 

13 ĐIỀU NGƯỜI GIÀ ƯỚC GIÁ NHƯ BIẾT SỚM HƠN…!

Tạp Chí Trung Niên. Com – Nội dung do AI tạo

13 ĐIỀU NGƯỜI GIÀ ƯỚC GIÁ NHƯ BIẾT SỚM HƠN…!

Có một bài viết nói về tuổi già, khiến rất nhiều người lớn tuổi  rơi nước mắt, không phải vì họ buồn, mà vì họ tìm thấy chính mình trong đó, thấy cả tổn thương và ngộ nhận của bản thân trong từng lời chia sẻ.

Có một câu nói khiến lòng tôi suy nghĩ rất lâu. Tôi từng sống cả đời vì người khác, vì kỳ vọng của xã hội, vì vai trò của người cha, người chồng, người thầy, nhưng ở tuổi xế chiều tôi mới nhận ra, nếu không biết thương lấy mình, tuổi già chỉ còn là chuỗi ngày rệu rã.

1/ Đừng bao giờ để con cái biết mình có bao nhiêu tiền, tiền bạc không mang theo được, nhưng nó là chỗ dựa cuối cùng của sự tự tôn. Khi biết rõ túi tiền của cha mẹ, con cái dễ nảy sinh tâm lý tính toán, mượn danh nghĩa làm giàu, rồi vô tình đẩy cha mẹ vào thế bị động trong lúc ốm đau.

2/ Giữ lại căn nhà của mình bằng mọi cách, không chỉ là chỗ che mưa, che nắng, nhà là gốc rễ tinh thần, là nơi lưu giữ ký ức một đời. Đừng vội bán nhà để về sống chung với con cái, vì bất kỳ lời hứa hẹn nào. Có căn nhà riêng, ta mới có được đường lui, và giữ được sự tự do.

3/ Dù thân thiết đến đâu, xin đừng dựa dẫm, chúng ta sinh con không phải để nương nhờ, tình thương nếu phải cầu xin thì không còn trọn vẹn. Ngày nào còn tự đi chợ, tự pha được ấm trà, ngày đó ta còn sống đúng nghĩa, và giữ trọn phẩm giá.

4/ Ở nhà con cái không quá ba ngày, cái gọi chỉ ở chơi vài hôm, đôi khi lại là áp lực cho mái ấm riêng của các con. Ngày đầu chào đón, ngày thứ ba ắt có sự xáo trộn. Ghé thăm ăn bữa cơm chơi với cháu rồi về, đó là cách giữ cho tình thân luôn ấm áp, không bị mài mòn.

5/ Nếu sống một mình, đừng vội tái hôn, sự bình yên tuổi già không nằm ở việc phải có một người bên cạnh bằng mọi giá, mà là được sống đúng ý mình. Sự khác biệt về nếp sống ở tuổi này rất khó dung hòa. Đôi khi một ấm trà ngon, và một cuốn sách hay trong không gian yên tĩnh, mới là hạnh phúc đích thực.

6/ Đừng cãi nhau với bạn đời, nếu may mắn còn người đồng hành bên cạnh, xin hãy trân quý từng phút giây. Khi một người nằm xuống điều ở lại không phải là ai đúng, ai sai, mà là khoảng trống hoác không gì bù đắp nổi. Được già đi cùng nhau đã là một đặc ân.

7/ Đừng bỏ tiền túi, và sức khỏe ra chăm cháu, yêu thương con cháu là bản năng, nhưng đừng biến mình thành bảo mẫu miễn phí đến mức kiệt sức. Chăm cháu đến mức lưng đau, huyết áp tăng, thì cái đỡ của con cái, chính là sự đánh đổi bằng sức khỏe của cha mẹ. Hãy yêu thương có chừng mực.

8/ Đừng mong chờ quá nhiều từ con cái, bớt kỳ vọng thì sẽ bớt tổn thương. Con cái có cuộc sống và áp lực riêng của chúng, khi ta học cách ngừng chờ đợi một cuộc gọi mỗi tuần, thì một tin nhắn hỏi thăm bất chợt, cũng đủ trở thành một món quà vô giá.

9/ Đừng lo chuyện không cần, con cháu có phúc của con cháu, đừng can thiệp vào cách nuôi dạy con, cách chi tiêu của chúng. Chỉ lên tiếng khi được hỏi, còn lại hãy chọn cách im lặng và quan sát, bớt nói, bớt lo lòng tự khắc nhẹ nhàng.

10/ Sức khỏe là tài sản lớn nhất, không có sức khỏe, mọi thứ khác đều trở nên vô nghĩa. Đừng tiếc tiền khám bệnh định kỳ, đừng tiếc thời gian đi bộ, tập thở. Phòng bệnh bao giờ cũng rẻ hơn chữa trị muộn màng.

11/ Đừng làm việc quá sức, trí óc có thể còn mình mẫn, nhưng xương khớp và mạch máu đã có tuổi rồi. Hãy biết dừng lại đúng lúc, nhường sân khấu cho người trẻ, và dành thời gian học cách thảnh thơi.

12/ Đừng quá tiết kiệm mà bỏ lỡ niềm vui, tiền không theo ta xuống mộ, nó chỉ có giá trị khi ta còn sống, và biết tận hưởng. Đừng ngần ngại mua một bộ quần áo đẹp, ăn một món mình thèm, hay bắt một chuyến xe đi thăm người bạn cũ.

13/ Đừng để chuyện nhỏ nhặt làm mất giấc ngủ, một lời nói vô tình của con rể, một thái độ chưa ngoan của con cháu, hãy để nó gió bay. Ngủ ngon là liều thuốc bổ tốt nhất, tâm có an thì thân mới dưỡng.

Nếu bạn đang ở độ tuổi 60-70 hay 80, xin hãy dừng lại một chút và hỏi bản thân mình đã từng sống cho mình hay chưa?

Tuổi già không phải là hoàng hôn tăm tối, mà là phần thưởng xứng đáng sau một đời vất vả. Nếu ta biết cách trân quý chính mình.


 

KẺ GIẾT NGƯỜI THẬT SỰ TRONG CƠ THỂ BẠN KHÔNG PHẢI LÀ CĂNG THẲNG HAY CHẾ ĐỘ ĂN UỐNG

Đặng Vân Anh

BÁC SĨ 105 TUỔI TIẾT LỘ:

KẺ GIẾT NGƯỜI THẬT SỰ TRONG CƠ THỂ BẠN KHÔNG PHẢI LÀ CĂNG THẲNG HAY CHẾ ĐỘ ĂN UỐNG

Tiến sĩ Shigeaki Hinohara là một bác sĩ người Nhật sống đến 105 tuổi và vẫn làm việc gần như đến những năm cuối đời.

Suốt nhiều thập kỷ, ông quan sát một câu hỏi rất giản dị:

Vì sao có người càng già càng sống động, còn có người lại già đi rất nhanh?

Điều ông để lại không phải là một “bí quyết trường sinh”.

Mà là một góc nhìn:

“Lão hóa không chỉ được quyết định bởi số tuổi. Nó còn chịu ảnh hưởng bởi những tín hiệu chúng ta gửi đến cơ thể mỗi ngày.”

Dưới đây là 6 điều ông đặc biệt coi trọng.

  1. CÔ LẬP KÉO DÀI

Con người được tạo ra để kết nối.

Nhiều nghiên cứu cho thấy sự cô lập xã hội kéo dài có liên quan đến nguy cơ cao hơn về suy giảm nhận thức, trầm cảm và sức khỏe thể chất kém hơn.

Đôi khi, một cuộc gặp trực tiếp còn có giá trị hơn hàng chục tin nhắn.

Hãy nuôi dưỡng những mối quan hệ thật.

  1. NGỪNG VẬN ĐỘNG

Cơ thể sinh ra để di chuyển.

Khi ít vận động:

* Cơ bắp yếu đi.

* Khớp cứng hơn.

* Sức bền giảm dần.

Hinohara nổi tiếng với việc thích đi cầu thang bộ và duy trì hoạt động hằng ngày.

Bạn không cần tập cực đoan.

Chỉ cần đừng để cơ thể “quên” cách vận động.

  1. GIỮ MÃI SỰ CAY ĐẮNG

Giận dữ hay oán giận là cảm xúc bình thường.

Nhưng khi chúng kéo dài, cơ thể có thể phải duy trì trạng thái căng thẳng lâu hơn.

Điều đáng học ở đây không phải là ép mình “luôn tích cực”.

Mà là học cách buông bớt những điều không còn giúp mình sống tốt hơn.

Tha thứ đôi khi không phải vì người khác.

Mà vì chính cơ thể của mình.

  1. MẤT ĐI LÝ DO ĐỂ THỨC DẬY MỖI SÁNG

Đây là điều Hinohara nhắc đến rất nhiều.

Người Nhật có một khái niệm nổi tiếng là Ikigai – lý do để sống.

Không cần phải là một mục tiêu vĩ đại.

Có thể chỉ là:

* chăm cháu,

* chăm vườn,

* dạy học,

* giúp một người,

* hoặc tiếp tục làm công việc mình yêu.

Có một mục đích giúp con người tiếp tục tham gia vào cuộc sống.

Và đó là điều rất khác với việc chỉ “tồn tại”.

  1. BỘ NÃO KHÔNG BAO GIỜ ĐƯỢC NGHỈ

Điện thoại.

Thông báo.

Tiếng ồn.

Màn hình từ sáng đến tối.

Hệ thần kinh hiếm khi có khoảng lặng.

Bạn không cần biến mất khỏi thế giới.

Nhưng hãy tạo cho mình vài phút mỗi ngày để:

* đi bộ không nghe điện thoại,

* ngồi yên,

* hoặc đơn giản là nhìn cây xanh.

Sự tĩnh lặng cũng là một hình thức phục hồi.

  1. ĐỪNG ĐÁNH MẤT SỰ TÒ MÒ

Có một điều rất đẹp ở Hinohara.

Đến tuổi rất cao, ông vẫn học.

Vẫn làm việc.

Vẫn đặt câu hỏi.

Khoa học về não bộ cho thấy việc học hỏi và tham gia vào các hoạt động trí tuệ có thể giúp duy trì chức năng nhận thức khi lớn tuổi.

Không phải vì kiến thức giúp ta trẻ mãi.

Mà vì một bộ não luôn được sử dụng sẽ tiếp tục thích nghi.

Điều quan trọng…

Đó là tuổi già không phải là một cuộc chờ đợi.

Mà là một giai đoạn vẫn đáng để sống hết mình.

Nếu phải gói gọn bài học trong một câu, mình sẽ chọn câu này:

“Hãy gửi cho cơ thể những tín hiệu rằng bạn vẫn muốn sống, vẫn muốn học, vẫn muốn kết nối và vẫn muốn bước tiếp.”

Bởi tuổi thọ không chỉ là số năm ta sống.

Mà còn là chất lượng của những năm ấy.

Nếu phải chọn một thói quen để bắt đầu ngay tuần này, bạn sẽ chọn điều nào:

“Kết nối – Vận động – Buông bỏ – Mục đích – Tĩnh lặng – Tò mò?”

#đọc_vị_cơ_thể #baihoccuocsong #trietlycuocsong #nhansinhtrietluan


 

6 DẤU HIỆU CHO THẤY BẠN ĐANG TRẦM CẢM, CHỨ KHÔNG PHẢI LƯỜI BIẾNG

Ngan Minh Ngo

Nội dung do AI tao ra

6 DẤU HIỆU CHO THẤY BẠN ĐANG TR ẦM CẢM, CHỨ KHÔNG PHẢI LƯỜI BIẾNG

Chắc chắn rồi! Vì ai cũng có những ngày như thế. Ai cũng từng có lúc uể oải, thiếu động lực, chẳng thiết tha điều gì. Nhưng trong một xã hội đầy cạnh tranh khốc liệt, nơi con người bị ám ảnh bởi tiền bạc và thành công, chúng ta lại cảm thấy tội lỗi khi không làm ra tiền hoặc không bận rộn với một việc gì đó. Và cũng bởi vì chúng ta chỉ là con người, sống trong căng thẳng triền miên, lao đầu vào công việc không ngừng nghỉ thì sớm muộn gì cũng sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến tinh thần và cảm xúc của chính mình.

Nhưng nếu đó không chỉ là sự mệt mỏi nhất thời thì sao? Nếu sự “lười biếng” ấy thực chất là dấu hiệu của một vấn đề nghiêm trọng hơn thì sao? Hãy cùng điểm qua 6 dấu hiệu sau đây để biết liệu bạn có đang mắc kẹt trong vòng xoáy của trầm cảm hay không:

  1. Bạn không thể tự kéo mình ra khỏi tình trạng này

Sự lười biếng thường chỉ xuất hiện khi ta có một việc quan trọng cần làm nhưng lại không muốn bắt tay vào hoặc khi cơ thể đã quá tải vì làm việc quá sức. Trong những lúc như vậy, chỉ cần một danh sách việc cần làm, một bài diễn thuyết truyền cảm hứng hay một mục tiêu nho nhỏ cũng có thể giúp ta vực dậy tinh thần.

Nhưng trầm cảm thì không. Nó không phải là thứ mà bạn có thể đơn giản “vứt bỏ” hay “vượt qua” chỉ bằng ý chí. Dù ai đó có bảo bạn “vui lên đi” hay “chỉ cần suy nghĩ tích cực hơn”, điều đó cũng chẳng ích gì. Trầm cảm là một căn bệnh tâm lý nghiêm trọng, cần được điều trị bằng liệu pháp chuyên sâu, thậm chí có khi phải dùng thuốc. Và điều đáng sợ là nó thường xuyên quay lại, khiến người bệnh phải mất nhiều tháng trị liệu để có thể lấy lại cân bằng trong cuộc sống (Lépine & Briley, 2011).

  1. Bạn không thể tìm lại niềm vui

Một dấu hiệu rõ ràng khác cho thấy đây không chỉ là sự lười biếng thông thường, đó là khi bạn thường xuyên cảm thấy cô đơn, buồn bã và vô vọng mà không rõ lý do. Không chỉ mệt mỏi và cạn kiệt năng lượng, bạn còn thấy lòng mình trống rỗng, chán nản mà chẳng hiểu vì sao. Điều tệ nhất là, dù có cố gắng thế nào, bạn cũng không thể tự làm mình vui lên.

Ngủ nhiều hơn cũng không giúp bạn thấy khá hơn. Món ăn yêu thích chẳng còn hấp dẫn. Những buổi gặp gỡ bạn bè cũng chẳng mang lại chút niềm vui nào. Kể cả những điều bạn từng đam mê nhất hay những người bạn yêu thương nhất cũng không thể kéo bạn ra khỏi vực thẳm ấy (Hammen, 2005).

  1. Bạn mất hết hứng thú với mọi thứ

Theo Hiệp hội Tâm lý Hoa Kỳ (2013), một trong những dấu hiệu điển hình của trầm cảm là “mất hứng thú hoặc không còn cảm giác vui vẻ với những hoạt động từng yêu thích”. Nếu bạn nhận ra mình không còn động lực hay quan tâm đến bất cứ điều gì, không chỉ công việc hay học tập mà cả những điều nhỏ bé trong cuộc sống, thì đó chính là hồi chuông cảnh báo đầu tiên.

Người trầm cảm thường thu mình lại, không còn hứng thú với sở thích cá nhân, cũng chẳng muốn giao tiếp với ai. Họ chọn cách ở lì trong phòng, nằm trên giường, để thời gian trôi qua một cách vô định… Và đó cũng chính là dấu hiệu tiếp theo mà bạn cần lưu tâm…

  1. Bạn không còn có thể vận hành cuộc sống như trước nữa

Bạn có cảm thấy sự “lười biếng” của mình ngày càng mất kiểm soát? Nó đã trở thành một gánh nặng mà bạn không thể xoay xở nổi? Nó đang cản trở công việc, học tập và cả cuộc sống cá nhân của bạn? Nó đã gây ra không ít rắc rối cho bạn?

Nếu câu trả lời là có, thì có lẽ bạn không chỉ đơn giản là lười biếng. Trong tâm lý học, để chẩn đoán trầm cảm, các chuyên gia thường dựa vào bốn tiêu chí bất thường, gọi là “4D”: Lệch chuẩn (Deviance), Khổ đau (Distress), Nguy hiểm (Danger), và Rối loạn chức năng (Dysfunction). Nếu sự “lười biếng” của bạn khiến bạn không thể vận hành cuộc sống như bình thường, không thể hoàn thành những việc thiết yếu hằng ngày, thì có lẽ đã đến lúc bạn nên tìm đến một chuyên gia sức khỏe tâm lý để được giúp đỡ.

  1. Sự “lười biếng” của bạn không bắt nguồn từ điều gì cụ thể

Lười biếng thường đi kèm với trì hoãn và có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Có người cho rằng đó là dấu hiệu của sự thiếu tự tin. Có người lại nghĩ nó đến từ việc không được công nhận hay động viên. Nó cũng có thể là hậu quả của kỷ luật bản thân kém, thiếu kiểm soát hoặc không có hứng thú.

Nhưng còn trầm cảm thì sao? Điều gì gây ra trầm cảm?

Sự thật là, ngay cả các nhà tâm lý học cũng chưa thể tìm ra một nguyên nhân cụ thể. Nhưng có một điều chắc chắn: trầm cảm thường không bị kích hoạt bởi một sự kiện đơn lẻ. Đôi khi, nó không có bất kỳ lý do rõ ràng nào (Carter & Garber, 2011). Nó có thể len lỏi vào bạn một cách âm thầm, khiến bạn bỗng chốc trở nên buồn bã, mất năng lượng và chán chường mà chẳng hiểu vì sao.

  1. Sự “lười biếng” này không phải là lựa chọn của bạn

Cuối cùng, nhưng có lẽ cũng là điểm quan trọng nhất: lười biếng có thể thay đổi, nhưng trầm cảm thì không thể tự biến mất.

Khi bạn cảm thấy uể oải hay thiếu động lực, bạn vẫn có thể làm gì đó để thay đổi, nghỉ ngơi, tìm cảm hứng, thử những cách tăng năng suất, lên kế hoạch, đặt mục tiêu nhỏ để vực dậy tinh thần. Nhưng với trầm cảm, mọi chuyện không đơn giản như vậy.

Bất kỳ ai hiểu về trầm cảm, đặc biệt là những người từng trải qua nó, đều sẽ nói với bạn rằng không ai lại muốn mình bị trầm cảm. Nếu có thể lựa chọn, họ chắc chắn sẽ thoát ra ngay lập tức. Nhưng thực tế là, họ không thể.

Nhiều người mắc trầm cảm còn mang theo cảm giác tội lỗi, xấu hổ và bất lực (Gotlib & Hammen, 2008). Vì vậy, đừng bao giờ nói với ai đó rằng họ chỉ đang “tìm kiếm sự chú ý.” Bệnh tâm lý không phải là trò đùa, cũng không phải là thứ ai đó có thể điều khiển theo ý muốn.

Vậy, bạn có thấy mình trong những dấu hiệu trên không? Bạn có đang cảm thấy mình lười biếng trong một khoảng thời gian dài và bắt đầu tự hỏi liệu có điều gì nghiêm trọng hơn đang diễn ra?

Nếu bạn hoặc ai đó mà bạn quen biết đang phải đối mặt với trầm cảm, đừng ngần ngại tìm đến chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ. Bởi vì,       trầm cảm càng được phát hiện sớm, việc điều trị sẽ càng dễ dàng hơn.

Nguồn Internet 


 

Sống lâu, sống khỏe (Kỳ 5) – Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng

Ba’o Nguoi-Viet

October 16, 2026

Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng

Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe mang tính tổng quát. Cho các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài 106.3 FM ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ nhật từ tám đến chín giờ, trong chương trình Radio Sống Vui (nghe trên radio hay vào Google hay Youtube, search Radio Song Vui https://www.youtube.com/@radiosongvui)

Một bữa cơm Việt Nam hoàn toàn có thể là một bữa ăn tốt. (Hình minh họa: Hong Son/Pexels)

Các loại hạt: tốt nhưng không phải ăn bao nhiêu cũng được

Hạnh nhân (almond), óc chó (walnut), hạt dẻ cười (pistachio nuts), hạt điều, đậu phộng và nhiều loại hạt khác có thể góp phần vào một chế độ ăn lành mạnh. Chúng cung cấp chất béo không bão hòa, protein, chất xơ và nhiều vi chất.

Đậu phộng tuy về thực vật học thuộc nhóm cây họ đậu chứ không phải hạt cây, nhưng về cách sử dụng và thành phần dinh dưỡng thường được xếp chung với các loại hạt trong đời sống hàng ngày.

Một điều dễ quên là các loại hạt chứa khá nhiều năng lượng trong một lượng nhỏ. Một nắm nhỏ và một tô đầy hạt không giống nhau.

Nếu dùng một lượng vừa phải các loại hạt để thay bánh, kẹo hoặc snack chế biến, đó có thể là một sự thay thế tốt. Nhưng nếu sau ba bữa ăn đầy đủ lại ăn thêm một lượng lớn hạt mỗi tối, tổng năng lượng vẫn có thể quá nhiều.

Một thực phẩm tốt không có nghĩa là số lượng không còn quan trọng.

Dầu olive có tốt đến mức nên uống mỗi ngày?

Dầu olive, đặc biệt là dầu olive nguyên chất (extra-virgin olive oil), là một nguồn chất béo quan trọng trong kiểu ăn Địa Trung Hải truyền thống. Nó chứa nhiều acid béo không bão hòa đơn cùng nhiều hợp chất thực vật.

Trong nghiên cứu PREDIMED, một nhóm người tham gia được cung cấp dầu olive nguyên chất như một phần của kiểu ăn Địa Trung Hải và có kết quả tim mạch tốt hơn so với nhóm đối chứng.

Nhưng điều này không có nghĩa là chúng ta nên uống dầu olive bằng muỗng như uống thuốc.

Dầu olive vẫn là chất béo và chứa nhiều năng lượng. Một muỗng canh dầu có khoảng 120 calorie. Nếu chỉ thêm vài muỗng dầu olive vào bữa ăn hiện tại mà không thay thế thứ gì khác, tổng năng lượng có thể tăng đáng kể.

Điểm quan trọng hơn là sự thay thế. Dùng dầu olive thay cho một phần bơ, mỡ động vật hoặc một số nguồn chất béo kém thuận lợi khác có ý nghĩa hơn so với việc giữ nguyên mọi thứ rồi uống thêm dầu olive.

Dầu olive có thể là một thực phẩm tốt. Nó không phải là thuốc trường sinh.

Thịt đỏ: không cần biến một món ăn thành kẻ thù

Trong dinh dưỡng, chúng ta thường thích chia thức ăn thành hai nhóm rất đơn giản: tốt và xấu. Thực tế phức tạp hơn.

Thịt đỏ cung cấp protein, sắt, vitamin B12 và nhiều chất dinh dưỡng khác. Vấn đề thường nằm ở số lượng, tần suất, loại thịt, cách chế biến và các thực phẩm mà nó thay thế.

Một phần thịt bò nạc thỉnh thoảng trong bữa ăn có nhiều rau, cá và đậu, khác với việc ăn ngày nào cũng ăn nhiều thịt đỏ.

Cũng cần phân biệt thịt đỏ với “thịt chế biến” (processed meat), tức là thịt đã được biến đổi bằng những phương pháp như ướp muối, hun khói hoặc thêm chất bảo quản để tăng hương vị hay kéo dài thời gian sử dụng. Bacon, hot dog, xúc xích và nhiều loại thịt nguội thuộc nhóm này.

Nói “hạn chế thịt chế biến” không có nghĩa là người Việt phải trở thành người ăn chay. Chúng ta đang nói về tỷ lệ và tần suất tiêu thụ thực phẩm trong cả chế độ ăn, không phải biến một món ăn thành kẻ thù.

Thực phẩm siêu chế biến là gì?

Một thuật ngữ ngày càng xuất hiện nhiều là “thực phẩm siêu chế biến” (ultra-processed foods).

Đây thường là những sản phẩm công nghiệp trải qua nhiều bước chế biến và chứa những thành phần ít khi được sử dụng trong căn bếp gia đình, chẳng hạn như một số chất tạo hương, tạo màu, chất nhũ hóa và các dạng đường, tinh bột hay chất béo đã được tinh chế.

Tuy nhiên, cần tránh một hiểu lầm khác: không phải cứ “chế biến” là xấu.

Sữa chua qua chế biến. Cá đóng hộp qua chế biến. Rau đông lạnh cũng qua chế biến. Những thực phẩm này vẫn có thể là thành phần hữu ích trong một chế độ ăn lành mạnh.

Điều đáng quan tâm hơn là khi một phần lớn năng lượng hàng ngày đến từ nước ngọt, bánh kẹo, chips, thức ăn nhanh, ngũ cốc ăn sáng chứa nhiều đường, thịt chế biến và nhiều loại snack công nghiệp.

Nhiều nghiên cứu quan sát cho thấy việc tiêu thụ nhiều thực phẩm siêu chế biến có liên quan đến nguy cơ cao hơn đối với nhiều vấn đề sức khỏe. Tuy nhiên, lĩnh vực này vẫn đang được nghiên cứu, và không nên đơn giản hóa rằng mọi thực phẩm được xếp vào cùng một nhóm đều có tác động giống hệt nhau.

Một nguyên tắc thực tế dễ nhớ hơn là: phần lớn thức ăn trong ngày nên đến từ những thực phẩm tương đối gần với nguyên liệu ban đầu của chúng.

Muối, đường và cách nấu cũng quan trọng

Một bữa ăn có nguyên liệu tốt vẫn có thể chứa quá nhiều muối hoặc đường.

Điều này đặc biệt đáng chú ý trong món Việt Nam vì nước mắm, nước tương, bột nêm và nhiều loại nước chấm có thể làm lượng sodium tăng lên khá nhanh. Sodium là thành phần chính trong muối ăn và nếu dùng quá nhiều có thể góp phần làm tăng huyết áp ở nhiều người.

Điều đó không có nghĩa là phải ăn hoàn toàn nhạt và mất hết hương vị. Mục tiêu là nhận biết rằng sodium không chỉ đến từ muối mà chúng ta nhìn thấy. Nó còn có trong nước chấm, thức ăn chế biến, đồ hộp, mì ăn liền và nhiều món ăn tại nhà hàng.

Đường cũng tương tự. Một chút đường trong nấu ăn khác với việc thường xuyên uống nước ngọt, trà sữa, cà phê chứa nhiều đường và ăn nhiều bánh kẹo.

Nhiều khi không cần một cách ăn mới. Chỉ cần giảm dần lượng muối, nước chấm, đường thêm vào và các đồ uống có đường đã là một thay đổi đáng kể.

Người Việt có cần bỏ cơm không?

Đây là một câu hỏi rất thường gặp, và câu trả lời ngắn gọn là: không phải tất cả mọi người đều cần bỏ cơm.

Cơm là nguồn carbohydrate và năng lượng quen thuộc của người Việt. Vấn đề thường không phải chỉ là “có ăn cơm hay không,” mà là ăn bao nhiêu, ăn cùng những gì và cơ thể của người đó xử lý carbohydrate như thế nào.

Một chén cơm trong bữa ăn có nhiều rau, cá hoặc đậu hũ khác với hai hay ba chén cơm trong bữa ăn ít rau rồi sau đó uống thêm nước ngọt.

Người vận động nhiều cũng khác với người gần như ngồi cả ngày. Người có đường huyết bình thường khác với người bị tiểu đường hoặc kháng insulin.

Gạo lứt và các loại ngũ cốc nguyên hạt thường giữ lại nhiều chất xơ và cấu trúc hạt hơn gạo trắng. Nhưng điều đó cũng không biến gạo lứt thành một loại thuốc và gạo trắng thành chất độc.

Nếu một người thích cơm trắng, câu hỏi thực tế hơn có thể là: Ăn bao nhiêu? Có thể tăng rau và protein phù hợp để giảm tỷ lệ cơm trong bữa ăn hay không? Sau bữa ăn có vận động không? Đường huyết và cân nặng hiện đang như thế nào?

Trong dinh dưỡng, câu trả lời tốt hiếm khi chỉ là “được ăn” hoặc “không được ăn.”

Không cần ăn hoàn hảo

Một vấn đề khác của các kiểu ăn hiện đại là chúng có thể khiến người ta cảm thấy việc ăn uống trở nên quá phức tạp.

Hôm nay nghe nói carbohydrate xấu.

Ngày mai nghe nói chất béo xấu.

Hôm sau lại nghe về một loại trái cây hay thực phẩm bổ sung mới có thể giúp sống lâu.

Kết quả là nhiều người không biết nên tin ai.

Có lẽ chúng ta nên trở lại một số nguyên tắc đơn giản hơn: ăn nhiều thực phẩm thực vật và rau, có nguồn protein thích hợp, ăn cá và các loại đậu thường xuyên, dùng trái cây nguyên dạng, hạn chế thịt chế biến và thực phẩm siêu chế biến, giảm đồ uống có đường, chú ý lượng muối và đừng ăn quá nhiều chỉ vì một món được gọi là “tốt.”

Không cần mỗi bữa ăn đều hoàn hảo.

Nếu phần lớn những gì chúng ta ăn trong nhiều năm là hợp lý, thì một bữa tiệc, một tô phở hay một miếng bánh sinh nhật thỉnh thoảng không phá hủy sức khỏe.

Một cách ăn tốt phải là cách mà chúng ta có thể sống cùng, chứ không phải một hình phạt mà chúng ta cố chịu đựng.

Một bữa cơm Việt Nam hoàn toàn có thể là một bữa ăn tốt

Hãy tưởng tượng một bữa cơm rất bình thường: một phần cá hấp hoặc cá kho, một đĩa rau, một tô canh, có thể thêm đậu hũ, một lượng cơm vừa phải và một phần trái cây sau bữa ăn.

Không cần avocado, quinoa hay kale. Không cần phải gọi nó là Mediterranean diet.

Nếu tổng thể cách ăn có nhiều rau, cá, đậu và những thực phẩm ít chế biến; có lượng tinh bột phù hợp; ít thịt chế biến, ít đường thêm vào và không quá nhiều muối, thì chúng ta đang đi theo một hướng khá gần với những mô hình ăn uống có bằng chứng tốt hiện nay.

Đây cũng là một điều đáng mừng.

Ăn uống lành mạnh không nhất thiết có nghĩa là phải từ bỏ văn hóa ăn uống của mình. Chúng ta có thể giữ những món đã ăn từ nhỏ và điều chỉnh tỷ lệ, nguyên liệu cũng như cách chế biến.

Nhưng ăn đúng món vẫn chưa đủ

Cho đến đây, chúng ta chủ yếu trả lời câu hỏi: “Nên ăn gì?”

Nhưng một người có thể ăn toàn những thực phẩm được xem là tốt mà vẫn ăn quá nhiều. Ngược lại, một người lớn tuổi có thể quá sợ tăng cân, ăn quá ít và dần mất cơ bắp.

Vì vậy còn một câu hỏi khó hơn:

Nên ăn bao nhiêu?

Và câu hỏi này trở nên đặc biệt quan trọng khi chúng ta lớn tuổi.

Trong nghiên cứu về lão hóa, “hạn chế năng lượng” (calorie restriction), nghĩa là giảm lượng năng lượng tiêu thụ nhưng vẫn phải bảo đảm đủ dưỡng chất, đã kéo dài tuổi thọ ở một số loài động vật. Ở con người, những nghiên cứu như CALERIE cũng cho thấy một số thay đổi đáng chú ý về chuyển hóa và một số dấu ấn liên quan đến tốc độ lão hóa.

Nhưng điều đó không có nghĩa là càng ăn ít càng sống lâu.

Nhịn ăn gián đoạn (intermittent fasting), chẳng hạn chỉ ăn trong một khoảng thời gian nhất định mỗi ngày, cũng đang được nghiên cứu rất nhiều. Nhưng liệu nhịn 16 giờ và ăn trong 8 giờ có thật sự giúp con người sống lâu hơn hay chủ yếu chỉ giúp một số người kiểm soát lượng thức ăn và cân nặng tốt hơn?

Và sau tuổi 65, chúng ta còn phải đối diện với một vấn đề ngược lại: nếu giảm cân bằng cách ăn quá ít, chúng ta có thể mất cả cơ bắp. Cân nhẹ hơn nhưng người yếu hơn chưa chắc đã là thành công. [dt]

(Còn tiếp)

Tài liệu tham khảo

1-Estruch R, Ros E, Salas-Salvado J, và cộng sự. Primary Prevention of Cardiovascular Disease with a Mediterranean Diet Supplemented with Extra-Virgin Olive Oil or Nuts. New England Journal of Medicine. 2018;378.
2-Ahmad S, Moorthy MV, Lee IM, và cộng sự. Mediterranean Diet Adherence and Risk of All-Cause Mortality in Women. JAMA Network Open. 2024;7.
3-U.S. Department of Health and Human Services và U.S. Department of Agriculture. Dietary Guidelines for Americans, 2020–2025.
4-World Health Organization. Healthy Diet (Tổ Chức Y Tế Thế Giới).
5-Lane MM, Gamage E, Du S, và cộng sự. Ultra-processed food exposure and adverse health outcomes: umbrella review of epidemiological meta-analyses. BMJ. 2024;384.
6-National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Dietary Reference Intakes for Sodium and Potassium. National Academies Press. 2019.
7-National Institutes of Health, National Heart, Lung, and Blood Institute. Heart-Healthy Eating.
8-Kraus WE, Bhapkar M, Huffman KM, và cộng sự. 2 years of calorie restriction and cardiometabolic risk: exploratory outcomes of a multicentre, phase 2, randomised controlled trial. Lancet Diabetes & Endocrinology. 2019;7:673–683.
9-Waziry R, Ryan CP, Corcoran DL, và cộng sự. Effect of long-term caloric restriction on DNA methylation measures of biological aging in healthy adults from the CALERIE trial. Nature Aging. 2023;3:248–257.
10-de Cabo R, Mattson MP. Effects of Intermittent Fasting on Health, Aging, and Disease. New England Journal of Medicine. 2019;381:2541–2551.


 

Sống lâu, sống khỏe (Kỳ 4) – Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng

Sống lâu, sống khỏe (Kỳ 4)

Ba’o Nguoi-Viet

October 9, 2026

Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng

Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe mang tính tổng quát. Cho các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài 106.3 FM ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ nhật từ tám đến chín giờ, trong chương trình Radio Sống Vui (nghe trên radio hay vào Google hay Youtube, search Radio Song Vui https://www.youtube.com/@radiosongvui)

Ăn một quả cam không hoàn toàn giống như uống một ly nước cam. (Hình minh họa: Pablo de Haro/Pexels)

Trong những kỳ trước, chúng ta đã bàn về lão hóa là gì và những điều khoa học hiện nay biết tương đối chắc chắn về việc sống lâu, sống khỏe. Một điều khá thú vị là trong khi nhiều người tìm kiếm vitamin, thực phẩm bổ sung hay những loại thuốc mới để chống lão hóa, những yếu tố có bằng chứng mạnh nhất lại rất quen thuộc: không hút thuốc, vận động thường xuyên, giữ cơ bắp, kiểm soát huyết áp, cholesterol và đường huyết, ngủ đủ và ăn uống hợp lý.

Ăn gì để sống lâu và sống khỏe? 

Nói “ăn uống hợp lý” thì dễ. Câu hỏi khó hơn là: Ăn thế nào mới được gọi là hợp lý? Có phải phải bỏ cơm? Thịt đỏ có hại không? Cá có phải càng nhiều càng tốt? Trứng thì sao? Trái cây ngọt có làm tăng đường huyết không? Dầu olive có thật sự tốt? Có nên ăn các loại hạt mỗi ngày? Và một câu hỏi người Việt thường gặp: Muốn theo thực đơn Địa Trung Hải có phải bắt đầu ăn salad, bánh mì, pasta và những món ăn của người Ý hay người Hy Lạp không?

Câu trả lời là không.

Nếu hiểu đúng nguyên tắc, một bữa cơm Việt Nam hoàn toàn có thể rất gần với thực phẩm, cách ăn tốt cho tim mạch và giúp duy trì sức khỏe lâu dài. Điều quan trọng không phải là món ăn thuộc quốc gia nào, mà là chúng ta ăn những gì, với tỷ lệ ra sao và duy trì cách ăn đó như thế nào trong nhiều năm.

Không có món ăn trường sinh

Trước khi bàn xem nên ăn gì, có một điều cần làm rõ: cho đến hiện nay, chưa có một món ăn nào được chứng minh rằng chỉ cần ăn nó mỗi ngày sẽ giúp con người sống lâu. Không có một loại trái cây trường sinh, một loại hạt trường sinh hay một loại dầu trường sinh. Cũng chưa có vitamin hay thực phẩm bổ sung nào có thể bù đắp hoàn toàn hậu quả của cách ăn uông không lành mạnh kéo dài nhiều năm.

Khoa học dinh dưỡng hiện đại vì vậy ngày càng chú ý đến “mô hình ăn uống” (dietary pattern), nghĩa là cách chúng ta ăn tổng thể trong thời gian dài, thay vì chỉ đánh giá một món ăn riêng lẻ.

Ví dụ, hỏi “trứng có tốt không?” chưa chắc là câu hỏi đầy đủ. Một quả trứng ăn kèm rau, cà chua và trái cây rất khác với một quả trứng đi kèm bacon, xúc xích, khoai tây chiên và nước ngọt. Tương tự, một chén cơm ăn với cá, rau và canh rất khác với hai hay ba chén cơm ăn cùng thịt mỡ, thức ăn chiên và rất ít rau.

Chúng ta không ăn từng chất dinh dưỡng riêng biệt. Chúng ta ăn những bữa ăn, và sức khỏe lâu dài bị ảnh hưởng bởi hàng ngàn bữa ăn lặp lại trong nhiều năm.

Một trong những mô hình ăn uống được nghiên cứu nhiều nhất là “kiểu ăn uống Địa Trung Hải” (Mediterranean diet). Vì sao?

Tên gọi này đôi khi gây hiểu lầm. Đây không phải là một thực đơn cố định, và những người sống quanh vùng Địa Trung Hải cũng không ai ăn giống nhau. Về căn bản, cách ăn này chú trọng rau, trái cây, các loại đậu, các loại hạt, ngũ cốc ít tinh chế, cá và dầu olive; dùng thịt gia cầm ở mức vừa phải; đồng thời hạn chế thịt đỏ, thịt chế biến, đồ ngọt và các thực phẩm chế biến nhiều.

Một trong những nghiên cứu nổi tiếng nhất là PREDIMED tại Tây Ban Nha, với 7,447 người có nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao. Những người tham gia được chia thành các nhóm ăn khác nhau. Một nhóm ăn theo kiểu Địa Trung Hải và được cung cấp thêm dầu olive nguyên chất; một nhóm khác ăn theo kiểu Địa Trung Hải và được cung cấp thêm các loại hạt. Sau thời gian theo dõi trung vị khoảng bốn đến tám năm, hai nhóm này có tỷ lệ biến cố tim mạch quan trọng, gồm nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc tử vong do nguyên nhân tim mạch, thấp hơn so với nhóm đối chứng.

Cũng cần nói rõ rằng nghiên cứu PREDIMED ban đầu có một số sai sót trong quá trình phân nhóm người tham gia. Các tác giả sau đó rút lại báo cáo ban đầu, phân tích lại dữ liệu và công bố bản hiệu chỉnh vào năm 2018. Kết luận chính vẫn cho thấy lợi ích về tim mạch, nhưng chi tiết này là một ví dụ tốt, cho thấy ngay cả một nghiên cứu nổi tiếng cũng cần được xem xét cẩn thận.

Ngoài các thử nghiệm lâm sàng, nhiều nghiên cứu quan sát cũng cho thấy những người ăn gần với mô hình Địa Trung Hải thường có kết quả sức khỏe tốt hơn. Chẳng hạn, một nghiên cứu công bố năm 2024 theo dõi hơn 25,000 phụ nữ Hoa Kỳ trong khoảng 25 năm cho thấy những người tuân thủ mô hình ăn Địa Trung Hải nhiều hơn có nguy cơ tử vong thấp hơn.

Tuy nhiên, đây là “nghiên cứu quan sát” (observational study), nghĩa là các nhà nghiên cứu theo dõi cách ăn và sức khỏe của những người tham gia chứ không quyết định họ phải ăn theo một một quy tắc nhất định. Vì vậy, nghiên cứu có thể cho thấy một mối liên hệ nhưng không thể tự nó chứng minh rằng kiểu ăn là nguyên nhân duy nhất khiến họ sống lâu hơn.

Đây là nguyên tắc quan trọng khi đọc tin tức về dinh dưỡng: đừng kết luận từ một nghiên cứu duy nhất. Chúng ta cần xem xét toàn bộ bằng chứng.

Người Việt có phải ăn món Tây mới hiệu quả?

Không. Đây có lẽ là điểm quan trọng nhất đối với độc giả Việt Nam.

Hãy tạm bỏ cái tên “Địa Trung Hải” và nhìn vào những nguyên tắc phía sau: ăn nhiều rau, dùng cá thường xuyên, ăn các loại đậu và một lượng vừa phải các loại hạt, ăn trái cây nguyên dạng, ưu tiên thực phẩm ít chế biến, sử dụng nhiều hơn các chất béo không bão hòa thay cho quá nhiều mỡ động vật, đồng thời giảm thịt chế biến, thức ăn nhiều đường và thực phẩm siêu chế biến.

Nhìn theo cách đó, một bữa cơm Việt Nam có thể rất gần với mô hình này: cá hấp hoặc cá kho, một đĩa rau, một tô canh, đậu hũ, một lượng cơm phù hợp và một phần trái cây. Đó không phải là món ăn Địa Trung Hải, nhưng về nhiều nguyên tắc dinh dưỡng, hai cách ăn có thể rất gần nhau.

Ngược lại, một người có thể mua dầu olive, ăn salad mỗi ngày và nói rằng mình đang theo kiểu Địa Trung Hải, nhưng nếu đồng thời thường xuyên ăn thịt chế biến, bánh ngọt, nước ngọt và thức ăn nhanh thì về tổng thể chưa hẳn lành mạnh.

Tên món ăn không quan trọng bằng mô hình ăn uống.

Rau: không cần tìm một loại “siêu thực phẩm”

Rau cung cấp chất xơ, vitamin, khoáng chất và nhiều hợp chất có nguồn gốc thực vật. Nhưng chúng ta không cần đi tìm một loại rau “tốt nhất.”

Rau cải, bông cải, cà chua, cà rốt, đậu que, bí, mướp, bầu, rau muống, cải xanh, rau dền, các loại nấm và nhiều loại rau quen thuộc khác đều có thể góp phần vào một chế độ ăn lành mạnh. Các loại rau khác nhau cung cấp những chất dinh dưỡng khác nhau, vì vậy nguyên tắc thực tế là ăn đa dạng và ăn thường xuyên.

Chúng ta cũng thường nghe đến từ “siêu thực phẩm” (superfood). Đây chủ yếu là một từ dùng trong quảng cáo và truyền thông, chứ không phải một nhóm thực phẩm chính thức trong y học. Một bó rau muống không trở nên kém lành mạnh chỉ vì nó không được quảng cáo bằng một cái tên tiếng Anh hấp dẫn.

Thay vì cố tìm một loại rau đặc biệt, điều quan trọng hơn là làm sao để rau xuất hiện thường xuyên và chiếm một phần đáng kể trong bữa ăn.

Trái cây tốt, nhưng nước trái cây không hoàn toàn giống trái cây

Trái cây cung cấp chất xơ, vitamin, khoáng chất và nhiều hợp chất thực vật. Tuy nhiên, ăn một quả cam không hoàn toàn giống như uống một ly nước cam.

Khi ăn nguyên quả, chúng ta ăn cả cấu trúc tự nhiên và chất xơ của trái cây, phải nhai và thường cảm thấy no hơn. Một ly nước cam có thể cần vài quả cam và có thể uống hết chỉ trong vài phút. Như vậy, chúng ta có thể nhận lượng đường tự nhiên của nhiều quả mà không cảm thấy no tương đương.

Vì vậy, nói chung, nên ưu tiên trái cây nguyên dạng hơn là nước ép trái cây. Điều này không có nghĩa là một người khỏe mạnh tuyệt đối không được uống nước trái cây. Vấn đề vẫn là lượng dùng và tình trạng sức khỏe của từng người.

Đặc biệt ở người có tiểu đường, tiền tiểu đường hoặc triglyceride cao, lượng carbohydrate và các loại đường được hấp thu nhanh cần được chú ý nhiều hơn.

Cũng không nên vì sợ đường mà loại bỏ tất cả trái cây. Một quả táo, một quả cam hay một phần berries không giống một lon nước ngọt, mặc dù tất cả đều chứa carbohydrate. Thực phẩm phải được đánh giá trong toàn bộ cấu trúc của nó chứ không chỉ dựa vào một thành phần.

Đậu và đậu hũ: những món quen thuộc thường bị đánh giá thấp

Các loại đậu là thành phần quan trọng trong nhiều mô hình ăn uống lành mạnh trên thế giới. Chúng cung cấp protein thực vật, chất xơ và nhiều vitamin, khoáng chất.

Người Việt còn có một thực phẩm rất quen thuộc là đậu hũ.

Đậu hũ không phải là “thuốc chống lão hóa,” nhưng nếu một phần thịt đỏ hoặc thịt chế biến được thay bằng đậu, đậu hũ, cá hoặc những nguồn protein thích hợp khác, toàn bộ mô hình ăn uống có thể trở nên tốt hơn.

Điều này đưa chúng ta đến một nguyên tắc rất quan trọng trong khoa học dinh dưỡng: đừng chỉ hỏi “món này có tốt không?” mà nên hỏi thêm “nếu tôi ăn món này, nó sẽ thay thế món gì?”

Nếu chúng ta ăn thêm một nắm hạt mỗi ngày nhưng không giảm bất cứ thứ gì khác, tổng năng lượng ăn vào sẽ tăng. Nhưng nếu dùng một ít hạt để thay bánh ngọt hoặc snack đã chế biến, câu chuyện lại khác. Nếu chúng ta ăn thêm cá nhưng vẫn giữ nguyên lượng thịt đỏ như trước, kết quả cũng sẽ khác so với việc dùng cá để thay thế một phần thịt đỏ.

Trong dinh dưỡng, sự thay thế đôi khi quan trọng không kém bản thân thực phẩm.

Cá tốt, nhưng không có nghĩa càng nhiều càng tốt

Cá là nguồn protein tốt. Một số loại cá, đặc biệt là những loại cá béo như cá hồi, cá mòi và cá trích, còn cung cấp các acid béo omega-3 chuỗi dài.

Nhưng từ đó không nên suy ra rằng phải ăn cá mỗi ngày mới khỏe hoặc càng ăn nhiều cá càng sống lâu.

Một cách ăn tốt cần sự đa dạng. Cá có thể luân phiên với thịt gia cầm, các loại đậu, đậu hũ, trứng và các nguồn protein phù hợp khác.

Cách chế biến cũng quan trọng. Cá hấp, nướng hoặc kho với lượng muối và đường hợp lý không giống cá được tẩm bột rồi chiên ngập dầu. Một thực phẩm tốt về nguyên liệu vẫn có thể trở thành một món chứa quá nhiều muối, đường hoặc năng lượng tùy cách chế biến.

Một vấn đề khác là một số loại cá lớn có thể tích tụ nhiều thủy ngân hơn. Vì vậy, “ăn cá” không có nghĩa là chỉ ăn một loại cá thật nhiều. Đa dạng vẫn là một nguyên tắc hợp lý. [dt]

(Còn tiếp)

Tài liệu tham khảo

1-Estruch R, Ros E, Salas-Salvado J, và cộng sự. Primary Prevention of Cardiovascular Disease with a Mediterranean Diet Supplemented with Extra-Virgin Olive Oil or Nuts. New England Journal of Medicine. 2018;378.

2-Ahmad S, Moorthy MV, Lee IM, và cộng sự. Mediterranean Diet Adherence and Risk of All-Cause Mortality in Women. JAMA Network Open. 2024;7.

3-U.S. Department of Health and Human Services và U.S. Department of Agriculture. Dietary Guidelines for Americans, 2020–2025.

4-World Health Organization. Healthy Diet (Tổ Chức Y Tế Thế Giới).

5-Lane MM, Gamage E, Du S, và cộng sự. Ultra-processed food exposure and adverse health outcomes: umbrella review of epidemiological meta-analyses. BMJ. 2024;384.

6-National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Dietary Reference Intakes for Sodium and Potassium. National Academies Press. 2019.

7-National Institutes of Health, National Heart, Lung, and Blood Institute. Heart-Healthy Eating.

8-Kraus WE, Bhapkar M, Huffman KM, và cộng sự. 2 years of calorie restriction and cardiometabolic risk: exploratory outcomes of a multicentre, phase 2, randomised controlled trial. Lancet Diabetes & Endocrinology. 2019;7:673–683

9-Waziry R, Ryan CP, Corcoran DL, và cộng sự. Effect of long-term caloric restriction on DNA methylation measures of biological aging in healthy adults from the CALERIE trial. Nature Aging. 2023;3:248–257.

10-de Cabo R, Mattson MP. Effects of Intermittent Fasting on Health, Aging, and Disease. New England Journal of Medicine. 2019;381:2541–2551


 

HÃY GIÀ ĐI MỘT CÁCH THANH THẢN – Lm. Anmai, CSsR

Chuyện tuổi Xế Chiều – Công Tú Nguyễn

Thời gian trôi đi âm thầm nhưng tàn nhẫn, nó không bao giờ báo trước cho ta biết khi nào thì tuổi già thực sự ập đến, nó không nằm ở con số ghi trên giấy tờ hay số nến cắm trên chiếc bánh sinh nhật, mà nó đến trong một khoảnh khắc bất chợt khi ta nhận ra sự thay đổi trong chính tâm hồn mình.

Nếu như thuở đôi mươi, người ta sợ cái nghèo, sợ sự thiếu thốn vật chất, và khi bước sang tuổi trung niên, người ta bắt đầu lo âu về những biến cố bệnh tật, thì khi đã bước sang dốc bên kia của cuộc đời, nỗi sợ lớn nhất, ám ảnh nhất lại mang một cái tên rất nhẹ nhưng nặng trĩu lòng người: Sự cô độc.

Thế nhưng, nếu nhìn sâu vào bản chất của kiếp nhân sinh, ta sẽ thấy một nghịch lý đầy tính triết học rằng cô đơn không phải là bi kịch của tuổi già, mà đó là một sự thật hiển nhiên, là bài học cuối cùng mà bất cứ ai, dù sang hay hèn, đều phải học cách đón nhận để tìm thấy sự thanh thản thực sự.

Có một chân lý mà khi còn trẻ ta thường nghe với vẻ hồ nghi hoặc chạnh lòng, nhưng khi tóc đã pha sương mới thấy nó đúng đến đau lòng, đó là việc con cái thực ra không bao giờ hoàn toàn thuộc về cha mẹ. Ngày xưa, ta ngây thơ nghĩ rằng nuôi con là để dưỡng già, là để có người hủ hỉ sớm hôm, nhưng quy luật của dòng đời lại chảy xuôi chứ không bao giờ chảy ngược. Những đứa trẻ ta từng ẵm bồng, từng dành cả thanh xuân để lo toan, giờ đây chúng đã có bầu trời riêng của chúng, chúng có những áp lực của thời đại mới, có gánh nặng cơm áo gạo tiền và những trách nhiệm riêng với gia đình nhỏ của chúng. Người già thường sống bằng ký ức, bằng những hoài niệm về những bữa cơm đông đủ tiếng cười, trong khi người trẻ lại phải sống bằng thực tại khốc liệt, bằng những cuộc họp triền miên và những chuyến đi xa nhà. Sự lệch pha ấy khiến khoảng cách giữa hai thế hệ ngày càng lớn, không phải vì con cái vô tâm hay bất hiếu, mà đơn giản vì chúng quá bận rộn để có thể thường xuyên ngoảnh đầu nhìn lại. Nếu ta cứ mãi đau đáu chờ đợi một cuộc điện thoại, khắc khoải mong ngóng tiếng xe dừng trước ngõ, thì chính ta đang tự giam cầm mình trong nỗi buồn tủi không lối thoát. Thời đại này, mỗi đứa con là một cánh chim bay đi tìm phương trời lạ, sự sum vầy là điều quý giá nhưng hiếm hoi, và việc chấp nhận sự xa cách ấy chính là bước đầu tiên để cởi trói cho tâm hồn mình.

Bi kịch lớn nhất của những năm tháng xế chiều không nằm ở việc ta sống một mình, mà nằm ở chỗ ta đã đặt quá nhiều kỳ vọng vào người khác, kể cả đó là ruột thịt. Khi ta đặt hạnh phúc của mình vào tay con cái, ta vô tình trở thành gánh nặng tâm lý cho chúng và trở thành nạn nhân của chính sự chờ đợi. Phẩm giá của tuổi già, suy cho cùng, nằm trọn vẹn ở hai chữ “Tự Lực”. Một tuổi già hạnh phúc không được đo đếm bằng số lượng con cháu vây quanh, mà được đo bằng khả năng tự chủ của chính bản thân người đó. Đó là khi ta còn đủ sức khỏe để tự đi lại mà không cần ai dìu đỡ, còn đủ sự minh mẫn để tự quyết định cuộc sống của mình, còn đủ tiền bạc tích lũy để không phải ngửa tay xin xỏ hay nhìn sắc mặt người khác mà sống, và quan trọng hơn cả là còn đủ những niềm vui, sở thích riêng để lấp đầy những khoảng trống thời gian. Khi ta tự đứng vững trên đôi chân mình, tự lo liệu được cho bản thân, ta mới có được sự tôn trọng và một phong thái ung dung tự tại.

Đừng biến mình thành cây tầm gửi sống bám vào cây sồi già, hãy biến mình thành một cây cổ thụ, dẫu đơn độc nhưng thâm trầm và vững chãi giữa trời đất.

Và rồi, cuộc đời sẽ dạy ta bài học khắc nghiệt nhưng cũng đầy vị tha nhất: Học cách làm bạn với nỗi cô đơn. Hãy tập quen với việc ăn cơm một mình mà không thấy tủi thân, đi chợ một mình mà vẫn thấy vui vẻ lựa chọn từng mớ rau con cá, đi khám bệnh một mình mà vẫn bình tĩnh kiên cường, hay lặng lẽ ngắm hoàng hôn mà không cần ai phải trầm trồ cùng. Khi ta có thể làm tất cả những điều đó một mình, ta sẽ nhận ra cô đơn không phải là kẻ thù, mà là một người thầy, một người bạn đồng hành trung thành nhất.

Cuộc đời này thực chất là một hành trình độc đạo, cha mẹ đã rời bỏ ta đi trước, bạn đời rồi cũng có thể lỡ bước sang ngang hoặc đi về cõi vĩnh hằng, con cái thì bận rộn với guồng quay riêng, chỉ có chính bản thân ta là người duy nhất đi cùng ta từ khi sinh ra cho đến hơi thở cuối cùng. Khi không còn mong cầu ai phải hiểu thấu nỗi lòng mình, không còn khát khao ai phải ở bên cạnh để xua tan sự trống trải, lúc ấy tâm ta mới thực sự an nhiên. Sự cô đơn lúc này chuyển hóa thành sự tĩnh tại, một trạng thái thiền định giữa đời thường mà chỉ những người đã đi qua đủ bão giông mới thấu cảm được.

Hạnh phúc ở tuổi xế chiều, do đó, cần được định nghĩa lại một cách giản đơn nhưng sâu sắc hơn. Đó không phải là nhà cao cửa rộng, không phải là con đàn cháu đống ồn ào, mà là sự bình yên trong tâm hồn và sự tự do trong nếp sống. Hãy giữ cho mình một chút tiền phòng thân để an tâm, giữ gìn sức khỏe như báu vật vì đó là vốn liếng cuối cùng, giữ lại vài người bạn tri kỷ để đôi khi cùng nhau uống chén trà đàm đạo chuyện nhân tình thế thái. Đừng oán trách sự lạnh nhạt của thế gian, đừng kể lể nỗi khổ đau bệnh tật với bất kỳ ai, bởi ai cũng có nỗi khổ riêng của họ.

Thay vì ngồi ủ rũ chờ đợi sự quan tâm ban phát, hãy tự tạo niềm vui cho mình bằng việc trồng một cái cây, đọc một cuốn sách, hay đơn giản là tận hưởng bầu không khí trong lành của buổi sớm mai. Khi cha mẹ còn sống, ta còn nơi để trở về, còn gốc rễ để bấu víu; nhưng khi cha mẹ khuất núi, ta chỉ còn lại đích đến phía trước để bước tới. Chặng đường cuối cùng này, hãy đi thật chậm rãi, nhẹ nhàng, không vướng bận, không oán hờn. Hãy yêu thương lấy chính bản thân mình, trân trọng từng ngày được sống, và biến tuổi già trở thành những tháng ngày thanh cao, rực rỡ và kiêu hãnh nhất của một kiếp người, để khi nhắm mắt xuôi tay, ta có thể mỉm cười rằng mình đã sống trọn vẹn và già đi một cách thật thanh thản.

Lm. Anmai, CSsR 


 

Sống lâu, sống khỏe (Kỳ 3)-Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng

Ba’o Nguoi-Viet

October 2, 2026 

Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng

Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe mang tính tổng quát. Cho các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài 106.3 FM ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ nhật từ tám đến chín giờ, trong chương trình Radio Sống Vui (nghe trên radio hay vào Google hay Youtube, search Radio Song Vui https://www.youtube.com/@radiosongvui)

Món salad Hy Lạp đầy màu sắc với cà chua, phô mai feta và ô liu là lựa chọn hoàn hảo cho các bữa ăn lành mạnh. (Hình minh họa: Daniela Elena Tentis/Pexels)

Kỳ trước, chúng ta đã đặt câu hỏi: Muốn sống lâu mà vẫn khỏe mạnh, minh mẫn và tự lập, hôm nay nên làm gì? Mục tiêu không chỉ là tăng số năm sống, mà còn kéo dài “thời gian sống khỏe” (healthspan), tức là những năm chúng ta còn có thể hoạt động và tự chăm sóc bản thân. Điều quan trọng là phòng ngừa và kiểm soát những bệnh đã biết có thể làm mất nhiều năm sống khỏe, trong khi các phương pháp được quảng cáo là “chống lão hóa” vẫn cần thêm bằng chứng.

Bốn việc đầu tiên đã bàn là bỏ thuốc lá, vận động để giữ thể lực tim phổi, tập tăng sức mạnh cơ và kiểm soát huyết áp. Bỏ thuốc có lợi cho mọi lứa tuổi. Vận động đều đặn và tập kháng lực (resistance training), tức là tập cho cơ làm việc chống lại sức cản như tạ hoặc dây đàn hồi, giúp duy trì khả năng đi lại và sống độc lập khi lớn tuổi. Huyết áp cao có thể âm thầm gây tổn thương cho tim, não và thận; mục tiêu điều trị cần được bác sĩ lựa chọn cho từng người, vì hạ quá mức cũng có thể gây hại.

Đó là những ý chính của kỳ trước. Sau đây là những yếu tố quan trọng tiếp theo.

Điều thứ năm: Cholesterol và quá trình xơ vữa động mạch

Cholesterol không hoàn toàn xấu. Cơ thể cần cholesterol để tạo màng tế bào, hormone và nhiều chất quan trọng khác. Vấn đề nằm ở cách cholesterol được vận chuyển trong máu.

Một số hạt vận chuyển cholesterol có khả năng đi vào thành động mạch và góp phần hình thành “mảng xơ vữa” (atherosclerotic plaque), tức là những vùng tích tụ cholesterol, tế bào viêm và nhiều thành phần khác trong thành mạch.

Quá trình này được gọi là “xơ vữa động mạch” (atherosclerosis).

Nó thường tiến triển âm thầm trong nhiều năm trước khi biểu hiện thành nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc bệnh động mạch ngoại biên.

Cholesterol LDL vẫn là một trong những chỉ số quan trọng để đánh giá và điều trị nguy cơ này.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể sử dụng thêm cholesterol không thuộc HDL (non-HDL cholesterol) hoặc apolipoprotein B, viết tắt là ApoB.

ApoB có thể được hiểu đơn giản là một chỉ dấu giúp ước lượng số lượng các hạt lipoprotein có khả năng tham gia vào quá trình xơ vữa.

Nhưng không có một con số cholesterol lý tưởng duy nhất cho tất cả mọi người.

Một người 40 tuổi, không hút thuốc, không bị tiểu đường và không có bệnh tim mạch sẽ khác với một người từng bị nhồi máu cơ tim.

Điều trị phải dựa trên nguy cơ tổng thể của từng người.

Điều thứ sáu: Đường huyết và sức khỏe chuyển hóa

Tiểu đường không chỉ đơn giản là “đường hơi cao.”

Đường huyết cao kéo dài có thể làm tổn thương mạch máu, tim, thận, mắt và hệ thần kinh.

Trước khi mắc tiểu đường, nhiều người đã trải qua một thời gian dài bị “kháng insulin” (insulin resistance).

Insulin là hormone giúp glucose từ máu đi vào tế bào để được sử dụng hoặc dự trữ.

Khi có kháng insulin, cơ thể vẫn sản xuất insulin nhưng các mô không còn đáp ứng hiệu quả như trước. Tụy phải sản xuất nhiều insulin hơn để duy trì đường huyết trong giới hạn bình thường.

Khi cơ chế bù trừ không còn đủ, đường huyết bắt đầu tăng, nhưng sức khỏe chuyển hóa không chỉ nằm ở đường huyết.

Một yếu tố khác là “mỡ nội tạng” (visceral fat), tức lượng mỡ nằm sâu trong ổ bụng, bao quanh các cơ quan bên trong. Quá nhiều mỡ nội tạng có liên quan đến kháng insulin, tiểu đường, rối loạn lipid và bệnh tim mạch. Vì vậy, mục tiêu của việc sống khỏe không đơn giản là làm cho cân nặng càng thấp càng tốt.

Mục tiêu tốt hơn là duy trì một “thành phần cơ thể” (body composition) thích hợp, nghĩa là kiểm soát lượng mỡ thừa, đặc biệt là mỡ nội tạng, nhưng đồng thời bảo vệ cơ bắp.

Điều này càng quan trọng khi chúng ta lớn tuổi.

Một người 75 tuổi giảm được 10 pound, nhưng phần lớn số cân mất đi là cơ bắp, chưa chắc đã khỏe hơn trước.

Điều thứ bảy: Ăn uống lành mạnh không cần phải quá phức tạp

Trong bài kế tiếp, chúng ta sẽ dành riêng một bài để nói về việc ăn uống và tuổi thọ, nhưng nguyên tắc căn bản tương đối đơn giản.

Ăn nhiều rau và các thực phẩm có nguồn gốc thực vật. Ăn cá thường xuyên. Dùng các loại đậu và hạt. Ăn trái cây nguyên dạng thay vì uống quá nhiều nước trái cây. Ưu tiên thực phẩm ít qua chế biến. Giảm thịt chế biến như xúc xích, bacon và một số loại thịt nguội. Hạn chế nước ngọt và các thực phẩm chứa nhiều đường. Giảm thực phẩm siêu chế biến (ultra-processed foods), tức là những sản phẩm công nghiệp đã trải qua nhiều công đoạn chế biến và thường chứa nhiều đường, muối, chất béo tinh chế cùng nhiều phụ gia.

Một mô hình ăn uống có nhiều bằng chứng về sức khỏe tim mạch là “cách ăn Địa Trung Hải” (Mediterranean diet).

Nghiên cứu PREDIMED trên những người có nguy cơ tim mạch cao cho thấy cách ăn Địa Trung Hải, bổ sung dầu olive nguyên chất hoặc các loại hạt, làm giảm tỷ lệ một nhóm biến cố tim mạch chính so với cách ăn đối chứng.

Điều thú vị là người Việt không cần chuyển sang ăn món Ý, Tây Ban Nha hay Hy Lạp để áp dụng nguyên tắc này.

Một bữa cơm Việt Nam với cá, nhiều rau, canh, đậu hũ, lượng cơm thích hợp và trái cây hoàn toàn có thể được điều chỉnh theo cùng một nguyên tắc.

Điều thứ tám: Giấc ngủ không phải là thời gian bị lãng phí

Có những người tự hào rằng mình chỉ cần ngủ bốn hay năm tiếng mỗi đêm.

Nhưng ngủ không phải là lúc cơ thể “tắt máy” và không làm gì cả.

Trong khi chúng ta ngủ, rất nhiều hoạt động liên quan đến não, chuyển hóa, hormone, hệ miễn dịch và quá trình phục hồi cơ thể vẫn tiếp tục diễn ra.

Hiệp Hội Tim Hoa Kỳ hiện xem giấc ngủ là một trong tám thành phần thiết yếu của sức khỏe tim mạch.

Phần lớn người trưởng thành cần khoảng bảy đến chín giờ ngủ mỗi đêm. Tuy nhiên, không nên biến tám tiếng thành một con số bắt buộc cho tất cả mọi người.

Chất lượng giấc ngủ cũng rất quan trọng. Một người nằm trên giường tám tiếng nhưng bị thức giấc liên tục hoặc ngưng thở nhiều lần trong khi ngủ, không giống một người ngủ liên tục và thức dậy tỉnh táo.

“Ngưng thở khi ngủ” (sleep apnea) là tình trạng hơi thở bị ngừng hoặc giảm nhiều lần trong khi ngủ. Trong một số trường hợp, tình trạng này có thể làm giảm oxy, phá vỡ cấu trúc giấc ngủ và ảnh hưởng đến sức khỏe tim mạch.

Vì vậy, ngủ ngáy nhiều, buồn ngủ ban ngày, mất ngủ kéo dài hoặc nghi ngờ ngưng thở khi ngủ là những vấn đề cần được đánh giá đúng mức.

Điều thứ chín: Con người không thể chỉ sống bằng những con số xét nghiệm

Một người có thể có cholesterol đẹp, huyết áp tốt và đường huyết bình thường, nhưng cuộc sống con người không chỉ là những con số xét nghiệm.

Chúng ta là những sinh vật có tính xã hội.

Nhiều nghiên cứu cho thấy “cô lập xã hội” (social isolation), tức là có quá ít sự tiếp xúc và quan hệ với những người khác, và “cảm giác cô đơn” (loneliness), tức là cảm giác thiếu sự kết nối tình cảm dù có thể vẫn có người chung quanh, có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh tật và tử vong cao hơn.

Cần nhấn mạnh hai chữ “liên quan.”

Phần lớn dữ liệu trong lĩnh vực này đến từ các nghiên cứu quan sát (observational studies). Đây là những nghiên cứu theo dõi con người trong cuộc sống thực tế nhằm tìm hiểu mối liên hệ giữa một yếu tố và kết quả sức khỏe.

Nghiên cứu quan sát có thể cho thấy hai hiện tượng đi cùng nhau, nhưng không phải lúc nào cũng chứng minh được rằng cái này trực tiếp gây ra cái kia.

Dù vậy, duy trì quan hệ với gia đình, bạn bè và cộng đồng có giá trị vượt xa câu hỏi liệu điều đó có giúp chúng ta sống thêm chính xác bao nhiêu năm.

Nếu mục tiêu của việc sống lâu là có thêm thời gian để tận hưởng cuộc đời, thì những người mà chúng ta muốn sống cùng cũng là một phần của mục tiêu đó.

Khả năng dự trữ của cơ thể: một “tài khoản tiết kiệm” cho tuổi già

Có một khái niệm rất hữu ích để hiểu về sự lão hóa: “khả năng dự trữ sinh lý” (physiologic reserve).

Hãy tưởng tượng cơ thể như một tài khoản tiết kiệm. Khi còn trẻ và khỏe, chúng ta thường có một khoản dự trữ tương đối lớn. Bị cúm vài ngày, chúng ta sẽ hồi phục. Sau phẫu thuật, chúng ta có thể hồi phục. Mất ngủ một đêm, hôm sau vẫn có thể hoạt động. Nhưng khi tuổi tăng, khả năng dự trữ này thường giảm dần.

Nếu một người đã yếu cơ, ít vận động, ăn uống kém và có nhiều bệnh mãn tính, một biến cố tưởng như không quá lớn như viêm phổi, té ngã hoặc phải nằm bệnh viện vài ngày cũng có thể khiến người đó mất một phần chức năng mà sau đó rất khó lấy lại.

Khi khả năng dự trữ giảm đáng kể, y học sử dụng khái niệm “tình trạng suy yếu ở người cao tuổi” (frailty).

Tình trạng suy yếu không đơn giản chỉ là già.

Có những người 85 tuổi không ở trong tình trạng suy yếu, trong khi một số người trẻ hơn nhiều đã có biểu hiện này.

Tình trạng suy yếu có nghĩa là cơ thể còn ít khả năng dự phòng, vì vậy một stress tương đối nhỏ cũng có thể dẫn đến hậu quả lớn.

Một người khỏe mạnh có thể bị nhiễm trùng, điều trị vài ngày rồi trở lại bình thường.

Một người đã suy yếu có thể mắc cùng một bệnh, nhưng sau đó không còn tự đi lại được như trước.

Vì vậy, chiến lược sống lâu không chỉ là tránh bệnh.

Chúng ta còn phải xây dựng và bảo vệ năng lực dự trữ: Dự trữ của tim và phổi; Dự trữ của cơ bắp; Dự trữ của xương; Dự trữ của não, và cuối cùng là khả năng tiếp tục tự chăm sóc bản thân.

Những điều cũ đôi khi lại quan trọng hơn những điều mới

Khoa học chống lão hóa đang phát triển rất nhanh.

Metformin đang được nghiên cứu.

Rapamycin đang được nghiên cứu.

Các thuốc tác động lên tế bào già đang được nghiên cứu.

Những phương pháp tái lập chương trình tế bào cũng đang được nghiên cứu.

Trong những bài sau, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu về những lĩnh vực rất thú vị này.

Nhưng không nên để sự hấp dẫn của y học tương lai làm chúng ta quên những gì y học hiện tại đã biết khá chắc chắn.

Không hút thuốc. Vận động thường xuyên. Giữ sức mạnh cơ bắp. Kiểm soát huyết áp. Kiểm soát cholesterol và nguy cơ xơ vữa động mạch. Phòng ngừa và điều trị tiểu đường. Duy trì lượng mỡ và cơ ở mức phù hợp. Ăn uống hợp lý. Ngủ đủ và điều trị các rối loạn giấc ngủ khi cần. Phòng bệnh và điều trị các bệnh mãn tính có thể lấy đi nhiều năm khỏe mạnh của cuộc đời.

Những điều này nghe không hấp dẫn bằng một viên thuốc có nhãn “chống lão hóa.”

Có lẽ chúng ta có thể tóm tắt bằng một câu: Muốn sống đủ lâu để hưởng những thành tựu của y học tương lai, trước hết phải sử dụng thật tốt những gì y học hiện tại đã đạt được.

Trong bài kế tiếp, chúng ta sẽ nói về một việc mà tất cả chúng ta đều làm nhiều lần mỗi ngày: ăn uống. Cách thức ăn Địa Trung Hải thực sự là gì? Người Việt có cần phải ăn món Tây mới áp dụng được không? Cơm, cá, thịt, trứng, đậu hũ, trái cây, đậu phộng và cà phê nên được đặt ở đâu trong một cách ăn nhằm giúp chúng ta sống khỏe lâu hơn?

Và có một câu hỏi đặc biệt quan trọng sau tuổi 65: Nếu ăn ít có thể tốt cho tuổi thọ, liệu ăn càng ít có phải càng tốt không? Câu trả lời không đơn giản như vậy. [dt]

Tài liệu tham khảo

1-Lloyd-Jones DM, Allen NB, Anderson CAM, và cộng sự. Life’s Essential 8: Updating and Enhancing the American Heart Association’s Construct of Cardiovascular Health. Circulation. 2022;146. Công trình của Hiệp hội Tim Hoa Kỳ xác định tám thành phần chính của sức khỏe tim mạch, bao gồm ăn uống, vận động, nicotine, giấc ngủ, cân nặng, lipid máu, đường huyết và huyết áp.
2-Centers for Disease Control and Prevention. Benefits of Quitting Smoking. CDC. Tài liệu tổng hợp những lợi ích sức khỏe và tuổi thọ của việc ngưng hút thuốc.
3-SPRINT Research Group. A Randomized Trial of Intensive versus Standard Blood-Pressure Control. New England Journal of Medicine. 2015;373:2103-2116.
4-SPRINT Research Group. Final Report of a Trial of Intensive versus Standard Blood-Pressure Control. New England Journal of Medicine. 2021;384:1921-1930. Báo cáo theo dõi cuối cùng của thử nghiệm SPRINT về kiểm soát huyết áp tích cực.
5-Zhang W, Zhang S, Deng Y, và cộng sự. Trial of Intensive Blood-Pressure Control in Older Patients with Hypertension. New England Journal of Medicine. 2021;385:1268-1279. Nghiên cứu STEP về kiểm soát huyết áp ở người từ 60 đến 80 tuổi.
6-Estruch R, Ros E, Salas-Salvadó J, và cộng sự. Primary Prevention of Cardiovascular Disease with a Mediterranean Diet Supplemented with Extra-Virgin Olive Oil or Nuts. New England Journal of Medicine. 2018;378. Báo cáo hiệu chỉnh của nghiên cứu PREDIMED về chế độ ăn Địa Trung Hải và phòng ngừa bệnh tim mạch.
7-American Heart Association. Life’s Essential 8: Physical Activity and Sleep. Khuyến cáo về vận động thể lực và giấc ngủ như những thành phần thiết yếu của sức khỏe tim mạch.
8-García-Hermoso A, và cộng sự. Các tổng quan hệ thống và phân tích gộp về thể lực tim phổi và nguy cơ tử vong. Nhiều nghiên cứu quy mô lớn cho thấy thể lực tim phổi cao hơn có liên quan chặt chẽ với nguy cơ tử vong thấp hơn.
9-Momma H, Kawakami R, Honda T, Sawada SS. Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies. British Journal of Sports Medicine. 2022;56:755-763. Phân tích về tập tăng sức mạnh cơ và nguy cơ tử vong cũng như các bệnh mãn tính.
10-Cruz-Jentoft AJ, Sayer AA. Sarcopenia. Lancet. 2019;393:2636-2646. Tổng quan về thiểu cơ, nguyên nhân, hậu quả và tầm quan trọng của việc duy trì sức mạnh cơ ở người lớn tuổi.
11-Fried LP, Tangen CM, Walston J, và cộng sự. Frailty in Older Adults: Evidence for a Phenotype. Journal of Gerontology: Medical Sciences. 2001;56. Một trong những công trình nền tảng giúp định nghĩa tình trạng suy yếu ở người cao tuổi.
12-Holt-Lunstad J, Smith TB, Layton JB. Social Relationships and Mortality Risk: A Meta-analytic Review. PLoS Medicine. 2010;7. Phân tích tổng hợp về mối liên hệ giữa quan hệ xã hội và nguy cơ tử vong.
13-World Health Organization. Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour. WHO. 2020. Hướng dẫn về vận động thể lực và hạn chế thời gian ít vận động ở người trưởng thành và người cao tuổi.

(còn tiếp)


 

TUỔI GIÀ LÀ THỜI SUNG SƯỚNG NHẤT – BS Đỗ Hồng Ngọc

Nguyễn Xuân Minh

BS Đỗ Hồng Ngọc

…Khi đã lớn tuổi, thì con người được nhiều tự do hơn, được thong thả hơn để sống. Không còn phải như em bé bị cha mẹ ép buộc, bây giờ thì muốn làm chi thì làm, muốn thức khuya dậy sớm gì, cũng chẳng còn ai la mắng dọa nạt, rầy la. Nếu vợ vì thương, sợ mất sức khỏe, thì cũng cằn nhằn chút chút thôi, mình không nghe thì cũng chẳng bị roi đòn gì. Không còn phải khổ công học tập, lo lắng cho tương lai mai sau, chẳng phải học thêm chi cho mệt trí, biết quá nhiều, biết quá đủ rồi. Nếu đã nghỉ hưu, thì học thêm làm chi. Nếu còn đi làm, thì cũng đã rành nghề, quen tay quen việc,  làm việc dễ dàng.

Khi già tình yêu cũng không còn là mối bận tâm, không quan trọng quá, chưa nghe báo đăng các cụ già trên dưới sáu mươi tự vẫn chết vì  thất tình. Tội chi mà chết vì tình trong tuổi già, vì cũng sắp thấy Diêm Vương rồi, việc chi mà đi sớm hơn. Khôn quá rồi, chết vì tình yêu là nông nỗi. Đời sống tình cảm của tuổi già êm đềm hơn, ít đau đớn ít sôi động, và bình lặng. Tuổi già rồi, các ông không còn tính chuyện mèo mỡ lăng nhăng, khỏi phải lo lắng sợ vợ khám phá ra chuyện dấu diếm mà nhà tan, cửa nát. Đỡ tốn tiền quà cáp, đỡ tốn thì giờ lui tới các nơi bí mật. Hồi hộp, đau tim. Các bà khỏi phải lo chuyện đi đánh ghen, không còn cần phải chăm chút nhan sắc làm chi nữa, vì như chiếc xe cũ rệu, có sơn phết lại cũng xộc xệch, cũng méo mó. An tâm và chấp nhận, thì khỏi băn khoăn mà vui.

Cũng có một số ít những cặp vợ chồng già đem nhau ra tòa chia tay, vì khi già cả hai đều trở thành khó tính. Hậu quả của ly dị trong tuổi già không trầm trọng như khi còn trẻ, vì con cái đã lớn, đã tự lập, không còn ảnh hưởng nhiều đến tương lai chúng và tương lai của chính mình. Vì còn sống bao lâu nữa mà lo lắng chi cho nhiều. Xa được ông chồng khó tính, độc tài là mừng. Dứt được bà vợ đanh đá, bạc ác là phải sung sướng. Khỏe trí. Tuổi già, cố giữ cho còn có nhau, khi đã đến nước ly dị, thì hai bên đều đúng, đều có lý. Đây là hành động tự cứu mình, và cứu người ra khỏi cảnh khổ lúc cuối đời, khi mà mộ bia đã thấp thoáng trước mắt, không còn bao nhiêu ngày nữa. Có điều ít ai nghĩ đến, là càng già, thì càng dễ tìm một người bạn đời để nối lại, để an ủi nhau trong tuổi xế chiều. Vì chung quanh họ, có thiếu chi người đứt gánh nửa đường. Chồng chết, vợ chết, ly dị. Vấn đề là không sao tìm được một người có chung nhiều kỷ niệm, nhiều tình nghĩa, nhiều chia xẻ như người phối ngẫu cũ. Tình già cũng nhẹ nhàng, thong thả, ít khổ đau, ít sôi nổi hơn tình khi còn trẻ trung. Sức lực cũng có còn bao nhiêu mà ghen tương nhau chi, mà lo lắng chi cho thêm mệt, những người lớn tuổi kinh nghiệm và biết rõ như vậy.

Nhiều người  trẻ, sau khi gia đình tan vỡ thì xuống tinh thần, uống ruợu đánh bài tìm quên, đôi khi không phải vì họ quá thương yêu người cũ mà tự hủy hoại đời mình, mà chính vì họ tự thương thân, tự ái bị xúc phạm, và rồi sa lầy vào ruợu chè cờ bạc. Người lớn tuổi thì suy nghĩ khác. Họ nghĩ rằng ta cũng đã gần đất xa trời rồi, có sống thêm bao lâu nữa mà sầu khổ cho mệt.  Mất củ khoai lang, thì kiếm củ khoai mì bù vào. Tuổi già biết giá trị tương đối của tình yêu nên không tìm tuyệt hão, không tìm lý tưởng, và nhờ vậy không bị thực tế phũ phàng làm vỡ mộng, đau khổ.  Khi già rồi, có ai hỏi tuổi, thì cũng không cần dấu diếm, không cần sụt đi năm bảy tuổi làm chi. Sướng lắm. Vì có sụt tuổi, cũng không dấu được những nếp nhăn, mà chẳng có ích lợi gì. Nếu tự cọng thêm cho mình chừng chục tuổi, thì không chừng được thiên hạ nức nở khen là còn trẻ, trẻ quá, và họ mơ ước được như mình.

Các ông có vợ đẹp, khi lớn tuổi cũng đỡ lo bọn dê xồm dòm ngó, lăm le dụ dỗ vợ mình. Con người, ai mà không nhẹ dạ, ai mà không ưa lời nói ngon ngọt êm tai, ai mà không có khi thiếu sáng suốt. Vợ  chồng cũng có khi  bất hòa, buồn giận nhau, và những khi nầy, lòng người dễ chao đảo lắm. Bởi vậy, các ông đỡ nghe các bà hăm he ly dị, hăm he bỏ nhau. Tuổi nầy các bà cũng  thừa khôn ngoan để biết những tên ngon ngọt, hứa hẹn nhiều, thường chỉ là những tên phá đám, chứ không thể tin tưởng được. Đàn bà có chồng hào hoa, đẹp trai,  khi lớn tuổi cũng bớt lo, vì các ông cũng bớt máu nóng, bớt chộn rộn và khôn ngoan hơn thời trẻ trung. Biết kềm chế hơn, và biết rõ giá trị hạnh phúc gia đình cần gìn giữ hơn là chơi ngông. Tuổi già, vợ chồng sống chung với nhau lâu rồi, chịu dựng nhau giỏi hơn, quen với cái thói hư tật xấu của nhau. Không còn thấy khó chịu nhiều nữa. Dễ dung thứ cho nhau, chấp nhận nhau, vì họ biết rõ bên cạnh cái chưa tốt của người bạn đời, còn có rất nhiều cái tốt khác. Vợ chồng, khi đó biết bao nhiêu là tình nghĩa, bao nhiêu kỷ niệm, bao nhiêu thân thiết, cho nên hạnh phúc hơn, vui hơn. Tình yêu trong tuổi già thâm trầm, có thì giờ bên nhau nhiều hơn, chia sẻ nhiều hơn. Cũng có nhiều ông bà già ưa cãi vã nhau, cũng dễ hiểu, khi đó tai của cả hai ông bà đều lãng, người nầy nói một đường, người kia hiểu nẻo khác, cho nên buồn nhau giận nhau, không gây gổ sao được?

…Tuổi già, thì tất cả mộng ước điên cuồng của thời trẻ trung đã tan vỡ, đã lắng xuống, không còn khích động trong lòng, không còn thao thức nhức nhối. Họ biết sức mình đến đâu, và không tội chi mà ôm cao vọng cho khổ thân. Họ còn biết thêm rằng, nếu những cao vọng điên cuồng ngày xưa mà có thành đi nữa, thì e cũng chỉ là hư không, chẳng đáng gì. Khi tuổi già, thì biết khôn ngoan mà an phận, biết vui với bình thường. Biết đâu là hạnh phúc chân chính.  Nhiều người già rồi mới tiếc suốt một thời son trẻ không biết sống, phí phạm thời gian theo đuổi những huyễn mộng, làm đau khổ mình, làm điêu đứng người khác.  Tuổi già, vui khi thấy mình hết nông nỗi, nhìn đời bằng cái tâm tĩnh lặng hơn. Ai khen không hớn hở mừng, ai chê không vội vã hờn giận. Vì biết rõ mình không có gì xuất chúng để thiên hạ khen nịnh. Và biết mình cũng có nhiều cố tật không chừa được, đáng chê. Chê thì chê, khen thì khen. Khen cũng thế, mà chê cũng thế, thì ta vẫn là ta, là một kẻ già, đáng được khoan thứ hơn là trách móc.

Lúc nầy, không  còn muốn làm giàu, không bị con ma tham lam thúc bách để kiếm và tích trữ cho nhiều tiền nhiều bạc. Con cái cũng đã lớn, không phải chi tiêu nhiều thứ , thì tiền bạc, chỉ cần đủ sống thôi, cũng là thỏa nguyện. Họ cũng không cần se sua, tranh hơn thua với ai, tinh thần họ vui vẻ, dễ chịu và khỏe khoắn hơn. Mối lo âu về tài chánh cũng nhẹ gánh.  Bởi khi đó, nhiều người đã tích trữ được một số tiền nhỏ. Nhà cửa cũng đã có.  Nợ nhà, nợ xe cũng ít đi, hoặc không còn nữa. Con cái cũng đã lớn, không còn là gánh nặng cho mình. Chúng nó  đã có nghề nghiệp, đã làm ăn được. Chắc chắn tương lai chúng khá hơn mình nhiều. Người già không chi tiêu nhiều, ăn cũng ít đi rồi, chơi cũng không còn phung phí dại dột như tuổi trẻ.

Khi già, thời gian mới là thực sự của mình, vì không còn phải chạy ngược chạy xuôi kiếm sống nữa. Không còn bị bó buộc bởi trách nhiệm bổn phận. Có thể ngồi mơ mộng hàng giờ trên ghế đá công viên, thưởng thức thiên nhiên tuyệt thú, có thể tìm được an bình tuyệt đối, không như thời còn trẻ, đi nghỉ mát, mà thỉnh thoảng cũng bị công việc nhà ám ảnh, nhắc nhở.

Tuổi già về hưu, là một mong ước của gần như của tất cả mọi người. Nhiều người gắng làm sao kiếm cho nhiều tiền để được về hưu sớm hơn. Nhiều thanh niên, ngày về hưu còn xa lắc, xa lơ mà vẫn mơ ước. Người Mỹ, trẻ già chi cũng nghĩ đến hưu trí. Hưu trí trong tuổi già là một phần thưởng của tạo hóa, của xã hội. Cho sung sướng, nghỉ ngơi. Già là nghỉ ngơi, là khỏe khoắn. Mỗi buổi sáng nằm dài trên giường, sáng nào cũng là chủ nhật trong tuần, muốn dậy lúc mấy giờ cũng được, muốn nằm cho đến trưa đến chiều cũng không sao. Nằm thoải mái, không ai chờ, ai đợi, không có việc gì gấp gáp phải làm, ngoại trừ cái bọng tiểu nó thúc dục, không cho mình nhịn lâu thêm được nữa. Thế thì sao mà không sung sướng. Nếu chưa về hưu, còn đi làm việc, thì cái tâm của người lớn tuổi cũng nhẹ nhàng, ít bị những sức căng, bị áp lực đè nén. Vì tài chánh cũng quan trọng, nhưng không quá quan trọng đến nỗi khi thất nghiệp thì mất xe, mất nhà, mất vợ, mất con như những người còn trẻ. Khi này, nhiều thứ trong cuộc sống đã ổn định, nhu cầu tiền bạc cũng không quá nhiều. Vã lại, già rồi, kinh nghiệm công việc nhiều, cho nên giải quyết mọi sự trong dễ dàng, thong thả. Bạn đồng sự cũng có chút nể nang, phần vì tuổi tác, phần vì kinh nghiệm. Có trường hợp, còn có việc thì tốt, mất việc thì mừng hơn, vì có lý do chính đáng để về hưu cho khỏe. Vì nếu việc có hoài, việc lại dễ dàng, thì tiếc, không muốn về hưu. Tuổi lớn, không cần thăng tiến, không cần đua chen với ai, cho nên tinh thần thoải mái, được bạn bè chung quanh thương mến hơn. Những người về hưu rồi, trở lại làm việc, thì đi làm, như  đi chơi, chứ không phải “đi cày” như nhiều người khác quan niệm. Vui thì làm tiếp, chán thì  về nhà nghỉ ngơi.

Người lớn tuổi, thì sức khỏe xuống, bệnh hoạn ồ ạt đến tấn công, không ai thoát khỏi bệnh hoạn. Nhưng họ lại cảm được cái sung sướng của một ngày khi bệnh thuyên giảm. Một ngày khi cảm thấy gân cốt ít nhức mỏi hơn, dễ chịu trong từng khớp xương hơn. Ngưới trẻ đâu có thấy được những nỗi sung sướng này?  Vì họ chưa kinh nghiệm, chưa trải qua, nên chưa biết. Họ có sức khỏe, nhưng họ không biết đó là sung sướng, cho nên, xem như chẳng có giá trị gì. Anh chị xem, nếu anh chị có một tảng ngọc to bằng cái bàn nằm trong vườn, mà anh chị không biết đó là chất ngọc, thì không biết quý, không biết mình sung sướng có tảng ngọc, mà chỉ quý và sướng vì viên ngọc nhỏ xíu nằm trên chiếc nhẫn mà thôi. Có người viết sách rằng, tuổi già, buổi sáng ngủ dậy, nghe xương cốt đau nhức mà mừng, vì biết mình chưa chết. Tôi thêm rằng, biết mình còn sống là mừng, biết mình đã chết nhẹ nhàng, càng mừng hơn.

Nầy anh chị có nhớ câu chuyện Thượng Đế khi đuổi tổ phụ loài người là ông Adam và bà Eva xuống  trần gian, có chỉ mặt mà phán : “Từ nay chúng mi phải đổ mồ hôi trán mới có hạt cơm vào mồm”. Đó là câu nguyền rủa độc địa nhất, là lời phán ý nghĩa nhất, là con người phải sống trong nhọc nhằn. Sách Phật cũng có viết đời là đau khổ, và tu để tránh khổ. Đó, đời nầy đáng sống lắm, nhưng cũng nhiều khổ đau lắm. Bởi vậy nên tôi nói, được sống là mừng, mà được chết, cũng mừng. Tôi đi đám ma ông bạn già, thấy gia đình khóc lóc, rên rỉ thảm thương, con cháu mếu máo kể lể. Tôi cười trong bụng, nghĩ rằng bọn nầy không biết luật của tạo hóa. Có sinh thì có diệt. Chúng nó muốn thân nhân của chúng sống đời đời sao? Biết đâu chỉ là khởi điểm của một cuôc rong chơi. Nầy, tôi đọc cho anh chị nghe một đoạn thơ của anh bạn tôi:

Tôi đi trước, hẹn gặp nhau ở đó

Ai thay da mãi mãi sống muôn đời ?

Kẻ trước, người sau xếp hàng xuống mộ,

Biết đâu là khởi điểm cuộc rong chơi …

Khi tuổi già, thì xem cái chết như về. Ai không phải chết mà sợ. Sống qua khỏi tuổi năm mươi, là đã lời lắm. Tuổi trung bình của con người trên thế giới này chưa được con số năm mươi. Thì mình nên tự xem như được sống thêm đời thứ hai. Đời trước đã hoàn tất, có cả khổ đau lẫn hạnh phúc. Đời sau nầy, thì chắc chắn là sung sướng hơn hạnh phúc hơn đời trước. Vì đã từng trải, đã gom được kinh nghiệm của đời trước, để thấy đâu là hạnh phúc chân thật, đâu là phù du huyễn hão. Chết là về. Nhưng chỉ sợ không về được đến nơi đến chốn, mà như chiếc xe hư máy dọc đường. Làm khổ chủ xe, bắt nằm liệt mê man, không sống mà cũng không chết, đó mới là cái đáng sợ. Tôi biết vậy, nên đã làm di chúc, khi nào tôi bị mê ba ngày, thì xin rút ống cho tôi đi. Đi về bình an. Này, anh chị nghĩ sao về ông bác sĩ mà người ta đặt cho tên là bác sĩ tử thần? Già rồi tôi không nhớ rõ tên, hình như ông ta tên là “Ki-Vô-kiên” phải không? Cái tên gần gần như vậy. Theo tôi, thì ông nầy là một vị Bồ Tát, cứu độ cho chúng sinh mau qua khỏi khổ đau, để bị ra tòa, bị tù tội. Chỉ có cái tâm Bồ Tát thật lớn mới làm được việc đó. Tôi cố tìm một cái ảnh ông ta để thờ sống, mà không có. Tôi nghĩ, trong tương lai, luật pháp sẽ không ngăn cấm việc cho người đau đớn ra đi sớm hơn, vì đàng nào cũng chết, tại sao phải kéo cái đau đớn ra dài hơn mới được chết. Trừng phạt người ta hay sao?  Trong tuổi già, người ta biết ơn sự nhiệm mầu của tạo hóa. Có bộ máy nào, không phải là gang thép, bạch kim, mà chạy một mạch sáu bảy chục năm không ngưng nghỉ, mà vẫn còn hoạt động như quả tim, buồng phổi, trái thận, cái bao tử, não bộ. Có hệ thống ống dẫn nào hoạt động sáu bảy chục năm mà chưa thay thế như các mạch máu của hệ thống tuần hoàn. Thì dù có rò rỉ van tim, chất mỡ đọng nghẹt trong vài ba mạch máu, thì cũng là sự thường tình, và mừng là còn sống, còn sinh hoạt được. Dù có phải liền liền đi vào cầu tiểu mỗi ngày nhiều lần, thì họ vẫn sung sướng là cái vòi xài mấy chục năm mà vẫn chỉ mới rò rỉ sơ sơ. Mấy cái vòi nước trong nhà, bằng kim khí cứng, không rỉ sét, thế mà năm bảy năm đã phải thay rồi…

BS Đỗ Hồng Ngọc 


 

TUỔI GIÀ VỚI … NHỚ NHỚ QUÊN QUÊN

TUỔI GIÀ VỚI … NHỚ NHỚ QUÊN QUÊN

Nhớ nhớ quên quên không phải là bệnh.

Nhớ nhớ quên quên là cách mà trời đất nhắc người già: “Thôi, bớt nhớ đi, cho nhẹ đầu.”

Hồi trẻ, nhớ nhiều là giỏi. Nhớ công thức, nhớ bài học, nhớ kiến thức …

Lớn lên đi làm nhớ tên khách hàng, nhớ số liệu, nhớ ngày sinh của sếp…

Về già, quên nhiều lại là giỏi. Quên được giận hờn, quên được hơn thua, thì mới… ngủ ngon.

NGƯỜI GIÀ QUÊN GÌ VÀ NHỚ GÌ?

Lạ lắm.

Cái cần quên thì lại nhớ dai.

Con dâu 10 năm trước lỡ miệng nói một câu hỗn: “Mẹ nấu ăn dở”. 10 năm rồi vẫn nhớ như in, mỗi lần ăn cơm lại nhớ, lại tủi.

Bạn vay 500k năm 2009  không trả. Nhớ mãi. Gặp bạn là nhớ 500k.

Sếp cũ 30 năm trước mắng mình một câu: “Cậu hấp tấp quá”. Nhớ mãi đến giờ.

Những cái làm mình đau, mình lại nhớ dai như keo. Như vết xước trên cái đĩa hát cũ, kim đi qua là lại rè rè.

Cái cần nhớ thì lại quên.

Sáng bác sĩ dặn uống viên thuốc  trắng trước khi ăn. Trưa quên.

Con dặn: “Ba nhớ khóa cửa”. Quên.

Đang cầm ấm chè định rót ra uống, quay đi tưới lan, quên luôn ấm chè.

Tên đứa cháu nội học lớp 3, đôi khi phải nghĩ một lúc mới ra.

Quên chìa khóa, quên kính, quên mình vừa định nói gì. Quên như giàn lan lâu ngày không tưới, lá cứ vàng dần.

Tại sao lại thế? Vì não người già như cái kho đầy. Kho đầy rồi, muốn nhớ cái mới, phải quên bớt cái cũ đi. Nhưng cái cũ đau quá, nó nặng, nó chìm sâu dưới đáy kho, không quên được.

CÓ 3 CÁI QUÊN ĐÁNG SỢ VÀ 3 CÁI QUÊN ĐÁNG MỪNG

3 cái quên đáng sợ, phải đi khám ngay:

– Quên mình vừa ăn. Ăn rồi lại bảo chưa ăn, đòi ăn nữa.

– Quên đường về nhà. Đi chợ ngay đầu ngõ mà quên lối về.

– Quên mặt con cháu. Nhìn cháu nội mà lại hỏi  “Cháu con nhà ai đây?”.

Ba cái quên này là quên bệnh, phải đi bác sĩ, đừng giấu. Giấu là khổ con cháu. Đi khám sớm, uống thuốc sớm, tập luyện sớm thì giữ được lâu hơn.

3 cái quên đáng mừng, cứ để nó quên:

– Quên giận: Hôm qua con nó to tiếng với mình, hôm nay quên đi, lại pha trà mời nó. Quên được giận là phúc. Nhớ giận làm gì, mệt mình.

– Quên so bì: Quên mất lương bạn mình bao nhiêu, nhà bạn mình to bao nhiêu. Quên đi thì mình mới vui với mình,

– Quên mình già: Sáng dậy quên mất mình 75 tuổi, cứ nghĩ mình 57, ra tưới lan, quét sân, làm thơ, đi bộ. Quên mình già đi một lúc, người nó khỏe ra. Nhớ mình già hoài, người nó héo.

LÀM SAO ĐỂ SỐNG CHUNG VỚI NHỚ NHỚ QUÊN QUÊN?

Đừng mắng mình: “Già rồi lú lẫn”. Mắng thế là bạc đãi mình. Não nó mệt rồi, nó quên là thường.

Xin mách 3 cách đang dùng để nhớ :

  1. Viết ra, đừng nhớ trong đầu.

Não già như cái rổ thưa, đựng nước là chảy hết.

Thuốc uống mấy giờ, viết ra giấy dán vào cửa tủ lạnh.

Mai phải làm gì, viết ra 3 việc thôi: 6h tưới lan, 9h uống trà, 3h làm thơ.

Viết 3 việc là đủ. Viết 10 việc là lại quên.

Tên bạn mới gặp, viết ngay vào cuốn sổ tay: “Bác Tư, nhà đầu ngõ, thích thơ”.

Viết ra là tử tế với cái đầu của mình. Đừng bắt nó phải nhớ hết.

  1. Nhớ bằng tay, bằng chân, không nhớ bằng đầu.

Đầu quên, nhưng tay chân nó nhớ.

Tay quen tưới lan 6h, cứ 6h tay tự ra giàn lan, không cần đầu nhớ.

Chân quen đi bộ ra công viên 5h chiều, cứ 5h chân tự đi.

Tay quen pha ấm trà, cứ đến giờ tay tự pha.

Tạo thành nếp. Nếp là thuốc nhớ. Có nếp rồi, quên đầu cũng không sao, tay chân nó dẫn mình đi.

  1. Chọn cái để nhớ.

Kho đầy rồi, không nhớ hết được. Phải chọn.

Chỉ cần chọn nhớ 3 thứ thôi:

– Nhớ tên vợ, tên con, tên cháu. Quên gì thì quên, không được quên tên người thương mình.

– Nhớ giàn lan, ấm trà, bài thơ. Đó là 3 viên thuốc không đắng.

– Nhớ mình đã tử tế hôm nay chưa?

Tối trước khi ngủ, nhớ lại: Hôm nay mình có làm ai buồn không? Nếu không, là ngày nhớ đáng nhớ.

Còn lại, cho quên hết. Ai vay 500k quên đi. Ai chê thơ mình quên đi. Ai nói mình lẩm cẩm quên đi. Quên đi cho nhẹ đầu.

NHỚ NHỚ QUÊN QUÊN – CUỐI CÙNG LÀ CÒN LẠI GÌ?

Cuối cùng, nhớ nhớ quên quên rồi sẽ đi về đâu?

Sẽ quên hết tên, quên hết số, quên hết tiền, quên hết giận hờn.

Nhưng có một thứ không quên: Cảm giác.

Bác có thể quên tên cháu, nhưng cháu ôm bác, bác vẫn thấy ấm. Ấm là còn.

Bác có thể quên bài thơ mình viết, nhưng đọc lại, bác vẫn thấy vui. Vui là còn.

Bác có thể quên đường về nhà, nhưng thấy bóng nhỏ đường chiều, bác vẫn thấy thương. Thương là còn.

Trẻ nhớ bằng chữ. Già nhớ bằng lòng. Lòng còn ấm, còn thương, còn muốn mỗi mai bắt đầu, thì quên một chút cũng không sao.

Chốt lại:

Trẻ sợ quên.

Già sợ nhớ dai những điều buồn.

Vậy nên U70, cái gì vui thì cố nhớ, ghi vào sổ. Cái gì buồn thì cho phép mình quên, như cho phép lá vàng rụng khỏi giàn lan.

Quên để nhớ cái đáng nhớ hơn.

Đó mới là khôn

PhamQuocHung