Category: SỨC KHOẺ

Ba’o Nguoi-Viet

October 2, 2026 

Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng

Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe mang tính tổng quát. Cho các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài 106.3 FM ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ nhật từ tám đến chín giờ, trong chương trình Radio Sống Vui (nghe trên radio hay vào Google hay Youtube, search Radio Song Vui https://www.youtube.com/@radiosongvui)

Món salad Hy Lạp đầy màu sắc với cà chua, phô mai feta và ô liu là lựa chọn hoàn hảo cho các bữa ăn lành mạnh. (Hình minh họa: Daniela Elena Tentis/Pexels)

Kỳ trước, chúng ta đã đặt câu hỏi: Muốn sống lâu mà vẫn khỏe mạnh, minh mẫn và tự lập, hôm nay nên làm gì? Mục tiêu không chỉ là tăng số năm sống, mà còn kéo dài “thời gian sống khỏe” (healthspan), tức là những năm chúng ta còn có thể hoạt động và tự chăm sóc bản thân. Điều quan trọng là phòng ngừa và kiểm soát những bệnh đã biết có thể làm mất nhiều năm sống khỏe, trong khi các phương pháp được quảng cáo là “chống lão hóa” vẫn cần thêm bằng chứng.

Bốn việc đầu tiên đã bàn là bỏ thuốc lá, vận động để giữ thể lực tim phổi, tập tăng sức mạnh cơ và kiểm soát huyết áp. Bỏ thuốc có lợi cho mọi lứa tuổi. Vận động đều đặn và tập kháng lực (resistance training), tức là tập cho cơ làm việc chống lại sức cản như tạ hoặc dây đàn hồi, giúp duy trì khả năng đi lại và sống độc lập khi lớn tuổi. Huyết áp cao có thể âm thầm gây tổn thương cho tim, não và thận; mục tiêu điều trị cần được bác sĩ lựa chọn cho từng người, vì hạ quá mức cũng có thể gây hại.

Đó là những ý chính của kỳ trước. Sau đây là những yếu tố quan trọng tiếp theo.

Điều thứ năm: Cholesterol và quá trình xơ vữa động mạch

Cholesterol không hoàn toàn xấu. Cơ thể cần cholesterol để tạo màng tế bào, hormone và nhiều chất quan trọng khác. Vấn đề nằm ở cách cholesterol được vận chuyển trong máu.

Một số hạt vận chuyển cholesterol có khả năng đi vào thành động mạch và góp phần hình thành “mảng xơ vữa” (atherosclerotic plaque), tức là những vùng tích tụ cholesterol, tế bào viêm và nhiều thành phần khác trong thành mạch.

Quá trình này được gọi là “xơ vữa động mạch” (atherosclerosis).

Nó thường tiến triển âm thầm trong nhiều năm trước khi biểu hiện thành nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc bệnh động mạch ngoại biên.

Cholesterol LDL vẫn là một trong những chỉ số quan trọng để đánh giá và điều trị nguy cơ này.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể sử dụng thêm cholesterol không thuộc HDL (non-HDL cholesterol) hoặc apolipoprotein B, viết tắt là ApoB.

ApoB có thể được hiểu đơn giản là một chỉ dấu giúp ước lượng số lượng các hạt lipoprotein có khả năng tham gia vào quá trình xơ vữa.

Nhưng không có một con số cholesterol lý tưởng duy nhất cho tất cả mọi người.

Một người 40 tuổi, không hút thuốc, không bị tiểu đường và không có bệnh tim mạch sẽ khác với một người từng bị nhồi máu cơ tim.

Điều trị phải dựa trên nguy cơ tổng thể của từng người.

Điều thứ sáu: Đường huyết và sức khỏe chuyển hóa

Tiểu đường không chỉ đơn giản là “đường hơi cao.”

Đường huyết cao kéo dài có thể làm tổn thương mạch máu, tim, thận, mắt và hệ thần kinh.

Trước khi mắc tiểu đường, nhiều người đã trải qua một thời gian dài bị “kháng insulin” (insulin resistance).

Insulin là hormone giúp glucose từ máu đi vào tế bào để được sử dụng hoặc dự trữ.

Khi có kháng insulin, cơ thể vẫn sản xuất insulin nhưng các mô không còn đáp ứng hiệu quả như trước. Tụy phải sản xuất nhiều insulin hơn để duy trì đường huyết trong giới hạn bình thường.

Khi cơ chế bù trừ không còn đủ, đường huyết bắt đầu tăng, nhưng sức khỏe chuyển hóa không chỉ nằm ở đường huyết.

Một yếu tố khác là “mỡ nội tạng” (visceral fat), tức lượng mỡ nằm sâu trong ổ bụng, bao quanh các cơ quan bên trong. Quá nhiều mỡ nội tạng có liên quan đến kháng insulin, tiểu đường, rối loạn lipid và bệnh tim mạch. Vì vậy, mục tiêu của việc sống khỏe không đơn giản là làm cho cân nặng càng thấp càng tốt.

Mục tiêu tốt hơn là duy trì một “thành phần cơ thể” (body composition) thích hợp, nghĩa là kiểm soát lượng mỡ thừa, đặc biệt là mỡ nội tạng, nhưng đồng thời bảo vệ cơ bắp.

Điều này càng quan trọng khi chúng ta lớn tuổi.

Một người 75 tuổi giảm được 10 pound, nhưng phần lớn số cân mất đi là cơ bắp, chưa chắc đã khỏe hơn trước.

Điều thứ bảy: Ăn uống lành mạnh không cần phải quá phức tạp

Trong bài kế tiếp, chúng ta sẽ dành riêng một bài để nói về việc ăn uống và tuổi thọ, nhưng nguyên tắc căn bản tương đối đơn giản.

Ăn nhiều rau và các thực phẩm có nguồn gốc thực vật. Ăn cá thường xuyên. Dùng các loại đậu và hạt. Ăn trái cây nguyên dạng thay vì uống quá nhiều nước trái cây. Ưu tiên thực phẩm ít qua chế biến. Giảm thịt chế biến như xúc xích, bacon và một số loại thịt nguội. Hạn chế nước ngọt và các thực phẩm chứa nhiều đường. Giảm thực phẩm siêu chế biến (ultra-processed foods), tức là những sản phẩm công nghiệp đã trải qua nhiều công đoạn chế biến và thường chứa nhiều đường, muối, chất béo tinh chế cùng nhiều phụ gia.

Một mô hình ăn uống có nhiều bằng chứng về sức khỏe tim mạch là “cách ăn Địa Trung Hải” (Mediterranean diet).

Nghiên cứu PREDIMED trên những người có nguy cơ tim mạch cao cho thấy cách ăn Địa Trung Hải, bổ sung dầu olive nguyên chất hoặc các loại hạt, làm giảm tỷ lệ một nhóm biến cố tim mạch chính so với cách ăn đối chứng.

Điều thú vị là người Việt không cần chuyển sang ăn món Ý, Tây Ban Nha hay Hy Lạp để áp dụng nguyên tắc này.

Một bữa cơm Việt Nam với cá, nhiều rau, canh, đậu hũ, lượng cơm thích hợp và trái cây hoàn toàn có thể được điều chỉnh theo cùng một nguyên tắc.

Điều thứ tám: Giấc ngủ không phải là thời gian bị lãng phí

Có những người tự hào rằng mình chỉ cần ngủ bốn hay năm tiếng mỗi đêm.

Nhưng ngủ không phải là lúc cơ thể “tắt máy” và không làm gì cả.

Trong khi chúng ta ngủ, rất nhiều hoạt động liên quan đến não, chuyển hóa, hormone, hệ miễn dịch và quá trình phục hồi cơ thể vẫn tiếp tục diễn ra.

Hiệp Hội Tim Hoa Kỳ hiện xem giấc ngủ là một trong tám thành phần thiết yếu của sức khỏe tim mạch.

Phần lớn người trưởng thành cần khoảng bảy đến chín giờ ngủ mỗi đêm. Tuy nhiên, không nên biến tám tiếng thành một con số bắt buộc cho tất cả mọi người.

Chất lượng giấc ngủ cũng rất quan trọng. Một người nằm trên giường tám tiếng nhưng bị thức giấc liên tục hoặc ngưng thở nhiều lần trong khi ngủ, không giống một người ngủ liên tục và thức dậy tỉnh táo.

“Ngưng thở khi ngủ” (sleep apnea) là tình trạng hơi thở bị ngừng hoặc giảm nhiều lần trong khi ngủ. Trong một số trường hợp, tình trạng này có thể làm giảm oxy, phá vỡ cấu trúc giấc ngủ và ảnh hưởng đến sức khỏe tim mạch.

Vì vậy, ngủ ngáy nhiều, buồn ngủ ban ngày, mất ngủ kéo dài hoặc nghi ngờ ngưng thở khi ngủ là những vấn đề cần được đánh giá đúng mức.

Điều thứ chín: Con người không thể chỉ sống bằng những con số xét nghiệm

Một người có thể có cholesterol đẹp, huyết áp tốt và đường huyết bình thường, nhưng cuộc sống con người không chỉ là những con số xét nghiệm.

Chúng ta là những sinh vật có tính xã hội.

Nhiều nghiên cứu cho thấy “cô lập xã hội” (social isolation), tức là có quá ít sự tiếp xúc và quan hệ với những người khác, và “cảm giác cô đơn” (loneliness), tức là cảm giác thiếu sự kết nối tình cảm dù có thể vẫn có người chung quanh, có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh tật và tử vong cao hơn.

Cần nhấn mạnh hai chữ “liên quan.”

Phần lớn dữ liệu trong lĩnh vực này đến từ các nghiên cứu quan sát (observational studies). Đây là những nghiên cứu theo dõi con người trong cuộc sống thực tế nhằm tìm hiểu mối liên hệ giữa một yếu tố và kết quả sức khỏe.

Nghiên cứu quan sát có thể cho thấy hai hiện tượng đi cùng nhau, nhưng không phải lúc nào cũng chứng minh được rằng cái này trực tiếp gây ra cái kia.

Dù vậy, duy trì quan hệ với gia đình, bạn bè và cộng đồng có giá trị vượt xa câu hỏi liệu điều đó có giúp chúng ta sống thêm chính xác bao nhiêu năm.

Nếu mục tiêu của việc sống lâu là có thêm thời gian để tận hưởng cuộc đời, thì những người mà chúng ta muốn sống cùng cũng là một phần của mục tiêu đó.

Khả năng dự trữ của cơ thể: một “tài khoản tiết kiệm” cho tuổi già

Có một khái niệm rất hữu ích để hiểu về sự lão hóa: “khả năng dự trữ sinh lý” (physiologic reserve).

Hãy tưởng tượng cơ thể như một tài khoản tiết kiệm. Khi còn trẻ và khỏe, chúng ta thường có một khoản dự trữ tương đối lớn. Bị cúm vài ngày, chúng ta sẽ hồi phục. Sau phẫu thuật, chúng ta có thể hồi phục. Mất ngủ một đêm, hôm sau vẫn có thể hoạt động. Nhưng khi tuổi tăng, khả năng dự trữ này thường giảm dần.

Nếu một người đã yếu cơ, ít vận động, ăn uống kém và có nhiều bệnh mãn tính, một biến cố tưởng như không quá lớn như viêm phổi, té ngã hoặc phải nằm bệnh viện vài ngày cũng có thể khiến người đó mất một phần chức năng mà sau đó rất khó lấy lại.

Khi khả năng dự trữ giảm đáng kể, y học sử dụng khái niệm “tình trạng suy yếu ở người cao tuổi” (frailty).

Tình trạng suy yếu không đơn giản chỉ là già.

Có những người 85 tuổi không ở trong tình trạng suy yếu, trong khi một số người trẻ hơn nhiều đã có biểu hiện này.

Tình trạng suy yếu có nghĩa là cơ thể còn ít khả năng dự phòng, vì vậy một stress tương đối nhỏ cũng có thể dẫn đến hậu quả lớn.

Một người khỏe mạnh có thể bị nhiễm trùng, điều trị vài ngày rồi trở lại bình thường.

Một người đã suy yếu có thể mắc cùng một bệnh, nhưng sau đó không còn tự đi lại được như trước.

Vì vậy, chiến lược sống lâu không chỉ là tránh bệnh.

Chúng ta còn phải xây dựng và bảo vệ năng lực dự trữ: Dự trữ của tim và phổi; Dự trữ của cơ bắp; Dự trữ của xương; Dự trữ của não, và cuối cùng là khả năng tiếp tục tự chăm sóc bản thân.

Những điều cũ đôi khi lại quan trọng hơn những điều mới

Khoa học chống lão hóa đang phát triển rất nhanh.

Metformin đang được nghiên cứu.

Rapamycin đang được nghiên cứu.

Các thuốc tác động lên tế bào già đang được nghiên cứu.

Những phương pháp tái lập chương trình tế bào cũng đang được nghiên cứu.

Trong những bài sau, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu về những lĩnh vực rất thú vị này.

Nhưng không nên để sự hấp dẫn của y học tương lai làm chúng ta quên những gì y học hiện tại đã biết khá chắc chắn.

Không hút thuốc. Vận động thường xuyên. Giữ sức mạnh cơ bắp. Kiểm soát huyết áp. Kiểm soát cholesterol và nguy cơ xơ vữa động mạch. Phòng ngừa và điều trị tiểu đường. Duy trì lượng mỡ và cơ ở mức phù hợp. Ăn uống hợp lý. Ngủ đủ và điều trị các rối loạn giấc ngủ khi cần. Phòng bệnh và điều trị các bệnh mãn tính có thể lấy đi nhiều năm khỏe mạnh của cuộc đời.

Những điều này nghe không hấp dẫn bằng một viên thuốc có nhãn “chống lão hóa.”

Có lẽ chúng ta có thể tóm tắt bằng một câu: Muốn sống đủ lâu để hưởng những thành tựu của y học tương lai, trước hết phải sử dụng thật tốt những gì y học hiện tại đã đạt được.

Trong bài kế tiếp, chúng ta sẽ nói về một việc mà tất cả chúng ta đều làm nhiều lần mỗi ngày: ăn uống. Cách thức ăn Địa Trung Hải thực sự là gì? Người Việt có cần phải ăn món Tây mới áp dụng được không? Cơm, cá, thịt, trứng, đậu hũ, trái cây, đậu phộng và cà phê nên được đặt ở đâu trong một cách ăn nhằm giúp chúng ta sống khỏe lâu hơn?

Và có một câu hỏi đặc biệt quan trọng sau tuổi 65: Nếu ăn ít có thể tốt cho tuổi thọ, liệu ăn càng ít có phải càng tốt không? Câu trả lời không đơn giản như vậy. [dt]

Tài liệu tham khảo

1-Lloyd-Jones DM, Allen NB, Anderson CAM, và cộng sự. Life’s Essential 8: Updating and Enhancing the American Heart Association’s Construct of Cardiovascular Health. Circulation. 2022;146. Công trình của Hiệp hội Tim Hoa Kỳ xác định tám thành phần chính của sức khỏe tim mạch, bao gồm ăn uống, vận động, nicotine, giấc ngủ, cân nặng, lipid máu, đường huyết và huyết áp.
2-Centers for Disease Control and Prevention. Benefits of Quitting Smoking. CDC. Tài liệu tổng hợp những lợi ích sức khỏe và tuổi thọ của việc ngưng hút thuốc.
3-SPRINT Research Group. A Randomized Trial of Intensive versus Standard Blood-Pressure Control. New England Journal of Medicine. 2015;373:2103-2116.
4-SPRINT Research Group. Final Report of a Trial of Intensive versus Standard Blood-Pressure Control. New England Journal of Medicine. 2021;384:1921-1930. Báo cáo theo dõi cuối cùng của thử nghiệm SPRINT về kiểm soát huyết áp tích cực.
5-Zhang W, Zhang S, Deng Y, và cộng sự. Trial of Intensive Blood-Pressure Control in Older Patients with Hypertension. New England Journal of Medicine. 2021;385:1268-1279. Nghiên cứu STEP về kiểm soát huyết áp ở người từ 60 đến 80 tuổi.
6-Estruch R, Ros E, Salas-Salvadó J, và cộng sự. Primary Prevention of Cardiovascular Disease with a Mediterranean Diet Supplemented with Extra-Virgin Olive Oil or Nuts. New England Journal of Medicine. 2018;378. Báo cáo hiệu chỉnh của nghiên cứu PREDIMED về chế độ ăn Địa Trung Hải và phòng ngừa bệnh tim mạch.
7-American Heart Association. Life’s Essential 8: Physical Activity and Sleep. Khuyến cáo về vận động thể lực và giấc ngủ như những thành phần thiết yếu của sức khỏe tim mạch.
8-García-Hermoso A, và cộng sự. Các tổng quan hệ thống và phân tích gộp về thể lực tim phổi và nguy cơ tử vong. Nhiều nghiên cứu quy mô lớn cho thấy thể lực tim phổi cao hơn có liên quan chặt chẽ với nguy cơ tử vong thấp hơn.
9-Momma H, Kawakami R, Honda T, Sawada SS. Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies. British Journal of Sports Medicine. 2022;56:755-763. Phân tích về tập tăng sức mạnh cơ và nguy cơ tử vong cũng như các bệnh mãn tính.
10-Cruz-Jentoft AJ, Sayer AA. Sarcopenia. Lancet. 2019;393:2636-2646. Tổng quan về thiểu cơ, nguyên nhân, hậu quả và tầm quan trọng của việc duy trì sức mạnh cơ ở người lớn tuổi.
11-Fried LP, Tangen CM, Walston J, và cộng sự. Frailty in Older Adults: Evidence for a Phenotype. Journal of Gerontology: Medical Sciences. 2001;56. Một trong những công trình nền tảng giúp định nghĩa tình trạng suy yếu ở người cao tuổi.
12-Holt-Lunstad J, Smith TB, Layton JB. Social Relationships and Mortality Risk: A Meta-analytic Review. PLoS Medicine. 2010;7. Phân tích tổng hợp về mối liên hệ giữa quan hệ xã hội và nguy cơ tử vong.
13-World Health Organization. Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour. WHO. 2020. Hướng dẫn về vận động thể lực và hạn chế thời gian ít vận động ở người trưởng thành và người cao tuổi.

(còn tiếp)

---

 

Nguyễn Xuân Minh

BS Đỗ Hồng Ngọc

…Khi đã lớn tuổi, thì con người được nhiều tự do hơn, được thong thả hơn để sống. Không còn phải như em bé bị cha mẹ ép buộc, bây giờ thì muốn làm chi thì làm, muốn thức khuya dậy sớm gì, cũng chẳng còn ai la mắng dọa nạt, rầy la. Nếu vợ vì thương, sợ mất sức khỏe, thì cũng cằn nhằn chút chút thôi, mình không nghe thì cũng chẳng bị roi đòn gì. Không còn phải khổ công học tập, lo lắng cho tương lai mai sau, chẳng phải học thêm chi cho mệt trí, biết quá nhiều, biết quá đủ rồi. Nếu đã nghỉ hưu, thì học thêm làm chi. Nếu còn đi làm, thì cũng đã rành nghề, quen tay quen việc,  làm việc dễ dàng.

Khi già tình yêu cũng không còn là mối bận tâm, không quan trọng quá, chưa nghe báo đăng các cụ già trên dưới sáu mươi tự vẫn chết vì  thất tình. Tội chi mà chết vì tình trong tuổi già, vì cũng sắp thấy Diêm Vương rồi, việc chi mà đi sớm hơn. Khôn quá rồi, chết vì tình yêu là nông nỗi. Đời sống tình cảm của tuổi già êm đềm hơn, ít đau đớn ít sôi động, và bình lặng. Tuổi già rồi, các ông không còn tính chuyện mèo mỡ lăng nhăng, khỏi phải lo lắng sợ vợ khám phá ra chuyện dấu diếm mà nhà tan, cửa nát. Đỡ tốn tiền quà cáp, đỡ tốn thì giờ lui tới các nơi bí mật. Hồi hộp, đau tim. Các bà khỏi phải lo chuyện đi đánh ghen, không còn cần phải chăm chút nhan sắc làm chi nữa, vì như chiếc xe cũ rệu, có sơn phết lại cũng xộc xệch, cũng méo mó. An tâm và chấp nhận, thì khỏi băn khoăn mà vui.

Cũng có một số ít những cặp vợ chồng già đem nhau ra tòa chia tay, vì khi già cả hai đều trở thành khó tính. Hậu quả của ly dị trong tuổi già không trầm trọng như khi còn trẻ, vì con cái đã lớn, đã tự lập, không còn ảnh hưởng nhiều đến tương lai chúng và tương lai của chính mình. Vì còn sống bao lâu nữa mà lo lắng chi cho nhiều. Xa được ông chồng khó tính, độc tài là mừng. Dứt được bà vợ đanh đá, bạc ác là phải sung sướng. Khỏe trí. Tuổi già, cố giữ cho còn có nhau, khi đã đến nước ly dị, thì hai bên đều đúng, đều có lý. Đây là hành động tự cứu mình, và cứu người ra khỏi cảnh khổ lúc cuối đời, khi mà mộ bia đã thấp thoáng trước mắt, không còn bao nhiêu ngày nữa. Có điều ít ai nghĩ đến, là càng già, thì càng dễ tìm một người bạn đời để nối lại, để an ủi nhau trong tuổi xế chiều. Vì chung quanh họ, có thiếu chi người đứt gánh nửa đường. Chồng chết, vợ chết, ly dị. Vấn đề là không sao tìm được một người có chung nhiều kỷ niệm, nhiều tình nghĩa, nhiều chia xẻ như người phối ngẫu cũ. Tình già cũng nhẹ nhàng, thong thả, ít khổ đau, ít sôi nổi hơn tình khi còn trẻ trung. Sức lực cũng có còn bao nhiêu mà ghen tương nhau chi, mà lo lắng chi cho thêm mệt, những người lớn tuổi kinh nghiệm và biết rõ như vậy.

Nhiều người  trẻ, sau khi gia đình tan vỡ thì xuống tinh thần, uống ruợu đánh bài tìm quên, đôi khi không phải vì họ quá thương yêu người cũ mà tự hủy hoại đời mình, mà chính vì họ tự thương thân, tự ái bị xúc phạm, và rồi sa lầy vào ruợu chè cờ bạc. Người lớn tuổi thì suy nghĩ khác. Họ nghĩ rằng ta cũng đã gần đất xa trời rồi, có sống thêm bao lâu nữa mà sầu khổ cho mệt.  Mất củ khoai lang, thì kiếm củ khoai mì bù vào. Tuổi già biết giá trị tương đối của tình yêu nên không tìm tuyệt hão, không tìm lý tưởng, và nhờ vậy không bị thực tế phũ phàng làm vỡ mộng, đau khổ.  Khi già rồi, có ai hỏi tuổi, thì cũng không cần dấu diếm, không cần sụt đi năm bảy tuổi làm chi. Sướng lắm. Vì có sụt tuổi, cũng không dấu được những nếp nhăn, mà chẳng có ích lợi gì. Nếu tự cọng thêm cho mình chừng chục tuổi, thì không chừng được thiên hạ nức nở khen là còn trẻ, trẻ quá, và họ mơ ước được như mình.

Các ông có vợ đẹp, khi lớn tuổi cũng đỡ lo bọn dê xồm dòm ngó, lăm le dụ dỗ vợ mình. Con người, ai mà không nhẹ dạ, ai mà không ưa lời nói ngon ngọt êm tai, ai mà không có khi thiếu sáng suốt. Vợ  chồng cũng có khi  bất hòa, buồn giận nhau, và những khi nầy, lòng người dễ chao đảo lắm. Bởi vậy, các ông đỡ nghe các bà hăm he ly dị, hăm he bỏ nhau. Tuổi nầy các bà cũng  thừa khôn ngoan để biết những tên ngon ngọt, hứa hẹn nhiều, thường chỉ là những tên phá đám, chứ không thể tin tưởng được. Đàn bà có chồng hào hoa, đẹp trai,  khi lớn tuổi cũng bớt lo, vì các ông cũng bớt máu nóng, bớt chộn rộn và khôn ngoan hơn thời trẻ trung. Biết kềm chế hơn, và biết rõ giá trị hạnh phúc gia đình cần gìn giữ hơn là chơi ngông. Tuổi già, vợ chồng sống chung với nhau lâu rồi, chịu dựng nhau giỏi hơn, quen với cái thói hư tật xấu của nhau. Không còn thấy khó chịu nhiều nữa. Dễ dung thứ cho nhau, chấp nhận nhau, vì họ biết rõ bên cạnh cái chưa tốt của người bạn đời, còn có rất nhiều cái tốt khác. Vợ chồng, khi đó biết bao nhiêu là tình nghĩa, bao nhiêu kỷ niệm, bao nhiêu thân thiết, cho nên hạnh phúc hơn, vui hơn. Tình yêu trong tuổi già thâm trầm, có thì giờ bên nhau nhiều hơn, chia sẻ nhiều hơn. Cũng có nhiều ông bà già ưa cãi vã nhau, cũng dễ hiểu, khi đó tai của cả hai ông bà đều lãng, người nầy nói một đường, người kia hiểu nẻo khác, cho nên buồn nhau giận nhau, không gây gổ sao được?

…Tuổi già, thì tất cả mộng ước điên cuồng của thời trẻ trung đã tan vỡ, đã lắng xuống, không còn khích động trong lòng, không còn thao thức nhức nhối. Họ biết sức mình đến đâu, và không tội chi mà ôm cao vọng cho khổ thân. Họ còn biết thêm rằng, nếu những cao vọng điên cuồng ngày xưa mà có thành đi nữa, thì e cũng chỉ là hư không, chẳng đáng gì. Khi tuổi già, thì biết khôn ngoan mà an phận, biết vui với bình thường. Biết đâu là hạnh phúc chân chính.  Nhiều người già rồi mới tiếc suốt một thời son trẻ không biết sống, phí phạm thời gian theo đuổi những huyễn mộng, làm đau khổ mình, làm điêu đứng người khác.  Tuổi già, vui khi thấy mình hết nông nỗi, nhìn đời bằng cái tâm tĩnh lặng hơn. Ai khen không hớn hở mừng, ai chê không vội vã hờn giận. Vì biết rõ mình không có gì xuất chúng để thiên hạ khen nịnh. Và biết mình cũng có nhiều cố tật không chừa được, đáng chê. Chê thì chê, khen thì khen. Khen cũng thế, mà chê cũng thế, thì ta vẫn là ta, là một kẻ già, đáng được khoan thứ hơn là trách móc.

Lúc nầy, không  còn muốn làm giàu, không bị con ma tham lam thúc bách để kiếm và tích trữ cho nhiều tiền nhiều bạc. Con cái cũng đã lớn, không phải chi tiêu nhiều thứ , thì tiền bạc, chỉ cần đủ sống thôi, cũng là thỏa nguyện. Họ cũng không cần se sua, tranh hơn thua với ai, tinh thần họ vui vẻ, dễ chịu và khỏe khoắn hơn. Mối lo âu về tài chánh cũng nhẹ gánh.  Bởi khi đó, nhiều người đã tích trữ được một số tiền nhỏ. Nhà cửa cũng đã có.  Nợ nhà, nợ xe cũng ít đi, hoặc không còn nữa. Con cái cũng đã lớn, không còn là gánh nặng cho mình. Chúng nó  đã có nghề nghiệp, đã làm ăn được. Chắc chắn tương lai chúng khá hơn mình nhiều. Người già không chi tiêu nhiều, ăn cũng ít đi rồi, chơi cũng không còn phung phí dại dột như tuổi trẻ.

Khi già, thời gian mới là thực sự của mình, vì không còn phải chạy ngược chạy xuôi kiếm sống nữa. Không còn bị bó buộc bởi trách nhiệm bổn phận. Có thể ngồi mơ mộng hàng giờ trên ghế đá công viên, thưởng thức thiên nhiên tuyệt thú, có thể tìm được an bình tuyệt đối, không như thời còn trẻ, đi nghỉ mát, mà thỉnh thoảng cũng bị công việc nhà ám ảnh, nhắc nhở.

Tuổi già về hưu, là một mong ước của gần như của tất cả mọi người. Nhiều người gắng làm sao kiếm cho nhiều tiền để được về hưu sớm hơn. Nhiều thanh niên, ngày về hưu còn xa lắc, xa lơ mà vẫn mơ ước. Người Mỹ, trẻ già chi cũng nghĩ đến hưu trí. Hưu trí trong tuổi già là một phần thưởng của tạo hóa, của xã hội. Cho sung sướng, nghỉ ngơi. Già là nghỉ ngơi, là khỏe khoắn. Mỗi buổi sáng nằm dài trên giường, sáng nào cũng là chủ nhật trong tuần, muốn dậy lúc mấy giờ cũng được, muốn nằm cho đến trưa đến chiều cũng không sao. Nằm thoải mái, không ai chờ, ai đợi, không có việc gì gấp gáp phải làm, ngoại trừ cái bọng tiểu nó thúc dục, không cho mình nhịn lâu thêm được nữa. Thế thì sao mà không sung sướng. Nếu chưa về hưu, còn đi làm việc, thì cái tâm của người lớn tuổi cũng nhẹ nhàng, ít bị những sức căng, bị áp lực đè nén. Vì tài chánh cũng quan trọng, nhưng không quá quan trọng đến nỗi khi thất nghiệp thì mất xe, mất nhà, mất vợ, mất con như những người còn trẻ. Khi này, nhiều thứ trong cuộc sống đã ổn định, nhu cầu tiền bạc cũng không quá nhiều. Vã lại, già rồi, kinh nghiệm công việc nhiều, cho nên giải quyết mọi sự trong dễ dàng, thong thả. Bạn đồng sự cũng có chút nể nang, phần vì tuổi tác, phần vì kinh nghiệm. Có trường hợp, còn có việc thì tốt, mất việc thì mừng hơn, vì có lý do chính đáng để về hưu cho khỏe. Vì nếu việc có hoài, việc lại dễ dàng, thì tiếc, không muốn về hưu. Tuổi lớn, không cần thăng tiến, không cần đua chen với ai, cho nên tinh thần thoải mái, được bạn bè chung quanh thương mến hơn. Những người về hưu rồi, trở lại làm việc, thì đi làm, như  đi chơi, chứ không phải “đi cày” như nhiều người khác quan niệm. Vui thì làm tiếp, chán thì  về nhà nghỉ ngơi.

Người lớn tuổi, thì sức khỏe xuống, bệnh hoạn ồ ạt đến tấn công, không ai thoát khỏi bệnh hoạn. Nhưng họ lại cảm được cái sung sướng của một ngày khi bệnh thuyên giảm. Một ngày khi cảm thấy gân cốt ít nhức mỏi hơn, dễ chịu trong từng khớp xương hơn. Ngưới trẻ đâu có thấy được những nỗi sung sướng này?  Vì họ chưa kinh nghiệm, chưa trải qua, nên chưa biết. Họ có sức khỏe, nhưng họ không biết đó là sung sướng, cho nên, xem như chẳng có giá trị gì. Anh chị xem, nếu anh chị có một tảng ngọc to bằng cái bàn nằm trong vườn, mà anh chị không biết đó là chất ngọc, thì không biết quý, không biết mình sung sướng có tảng ngọc, mà chỉ quý và sướng vì viên ngọc nhỏ xíu nằm trên chiếc nhẫn mà thôi. Có người viết sách rằng, tuổi già, buổi sáng ngủ dậy, nghe xương cốt đau nhức mà mừng, vì biết mình chưa chết. Tôi thêm rằng, biết mình còn sống là mừng, biết mình đã chết nhẹ nhàng, càng mừng hơn.

Nầy anh chị có nhớ câu chuyện Thượng Đế khi đuổi tổ phụ loài người là ông Adam và bà Eva xuống  trần gian, có chỉ mặt mà phán : “Từ nay chúng mi phải đổ mồ hôi trán mới có hạt cơm vào mồm”. Đó là câu nguyền rủa độc địa nhất, là lời phán ý nghĩa nhất, là con người phải sống trong nhọc nhằn. Sách Phật cũng có viết đời là đau khổ, và tu để tránh khổ. Đó, đời nầy đáng sống lắm, nhưng cũng nhiều khổ đau lắm. Bởi vậy nên tôi nói, được sống là mừng, mà được chết, cũng mừng. Tôi đi đám ma ông bạn già, thấy gia đình khóc lóc, rên rỉ thảm thương, con cháu mếu máo kể lể. Tôi cười trong bụng, nghĩ rằng bọn nầy không biết luật của tạo hóa. Có sinh thì có diệt. Chúng nó muốn thân nhân của chúng sống đời đời sao? Biết đâu chỉ là khởi điểm của một cuôc rong chơi. Nầy, tôi đọc cho anh chị nghe một đoạn thơ của anh bạn tôi:

Tôi đi trước, hẹn gặp nhau ở đó

Ai thay da mãi mãi sống muôn đời ?

Kẻ trước, người sau xếp hàng xuống mộ,

Biết đâu là khởi điểm cuộc rong chơi …

Khi tuổi già, thì xem cái chết như về. Ai không phải chết mà sợ. Sống qua khỏi tuổi năm mươi, là đã lời lắm. Tuổi trung bình của con người trên thế giới này chưa được con số năm mươi. Thì mình nên tự xem như được sống thêm đời thứ hai. Đời trước đã hoàn tất, có cả khổ đau lẫn hạnh phúc. Đời sau nầy, thì chắc chắn là sung sướng hơn hạnh phúc hơn đời trước. Vì đã từng trải, đã gom được kinh nghiệm của đời trước, để thấy đâu là hạnh phúc chân thật, đâu là phù du huyễn hão. Chết là về. Nhưng chỉ sợ không về được đến nơi đến chốn, mà như chiếc xe hư máy dọc đường. Làm khổ chủ xe, bắt nằm liệt mê man, không sống mà cũng không chết, đó mới là cái đáng sợ. Tôi biết vậy, nên đã làm di chúc, khi nào tôi bị mê ba ngày, thì xin rút ống cho tôi đi. Đi về bình an. Này, anh chị nghĩ sao về ông bác sĩ mà người ta đặt cho tên là bác sĩ tử thần? Già rồi tôi không nhớ rõ tên, hình như ông ta tên là “Ki-Vô-kiên” phải không? Cái tên gần gần như vậy. Theo tôi, thì ông nầy là một vị Bồ Tát, cứu độ cho chúng sinh mau qua khỏi khổ đau, để bị ra tòa, bị tù tội. Chỉ có cái tâm Bồ Tát thật lớn mới làm được việc đó. Tôi cố tìm một cái ảnh ông ta để thờ sống, mà không có. Tôi nghĩ, trong tương lai, luật pháp sẽ không ngăn cấm việc cho người đau đớn ra đi sớm hơn, vì đàng nào cũng chết, tại sao phải kéo cái đau đớn ra dài hơn mới được chết. Trừng phạt người ta hay sao?  Trong tuổi già, người ta biết ơn sự nhiệm mầu của tạo hóa. Có bộ máy nào, không phải là gang thép, bạch kim, mà chạy một mạch sáu bảy chục năm không ngưng nghỉ, mà vẫn còn hoạt động như quả tim, buồng phổi, trái thận, cái bao tử, não bộ. Có hệ thống ống dẫn nào hoạt động sáu bảy chục năm mà chưa thay thế như các mạch máu của hệ thống tuần hoàn. Thì dù có rò rỉ van tim, chất mỡ đọng nghẹt trong vài ba mạch máu, thì cũng là sự thường tình, và mừng là còn sống, còn sinh hoạt được. Dù có phải liền liền đi vào cầu tiểu mỗi ngày nhiều lần, thì họ vẫn sung sướng là cái vòi xài mấy chục năm mà vẫn chỉ mới rò rỉ sơ sơ. Mấy cái vòi nước trong nhà, bằng kim khí cứng, không rỉ sét, thế mà năm bảy năm đã phải thay rồi…

BS Đỗ Hồng Ngọc 

---

 

TUỔI GIÀ VỚI … NHỚ NHỚ QUÊN QUÊN

Nhớ nhớ quên quên không phải là bệnh.

Nhớ nhớ quên quên là cách mà trời đất nhắc người già: “Thôi, bớt nhớ đi, cho nhẹ đầu.”

Hồi trẻ, nhớ nhiều là giỏi. Nhớ công thức, nhớ bài học, nhớ kiến thức …

Lớn lên đi làm nhớ tên khách hàng, nhớ số liệu, nhớ ngày sinh của sếp…

Về già, quên nhiều lại là giỏi. Quên được giận hờn, quên được hơn thua, thì mới… ngủ ngon.

NGƯỜI GIÀ QUÊN GÌ VÀ NHỚ GÌ?

Lạ lắm.

Cái cần quên thì lại nhớ dai.

Con dâu 10 năm trước lỡ miệng nói một câu hỗn: “Mẹ nấu ăn dở”. 10 năm rồi vẫn nhớ như in, mỗi lần ăn cơm lại nhớ, lại tủi.

Bạn vay 500k năm 2009  không trả. Nhớ mãi. Gặp bạn là nhớ 500k.

Sếp cũ 30 năm trước mắng mình một câu: “Cậu hấp tấp quá”. Nhớ mãi đến giờ.

Những cái làm mình đau, mình lại nhớ dai như keo. Như vết xước trên cái đĩa hát cũ, kim đi qua là lại rè rè.

Cái cần nhớ thì lại quên.

Sáng bác sĩ dặn uống viên thuốc  trắng trước khi ăn. Trưa quên.

Con dặn: “Ba nhớ khóa cửa”. Quên.

Đang cầm ấm chè định rót ra uống, quay đi tưới lan, quên luôn ấm chè.

Tên đứa cháu nội học lớp 3, đôi khi phải nghĩ một lúc mới ra.

Quên chìa khóa, quên kính, quên mình vừa định nói gì. Quên như giàn lan lâu ngày không tưới, lá cứ vàng dần.

Tại sao lại thế? Vì não người già như cái kho đầy. Kho đầy rồi, muốn nhớ cái mới, phải quên bớt cái cũ đi. Nhưng cái cũ đau quá, nó nặng, nó chìm sâu dưới đáy kho, không quên được.

CÓ 3 CÁI QUÊN ĐÁNG SỢ VÀ 3 CÁI QUÊN ĐÁNG MỪNG

3 cái quên đáng sợ, phải đi khám ngay:

– Quên mình vừa ăn. Ăn rồi lại bảo chưa ăn, đòi ăn nữa.

– Quên đường về nhà. Đi chợ ngay đầu ngõ mà quên lối về.

– Quên mặt con cháu. Nhìn cháu nội mà lại hỏi  “Cháu con nhà ai đây?”.

Ba cái quên này là quên bệnh, phải đi bác sĩ, đừng giấu. Giấu là khổ con cháu. Đi khám sớm, uống thuốc sớm, tập luyện sớm thì giữ được lâu hơn.

3 cái quên đáng mừng, cứ để nó quên:

– Quên giận: Hôm qua con nó to tiếng với mình, hôm nay quên đi, lại pha trà mời nó. Quên được giận là phúc. Nhớ giận làm gì, mệt mình.

– Quên so bì: Quên mất lương bạn mình bao nhiêu, nhà bạn mình to bao nhiêu. Quên đi thì mình mới vui với mình,

– Quên mình già: Sáng dậy quên mất mình 75 tuổi, cứ nghĩ mình 57, ra tưới lan, quét sân, làm thơ, đi bộ. Quên mình già đi một lúc, người nó khỏe ra. Nhớ mình già hoài, người nó héo.

LÀM SAO ĐỂ SỐNG CHUNG VỚI NHỚ NHỚ QUÊN QUÊN?

Đừng mắng mình: “Già rồi lú lẫn”. Mắng thế là bạc đãi mình. Não nó mệt rồi, nó quên là thường.

Xin mách 3 cách đang dùng để nhớ :

1. Viết ra, đừng nhớ trong đầu.

Não già như cái rổ thưa, đựng nước là chảy hết.

Thuốc uống mấy giờ, viết ra giấy dán vào cửa tủ lạnh.

Mai phải làm gì, viết ra 3 việc thôi: 6h tưới lan, 9h uống trà, 3h làm thơ.

Viết 3 việc là đủ. Viết 10 việc là lại quên.

Tên bạn mới gặp, viết ngay vào cuốn sổ tay: “Bác Tư, nhà đầu ngõ, thích thơ”.

Viết ra là tử tế với cái đầu của mình. Đừng bắt nó phải nhớ hết.

1. Nhớ bằng tay, bằng chân, không nhớ bằng đầu.

Đầu quên, nhưng tay chân nó nhớ.

Tay quen tưới lan 6h, cứ 6h tay tự ra giàn lan, không cần đầu nhớ.

Chân quen đi bộ ra công viên 5h chiều, cứ 5h chân tự đi.

Tay quen pha ấm trà, cứ đến giờ tay tự pha.

Tạo thành nếp. Nếp là thuốc nhớ. Có nếp rồi, quên đầu cũng không sao, tay chân nó dẫn mình đi.

1. Chọn cái để nhớ.

Kho đầy rồi, không nhớ hết được. Phải chọn.

Chỉ cần chọn nhớ 3 thứ thôi:

– Nhớ tên vợ, tên con, tên cháu. Quên gì thì quên, không được quên tên người thương mình.

– Nhớ giàn lan, ấm trà, bài thơ. Đó là 3 viên thuốc không đắng.

– Nhớ mình đã tử tế hôm nay chưa?

Tối trước khi ngủ, nhớ lại: Hôm nay mình có làm ai buồn không? Nếu không, là ngày nhớ đáng nhớ.

Còn lại, cho quên hết. Ai vay 500k quên đi. Ai chê thơ mình quên đi. Ai nói mình lẩm cẩm quên đi. Quên đi cho nhẹ đầu.

NHỚ NHỚ QUÊN QUÊN – CUỐI CÙNG LÀ CÒN LẠI GÌ?

Cuối cùng, nhớ nhớ quên quên rồi sẽ đi về đâu?

Sẽ quên hết tên, quên hết số, quên hết tiền, quên hết giận hờn.

Nhưng có một thứ không quên: Cảm giác.

Bác có thể quên tên cháu, nhưng cháu ôm bác, bác vẫn thấy ấm. Ấm là còn.

Bác có thể quên bài thơ mình viết, nhưng đọc lại, bác vẫn thấy vui. Vui là còn.

Bác có thể quên đường về nhà, nhưng thấy bóng nhỏ đường chiều, bác vẫn thấy thương. Thương là còn.

Trẻ nhớ bằng chữ. Già nhớ bằng lòng. Lòng còn ấm, còn thương, còn muốn mỗi mai bắt đầu, thì quên một chút cũng không sao.

Chốt lại:

Trẻ sợ quên.

Già sợ nhớ dai những điều buồn.

Vậy nên U70, cái gì vui thì cố nhớ, ghi vào sổ. Cái gì buồn thì cho phép mình quên, như cho phép lá vàng rụng khỏi giàn lan.

Quên để nhớ cái đáng nhớ hơn.

Đó mới là khôn

PhamQuocHung

Hoa Đà vốn là một vị lương y nổi tiếng thời Đông Hán trong lịch sử Trung Hoa, được xem như thần y, cũng là một trong những ông tổ của Đông y, do đó cách trị bệnh của ông từ xưa đến nay luôn được nhiều người coi trọng.

Từ xưa đến nay, các chuyên gia sức khỏe bao giờ cũng khuyên con người phải ăn, ngủ và làm việc điều độ, hợp lý. Nhưng đa số chúng ta lại thiếu quan tâm đến chất lượng giấc ngủ vì cho đó là hoạt động sinh lý bình thường.

Danh y Hoa Đà trong suốt quá trình chăm sóc bệnh nhân, ông đã đúc kết ra 4 lời khuyên về giấc ngủ để giữ gìn sức khỏe.

Danh y Hoa Đà.

 Điều thứ nhất: ” Phải đi ngủ trước giờ Tý (từ 11 giờ đêm đến 1 giờ sáng) “

Theo quan niệm dưỡng sinh tại Thiếu Lâm tự, giấc ngủ là một phần vô cùng quan trọng trong đời người. Nếu trước giờ Tý mỗi ngày không ngủ được, thì khi đi khám bệnh, rất nhiều lão tăng y sẽ nói: “Không chữa cho bạn”. Kỳ thực không phải là không chịu chữa trị, mà là. . . chữa không hết được.

Tại sao nói như thế?

Người mất ngủ thâm niên, bất luận là nam hay nữ thì gan đều đã trực tiếp bị tổn thương, lâu ngày sẽ tổn thương thận, dần dần tạo thành khí huyết của thân thể bị thiếu hụt, mỗi ngày khi soi gương sẽ cảm thấy sắc mặt xám xịt, không tốt.

Đến lúc đó cho dù bạn mỗi ngày dùng sản phẩm chăm sóc da, các loại chất bổ, rèn luyện thân thể, cũng không thể bù đắp lại những tổn thương do ngủ chưa đủ hoặc là giấc ngủ không tốt.

Vì vậy, dậy sớm thì không sao nhưng tuyệt đối không được ngủ trễ. Rất nhiều người tinh thần không phấn chấn, phần nhiều là do có thói quen ngủ muộn, thường dễ bị tổn thương gan, tổn thương mật, thiếu tinh lực.

Người như vậy con mắt thường không tốt, tâm trạng thường bị ức chế, thời gian vui vẻ ít đi (khí trong phổi cũng chịu ảnh hưởng, là nguyên nhân của việc nhịp thở không ổn định liên tục trong khoảng thời gian dài). Có nhiều người cho rằng buổi tối ngủ trễ, ban ngày có thể ngủ bù, thực ra là không bù lại được, nếu như ngủ không được, ngủ không đủ thì còn tồi tệ hơn nữa, khí huyết thân thể sẽ bị hao tổn hơn phân nửa.

2. Điều thứ hai: ” Khi ngủ không được suy nghĩ “

“Xem như mình không có thân thể, hoặc như là người đang ở trong nước, hòa tan ngón chân cái trước, rồi đến các ngón chân khác, tiếp theo là bàn chân, bắp chân, đùi… từng bước hòa tan, cuối cùng như không tồn tại, tự nhiên thiếp đi”. Đây chính là trạng thái tinh thần tốt khi thiền định đi vào giấc ngủ: “Tâm ngủ trước, mắt ngủ sau”.

Nhiều lúc, nguyên nhân của mất ngủ là do lúc đi ngủ trong đầu có nhiều tạp niệm, những lúc như thế này không nên nằm trằn trọc trên giường, để tránh hao tâm tổn sức, lại khó chìm vào giấc ngủ, biện pháp tốt nhất là ngồi dậy một hồi rồi ngủ tiếp.

Trên thực tế, con người ngày nay nếu muốn đi ngủ trước 11 giờ tối, thì chuyện bình ổn cảm xúc trước khi lên giường cũng rất quan trọng, tâm trạng cần có một khoảng thời gian từ từ trầm tĩnh lại. “Tâm ngủ trước, mắt ngủ sau”, chính là đạo lý này.

Tâm ngủ trước, mắt ngủ sau, là cách tốt nhất để đi vào giấc ngủ.

Ảnh minh họa

Nếu như vẫn chưa ngủ được thì trước khi ngủ bạn có thể thử thực hiện động tác gập bụng đơn giản, rồi ngồi xếp bằng tự nhiên hoặc ngồi kiết già trên giường, hai tay xếp chồng lên nhau đặt lên trên chân, hô hấp tự nhiên, cảm giác lỗ chân lông toàn thân nở ra khép lại theo nhịp thở, nếu có ngáp chảy nước mắt thì sẽ có hiệu quả tốt nhất, đến khi muốn ngủ liền ngã xuống ngủ.

3. Điều thứ ba: ” Buổi trưa nên ngủ một chút hoặc là ngồi im thư giãn dưỡng thần “

Vào buổi trưa (từ 11 giờ sáng đến 1 giờ chiều), nếu không có đủ điều kiện để ngủ, bạn có thể ngồi im tĩnh lặng, nhắm mắt dưỡng thần 15 phút. Những Hòa thượng đều có thói quen chợp mắt vào buổi trưa bằng cách ngồi thiền tại phòng thiền.

Kỳ thực, giữa trưa chỉ cần nhắm mắt thực sự ngủ 3 phút là bằng ngủ 2 giờ, quan trọng là thời gian ngủ phải thích hợp là giữa trưa. Ban đêm nếu ngủ đúng giờ Tý thì 5 phút ngủ tương đương với 6 giờ.

Dậy sớm có lợi cho sự trao đổi chất của cơ thể con người.

Ảnh: internet

4. Điều thứ tư: ” Nhất định phải dậy sớm “

Một ngày của nhà sư bắt đầu từ tiếng chuông đánh thức vào sáng sớm, cho dù vào mùa đông, cũng sẽ không thức dậy trễ hơn 6 giờ, vào 3 mùa xuân, hạ, thu thức dậy trước 5 giờ. Theo dưỡng sinh, dậy sớm có lợi cho sự trao đổi chất của cơ thể con người.

Chỗ tốt của dậy sớm là có thể loại bỏ một số chất bẩn ra khỏi cơ thể, nếu thức dậy quá muộn, đại tràng (ruột già) không được hoạt động, không thể thực hiện tốt chức năng bài tiết.

Ngoài ra, chức năng tiêu hóa của cơ thể con người hoạt động tốt nhất là vào buổi sáng từ 7 cho đến 9 giờ, là “khoảng thời gian hoàng kim” cho hấp thụ dinh dưỡng. Cho nên, rất không nên ngủ nướng, nguyên nhân gây ra tình trạng choáng váng, mỏi mệt đa phần là do tham ngủ.

Những đúc kết của Hoa Đà cũng là những điều nổi bật trong phép tắc trị bệnh của Đông y: Trị bệnh trị tận gốc, chú trọng dưỡng sinh để nâng cao đề kháng cơ thế chống ngoại tà xâm nhập. Bảo tồn được tam bảo của cơ thể Tinh-Khí-Thần là yếu tố để cơ thể hoạt bát, thần thái tươi tỉnh.

ST

---

 

 Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe và tuổi thọ của con người. Trong cuộc sống thời hiện đại, mọi người đều quan tâm đến thực phẩm sạch, nguồn nước sạch nguồn dinh dưỡng chính để nuôi sống con người. Nhưng rất nhiều người lại không quan tâm đến vấn đề của sơ thể đó là SỰ ĐÀO THẢI ĐỘC TỐ RA NGOÀI, sau khi đã nạp những nguồn thực phẩm vào .

Bài viết dưới đây sẽ giúp mọi người hiểu 1 phần nào đó về cơ chế đào thải của chính cơ thẻ mình.

Nguồn sưu tầm từ tài liệu của cô Hien Thu Nguyen .

1. Hãy giúp phổi thải độc, chứ đừng làm hại nó

Vậy bạn thấy ngay nhé, những ai bị bệnh phổi nhất định ho vào giờ dần, tức 3 đến 5 giờ sáng. Phổi là để thở. 3 đến 5 giờ sáng là phổi thải độc.

Nếu mình ngủ dậy, mở cửa sớm mai, không khí trong lành nhất vì qua đêm, bụi lắng hết xuống rồi, khí dương bắt đầu có mà ta thở nhẹ và sâu, thở chủ động thì có gì tốt hơn để giúp phổi thải chất độc từ chính phổi ra. 

2. Đừng để chất thải trong người quá 7h sáng

Và bạn biết rồi, như đã nêu ở trên, 5 đến 7 giờ là giờ sáng của đại tràng tức ruột già. Giờ này đại tràng thải chất độc, tức là phân. Người khỏe mạnh nhất định đi đại tiện vào giờ này. Tuyệt đối không sai.

Làm sao mà cứ đến giờ này thì bạn muốn đi đại tiện và không thể khác được. Làm sao ngày bạn chỉ đi đại tiện 1 giờ duy nhất là giờ mão. Nếu bạn đi đại tiện không đúng giờ này là rất không tốt cho đại tràng và hệ tiêu hóa. Mà lưu ý rằng, bạn cần biết cách để đi hết chất thải ra ngoài, cho đại tràng sạch (Tôi sẽ viết riêng 1 bài về điều này).

Nếu 5 đến 7 giờ sáng mà bạn vẫn ngủ, tức chất thải đang ách lại trong ruột già. Theo bạn có tốt không? Phân là chất độc. Chất độc lẽ ra phải được tống khứ ra khỏi cơ thể mà vào giờ này, chỉ vì bạn thèm ngủ hoặc là có thói quen tai hại – ngủ dậy muộn mà cả cơ thể phải gánh chịu số phân này. 

3. Muốn sống lâu, nhất định phải ăn sáng

 Giờ tiếp theo là giờ thìn, tức 7 đến 9 giờ. Giờ này của dạ dày. Dạ dày hoạt động vào giờ này. Nếu bạn không ăn sáng trước 7 giờ thì dạ dày bóp cái gì nào. Bóp cái dạ dày rỗng tuếch à?

Dạ dày tiết ra các chất để chuyển hóa thức ăn mà không có thức ăn thì theo bạn tốt hay xấu cho dạ dày nói riêng và cơ thể nói chung?

Có một thông tin mà tôi nghĩ là bạn chưa biết, trong dạ dày có rất nhiều a xít và độ chua trong dạ dày tương đương với độ chua của nước quả chanh đấy nhé. Nếu đến giờ thìn bạn có thói quen không hoặc chưa ăn sáng thì nguy cơ bị bệnh dạ dày rất cao.

Bạn không biết đấy, hệ tiêu hóa là bộ não thứ 2. Còn dạ dày lại là trái tim của bộ não. Nếu dạ dày không bóp, không tiêu hóa thức ăn thì 1 loạt bộ phận tiếp theo bị ảnh hưởng lây. Không chỉ ruột non, ruột già mà cả gan, thận, lá lách, túi mật, tim, phổi… bị ảnh hưởng theo dây chuyền. Tất cả cơ thể chịu ảnh hưởng.

Vậy nên, chẳng may bạn biết ai ngủ trễ, kể cả ngày nghỉ, đến tận 7 giờ sáng thì thức tỉnh họ ngay bằng cách cho họ đọc các thông tin này. 

4. Làm việc quần quật từ 21h -23h là sát hại Tam tiêu

Bây giờ tôi nói về giờ hợi tức 21 đến 23 giờ đêm. Đây là giờ của tam tiêu.

Nhiều người không hiểu tam tiêu là gì và vai trò quan trọng ra sao. Dễ hiểu thế này: Tam tiêu là ba khoang rỗng trong cơ thể con người gồm có thượng tiêu, trung tiêu và hạ tiêu.

Thượng tiêu là khoang rỗng trên cùng từ miệng xuống tâm vị dạ dày chứa tim và phổi. Trung tiêu là khoang rỗng ở giữa từ tâm vị dạ dày đến môn vị dạ dày chứa tỳ vị. Hạ tiêu là khoang rỗng dưới cùng từ môn vị dạ dày đi tới hậu môn chứa gan và thận. Bạn đã thấy tam tiêu quan trọng chưa nào!

Lại nữa, sự hoạt động của tam tiêu thể hiện ở sự khí hóa đồ ăn, tức là làm cho vật chất trong cơ thể hóa thành khí. Khí này lại hóa thành một chất khác trong cơ thể. Đây là các phản ứng hóa học, sinh học bên trong cơ thể.

Bạn cũng có thể đã từng nghe thấy nói rằng thượng tiêu như mây mù, trung tiêu như bọt nước sủi, hạ tiêu như nước chảy. Nghe rồi chứ ạ. Nhưng nay mới hiểu đúng không nào.

Bạn có giật mình khi nghe thấy rằng tam tiêu chính là cái nhà để ở, chính là cái ví để đựng tiền, chính là cái làn, cái giỏ cho các bà, các mẹ đi chợ, là quần áo để mặc.

Nếu giật mình thì tốt rồi. Giật mình để ngộ ra. Giật mình để quyết tâm thay đổi tư duy, đổi thay thói quen xấu và quyết tâm chăm sóc tam tiêu.

Thêm một ý nữa mà những ai đọc sách đều đã nắm rõ, rằng ở thượng tiêu phổi hô hấp, phân bố khí và chất dinh dưỡng vào các mạch máu và đưa đi khắp cơ thể.

Ở trung tiêu thì lá lách vận hoá, hấp thu tinh hoa của đồ ăn và nước đưa lên phổi. Ở hạ tiêu, các chất tinh hoa được tàng trữ tại thận, các chất cặn bã được tống ra ngoài bằng đại tiện và tiểu tiện.

Khí của hạ tiêu đi xuống chứ không nhận vào thêm. Ngoài ra tam tiêu còn có chức năng bảo vệ lục phủ, ngũ tạng trong cơ thể ta. Đấy, bạn thấy chưa ạ? 

5.Tại sao người ta hay chết lúc 3h sáng: Hãy cứu gan

 Từ 23 giờ đêm đến 1 giờ sáng là giờ của mật. Giờ này mật tiết chất độc ra. Bạn cảm nhận được ngay mà. Bởi miệng đắng. Buổi sáng ngủ dậy, bạn thấy miệng đắng là do mật tiết ra chất độc vào giờ tý đấy nhé.

Xin nhắc lại, theo đông y thì 23 giờ là bắt đầu ngày mới. Ngoài chuyện mật thải độc ra, nếu tại thời điểm ngày mới mà bạn không ngủ, không nghỉ ngơi thì rất có hại cho cơ thể. Hại nhất là mật. Mà mật liên quan chặt chẽ đến gan.

Vậy nên, nếu không muốn đến nghĩa địa sớm, xin đừng thức đến tận giờ tý. Cơ thể bạn, bao gồm cả thân và tâm, không thích bạn đưa họ đến nghĩa địa sớm đâu nhé.

Cuối cùng tôi muốn bàn đến khung giờ sửu, tức từ 1 đến 3 giờ sáng. Đây là giờ của gan. Cũng xin nói luôn rằng có rất nhiều người chết vào giờ này.

Nguyên nhân là do gan có đến 64 chức năng. Khi mà gan yếu, các chức năng này không hoạt động được nữa thì ta chết. Nếu có người nhà bị bệnh nặng, khi thức đêm chăm bệnh nhân, nên lưu ý khung giờ này.

Nếu 1 giờ sáng mà bạn vẫn không ngủ thì rất hại gan. Giờ này gan thải độc. Giờ này gan đang cần bạn nghỉ ngơi nhất, cần bạn ngủ thật sâu nhất. Ấy vậy mà có người lại dại dột đi chống lại gan, làm tổn thương gan. Thật chẳng có cái dại nào dại hơn cái dại này. Rất thương!

Tôi muốn nhấn mạnh đến 1 ý rằng gan và mật hỗ trợ lẫn nhau, gắn kết chặt chẽ với nhau như một. 23 giờ là lúc kinh mạch của túi mật được mở ra. Nếu bạn chưa hoặc không ngủ thì sẽ làm tổn hại lớn tới đảm khí.

Tại sao ư? Bởi tất cả 11 cơ quan bao gồm lục (tức 6) phủ và ngũ (tức 5) tạng đều phụ thuộc vào túi mật. Nếu đảm khí hư, hỏng, yếu, thiếu sẽ dẫn tới việc giảm chức năng của tất cả các bộ phận trong cơ thể. Hơn thế nữa, khả năng miễn dịch giảm xuống.

Nguy hiểm hơn nữa còn ở chỗ nếu đảm khí bị tổn thương (do đảm khí hỗ trợ trung khu thần kinh) thì quý vị có nguy cơ rất cao mắc các bệnh về thần kinh. Đó là lý do tại sao những người mất ngủ triền miên dễ bị các triệu chứng hay bệnh như uất ức, tâm thần phân liệt, bồn chồn, ám ảnh…

Từ 1 đến 3 giờ sáng cần ngủ rất ngon, rất sâu. Bạn nên nhớ nằm lòng rằng đây là thời gian kinh mạch của gan vượng nhất. Lúc này gan thải độc, sản xuất ra lượng máu mới.

Nếu bạn chưa ngủ hay không ngủ, có nguy cơ bạn sẽ có sắc mặt xanh xao, dần dần có thể sẽ mắc các bệnh về gan. Thức khuya vào giờ sửu, bạn rất có nguy cơ bị bệnh viêm gan siêu vi B.

Nguyên nhân rất dễ hiểu, là do cơ thể quá suy nhược, thậm chí bị rối loạn và virus cứ thể mà tấn công, xâm nhập vào cơ thể. Cơ thể yếu quá, bó tay, virus vào tự do, vô tư, thoải mái.

Và bạn cũng giúp tôi ghi tâm khắc cốt rằng tim chủ huyết mạch, tức là làm cho huyết dịch vận hành trong các mạch máu để dinh dưỡng và tư nhuận. Còn gan có chức năng lưu giữ và điều tiết máu.

Vậy nên nếu quá 23 giờ sáng mà không đi ngủ sẽ làm can huyết bất túc dẫn tới tình trạng tim không cung cấp đủ máu. Khi đó tim sẽ đập mạnh, loạn nhịp, run sợ, có thể dẫn đến cao huyết áp, xuất huyết não và nhiều bệnh nguy hiểm khác.

Đấy, ngủ đúng giờ là tối quan trọng. Ngủ đúng giờ còn quan trọng hơn cả ngủ đủ giờ. Nếu ban ngày bạn ngủ suốt cả ngày, dù có ngủ từ 8 giờ sáng đến 8 giờ tối cũng thua ngủ sâu vài tiếng lúc cần, tức quãng thời gian cho mật và gan.

From: Xuan Nguyen 

---

 

Xin hoi: Những chuyên khoa y tế nào sẽ bị ảnh hưởng hoặc hỗ trợ nhiều nhất bởi AI và robot trong 10 năm tới?

GEMINI Tra Loi: Trong 10 năm tới, AI và Robot sẽ không thay thế hoàn toàn chuyên khoa nào, nhưng mức độ ảnh hưởng và tự động hóa sẽ phân hóa rõ rệt tùy theo đặc thù của từng ngành y tế.

• Chẩn đoán hình ảnh (Radiology): Đây là chuyên khoa chịu tác động mạnh nhất. Các thuật toán học máy có khả năng quét và phân tích hàng nghìn hình ảnh X-quang, CT, MRI trong vài giây để phát hiện khối u hoặc tổn thương sớm với độ chính xác rất cao, giúp giảm tải công việc đọc phim diện rộng cho bác sĩ.
• Giải phẫu bệnh (Pathology): AI hỗ trợ phân tích các mẫu mô sinh thiết, nhận diện tế bào ung thư và bất thường vi mô nhanh chóng, hạn chế sai sót do yếu tố chủ quan hoặc mệt mỏi của con người.
• Chẩn đoán Da liễu (Dermatology) & Nhãn khoa (Ophthalmology): Các công cụ quét hình ảnh bề mặt da và đáy mắt (như tầm soát bệnh võng mạc tiểu đường) đã được tích hợp AI để tự động đưa ra kết quả phân loại ban đầu, hỗ trợ bác sĩ sàng lọc bệnh nhân từ xa.
• Phẫu thuật (Surgical Specialties): Các hệ thống robot phẫu thuật kết hợp AI sẽ hỗ trợ định vị chính xác vị trí mổ, lập kế hoạch phẫu thuật tối ưu và giảm bớt độ rung tay của bác sĩ trong các ca mổ tim, thần kinh hay chỉnh hình phức tạp.
• Tim mạch (Cardiological Diagnostics): Phân tích điện tâm đồ (ECG) liên tục và dự báo nguy cơ biến chứng tim mạch từ dữ liệu chỉ số sinh tồn thực tế.

Mặc dù các ngành dựa trên phân tích dữ liệu và hình ảnh chịu sự thay đổi lớn nhất, vai trò của bác sĩ vẫn là chẩn đoán cuối cùng, đưa ra phác đồ và đồng hành cùng bệnh nhân.

Video Choosing Medical Specialties in the Age of AI giải thích chi tiết về mức độ ảnh hưởng của AI đối với từng chuyên khoa y tế và cách chọn lựa ngành học phù hợp cho tương lai.

---

 

Ba’o Nguoi-Viet

August 11, 2026

Hiếu Chân/Người Việt

Các chính trị gia cấp tiến nổi lên trong các cuộc bầu cử sơ bộ của đảng Dân Chủ năm nay – tiêu biểu là ông Abdul El-Sayed ứng cử vào Thượng Viện liên bang đại diện Michigan –  đều đề nghị cải tổ hệ thống bảo hiểm y tế, thực hiện Medicare for All (chăm sóc y tế cho mọi người), tức là hệ thống chăm sóc y tế toàn dân do nhà nước trả tiền. Từ những đề nghị này, họ bị phe Cộng Hòa gọi là “cộng sản,” nhưng thực tế như thế nào?

Chi phí y tế và sức khỏe chiếm một phần lớn thu nhập của người làm công ăn lương tại Mỹ. (Hình minh họa: David McNew/Getty Images)

Medicare for All – tại sao?

Medicare for All, còn gọi là universal healthcare (chăm sóc y tế phổ quát), single-payer health insurance (bảo hiểm y tế một người trả tiền)… là một hệ thống trong đó chính phủ dùng nguồn tài chính công để trang trải chi phí khám chữa bệnh cho mọi người, người dân không phải tự trả tiền.

Nước Mỹ hiện có một hệ thống bảo hiểm y tế hết sức phức tạp và đắt đỏ, trong đó người dân, hoặc mua hợp đồng bảo hiểm y tế từ một công ty tư nhân hoặc tham gia các chương trình y tế công cộng (Medicare, Medicaid) do chính phủ tài trợ nếu đủ điều kiện.

Theo tài liệu của Centers for Medicare and Medicaid Services (CMS), bảo hiểm y tế tư nhân hiện cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khoẻ cho 65% người Mỹ; khoảng 183 triệu người, chỉ 117 triệu người có bảo hiểm Medicare và Medicaid. Tổng chi phí mà chính phủ, công ty và người dân phải trả cho dịch vụ chăm sóc y tế năm 2024 lên tới $3.6 ngàn tỷ, bình quân mỗi người tốn $12,000/năm, nhiều nhất thế giới!

Thế nhưng khi đổ bệnh, dù đã đóng phí bảo hiểm (premium), người bệnh vẫn phải trả một phần chi phí (co-pay, deductible); người không có bảo hiểm y tế phải trả toàn bộ chi phí điều trị hết sức đắt đỏ. Nhiều bệnh nhân và gia đình lâm vào cảnh nợ nần, thậm chí phá sản vì không đủ tiền trả cho dịch vụ y tế – điều được coi là hết sức bất hợp lý trong một quốc gia giàu mạnh nhất thế giới.

Phí bảo hiểm cao, nhiều quy định rối rắm, khi cần chạy chữa lại bị từ chối chi trả các dịch vụ chăm sóc thiết yếu làm cho hệ thống bảo hiểm y tế Mỹ bị người dân chán ghét và đòi phải thay đổi mà ý tưởng Medicare for All nổi lên như một sự thay thế hợp lý hơn, hữu hiệu hơn.

Với Medicare for All, người bệnh chỉ tập trung lo chữa bệnh, mọi chi phí được chính phủ tài trợ, không phải cân nhắc nên dùng số tiền ít ỏi của mình để mua thức ăn cho gia đình hay mua thuốc uống, không phải mang nợ chỉ vì mang bệnh hiểm nghèo!

Ưu điểm của Medicare for All là chi phí y tế sẽ thấp hơn do loại bỏ được động cơ lợi nhuận của bảo hiểm tư nhân, bảo đảm mọi người đều được chăm sóc y tế bất kể tình trạng việc làm hay thu nhập. Nhưng những người phản đối cho rằng, để thực hiện Medicare for All, chính phủ phải tăng thuế đáng kể, người bệnh phải chờ đợi lâu mới tiếp cận được dịch vụ…

Về chính trị, phần lớn những người ủng hộ Medicare for All là người Dân Chủ, còn những người phản đối phần lớn theo Cộng Hòa!

Medicare for All và cấp tiến

Ứng cử viên Abdul El-Sayed của đảng Dân Chủ ở Michigan là một bác sĩ dịch tễ học, một chuyên gia y tế công cộng, từng viết sách cổ xúy Medicare for All và tranh cử với cam kết bảo đảm dịch vụ chăm sóc y tế cho mọi người dân Mỹ.

Ông cho rằng, “không ai bị buộc phải lựa chọn giữa việc nhận sự chăm sóc y tế cần thiết và gánh chịu nợ nần.” Ông cho biết hiện người Mỹ đang gánh khoản nợ y tế hơn $225 tỷ và khoe rằng trong thời gian làm giám đốc sở y tế quận hạt, ông đã xóa nợ y tế cho hơn 300,000 cư dân quận hạt Wayne, tiểu bang Michigan. Đáp lại những lời cáo buộc “cộng sản” từ Tổng Thống Donald Trump và các chính trị gia Cộng Hòa, ông El-Sayed nói mình không phải là người theo chủ nghĩa xã hội, ông thẳng thắn bác bỏ nhãn dán này và nói: “Tôi là người ủng hộ chủ nghĩa tư bản, nhưng là người thực sự hiểu rõ về chủ nghĩa tư bản.”

Ý tưởng Medicare for All không mới, và cũng không phải là “sáng tạo” riêng của những người Dân Chủ cấp tiến như ông El-Sayed.

Trên toàn cầu, mấy chục năm trước, Medicare for All đã được Tổ Chức Y Tế Thế Giới đánh giá là“ý tưởng mạnh mẽ nhất mà ngành y tế công cộng đề ra nhằm cung cấp các dịch vụ chăm sóc sức khỏe một cách toàn diện và đầy đủ.” Một trong những “mục tiêu phát triển bền vững” của Liên Hiệp Quốc là xây dựng hệ thống y tế toàn dân ở tất cả các nước thành viên vào năm 2030.

Trong bảy quốc gia công nghiệp phát triển tạo thành nhóm G7 chỉ Hoa Kỳ là nước duy nhất chưa thực hiện Medicare for All, sáu nước còn lại (Canada, Pháp, Đức, Ý, Nhật Bản và Anh) đều cung cấp dịch vụ chăm sóc y tế miễn phí cho toàn dân được nhà nước chi trả.

Quốc Hội Hoa Kỳ khóa 119 hiện đang xem xét ít nhất hai dự luật liên quan tới bảo hiểm y tế: Dự luật Medicare for All Act do Thượng Nghị Sĩ Bernie Sanders (Độc Lập-Vermont) giới thiệu trước Ủy Ban Tài Chính Thượng Viện ngày 29 Tháng Tư, 2025, mã hiệu S.1506, và dự luật cùng tên do Dân Biểu Liên Bang Jayapal Pramila (Dân Chủ-Washington) giới thiệu trước một số ủy ban Hạ Viện, mã hiệu H.R.3069.

Hai dự luật này đề nghị thiết lập một chương trình bảo hiểm y tế quốc gia do Bộ Y Tế và Dịch Vụ Nhân Sinh (HHS) quản lý. Chương trình đó phải: (1) bao phủ toàn bộ cư dân Hoa Kỳ; (2) tự động cung cấp dịch vụ chăm sóc y tế cho các cá nhân ngay khi họ chào đời hoặc trở thành cư dân Hoa Kỳ; và (3) chi trả cho các dịch vụ cần thiết hoặc phù hợp về mặt y tế nhằm duy trì sức khỏe hoặc chẩn đoán, điều trị, phục hồi chức năng cho các tình trạng sức khỏe, bao gồm dịch vụ bệnh viện, thuốc kê đơn, điều trị sức khỏe tâm thần và lạm dụng chất gây nghiện, dịch vụ nha khoa và nhãn khoa, chăm sóc dài hạn, chăm sóc khẳng định giới tính, và chăm sóc sức khỏe sinh sản (bao gồm các biện pháp tránh thai và phá thai).

Dự luật cũng cấm áp dụng cơ chế chia sẻ chi phí (ví dụ: mức khấu trừ và đồng chi trả) cũng như các khoản phí khác. Ngoài ra, các công ty bảo hiểm y tế tư nhân và người sử dụng lao động chỉ được phép cung cấp các gói bảo hiểm bổ sung, không được trùng lặp với các quyền lợi do chương trình này cung cấp.

Hai dự luật H.R.3069 và S.1506 chỉ mới qua bước giới thiệu ở tiểu ban, chưa được hai viện Quốc Hội đem ra thảo luận, bỏ phiếu, do đó còn lâu mới trở thành luật.

Nhưng những dữ kiện như vậy cho thấy, việc cáo buộc Medicare for All là một “chủ trương” của cộng sản thực chất chỉ là thủ đoạn chụp mũ chính trị, không có căn cứ và cũng khó thuyết phục được cử tri trong cuộc bầu cử sắp tới.

California và tham vọng CalCare

Ở cấp tiểu bang, California cùng với New York đã nhiều lần cố gắng và thất bại trong việc thay thế thị trường bảo hiểm y tế tư nhân bằng chương trình Medicare for All vào các năm 1994 và 2017 mà lý do chính là cử tri không đồng ý tăng thuế để chính quyền có tiền thực hiện chương trình chăm sóc sức khỏe toàn dân.

Năm 2022, Ủy ban Y Tế Hạ Viện California thông qua dự luật AB-1400 do Dân Biểu Ash Kalra (Dân Chủ-San Jose) đệ trình, nhắm xây dựng một chương trình bảo hiểm y tế riêng gọi là CalCare, dùng ngân quỹ tiểu bang chi trả các dịch vụ y tế cho toàn thể cư dân California theo phương thức “một người trả tiền,” thay cho các chương trình bảo hiểm y tế tư nhân hiện hành. Nhưng để có ngân quỹ, California phải tăng thuế lên các cá nhân giàu có và công ty; và đây là “điểm nghẽn” chính làm cho ý tưởng CalCare gặp phải sự phản đối mạnh.

Theo phân tích của Hiệp Hội Người Đóng Thuế (California Taxpayers Association), để thực hiện CalCare tiểu bang cần thu thuế hằng năm thêm $163 tỷ; còn theo tính toán của Trung Tâm Lao Động thuộc Đại học California, hệ thống y tế “một người trả tiền” sẽ tiêu tốn khoảng $222 tỷ mỗi năm.

Theo Tax Foundation, nếu tiểu bang được tăng thuế để chi trả cho chương trình y tế toàn dân thì bình quân mỗi gia đình California phải đóng thêm $12,250 tiền thuế mỗi năm; gia đình nghèo, thu nhập dưới mức $149,000 thì không phải chịu khoản thuế tăng thêm.

Muốn tăng thuế, California phải sửa đổi Hiến Pháp, thế là Hạ Viện tiểu bang đưa ra một dự luật có tên Assembly Constitutional Amendment 11, tức Tu Chính Hiến Pháp thứ 11, gọi tắt là ACA-11. Tu Chính Hiến Pháp phải được hai phần ba số nghị sĩ, dân biểu tiểu bang bỏ phiếu thuận, sau đó phải được trưng cầu dân ý để cử tri California có quyết định cuối cùng.

Không đồng thuận được dự luật ACA-11, không được tăng thuế nên chương trình CalCare đầy tham vọng phải bị gác lại trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2022. Năm nay, dự luật lại được Dân Biểu Ash Kalra tái đệ trình, dưới cái tên mới là dự luật AB-1900, hay “CalCare – The California Guaranteed Health Care for All Act,” số phận của nó sẽ như thế nào thì hạ hồi phân giải!

Tuy vẫn là một ước vọng, một đề nghị nhưng Medicare for All, chăm sóc y tế cho mọi người, đang dần dần được người Mỹ quan tâm. Nếu các ứng cử viên Dân Chủ cấp tiến giành được chiến thắng trong cuộc bầu cử giữa kỳ Tháng Mười Một, Quốc Hội điều chỉnh lại các mục tiêu ưu tiên của quốc gia, đầu tư vào cuộc sống của người dân thay vì theo đuổi những cuộc chiến tranh vô nghĩa ở nước ngoài thì Medicare for All có triển vọng trở thành hiện thực trong tương lai không xa. [kn]

---

 

Trần Lý Lê

Chỉ một cú vấp ngã là cuộc sống con người có thể thay đổi hoàn toàn, cuộc thay đổi không thể kềm hãm xoay chuyển. Sự đau đớn thể xác đi kèm với nỗi vật vã tâm thần. Đây là mối ưu tư, ám ảnh của tuổi vàng khắp chốn.Con người sống lâu hơn, ít bệnh tật hơn nhưng tuổi thọ lâu dài kia có những khúc quanh không như ý. Cơ thể trải qua những biến chuyển cần sự̣ thích nghi và chấp nhận từ mỗi cá nhân. Ôi chao, biết bao nhiêu là biến chuyển trong cái thân thể mong manh kia sau 70 – 80 năm dãi dầu với thời gian?

Mắt nhìn không còn tinh anh. Tai nghe không còn tỏ tường, có vị còn chịu chứng ù tai, tinnitus, những âm thanh tai quái u u trong đầu suốt ngày đêm. Khứu giác chẳng còn “cảm” được một mùi hương nhẹ nên vị giác hầu như mòn mỏi. Khoảng 70% khả năng “nếm” đến từ khả năng “ngửi”.

Rượu [ngon] không còn giữ được hương vị cũ dù vẫn mang lại cảm giác lâng lâng và đôi khi còn gây chuếnh choáng nhanh chóng không ngờ. Bắp thịt không mạnh mẽ như trước, khuân vác một món gì cũng khó khăn. Khớp xương ê ẩm khiến việc xê dịch chậm chạp…

Chưa kể sự thăng bằng, balance, kết hợp từ khả năng nhìn thấy, sức mạnh của bắp thịt, và khả năng cảm nhận vị trí của thân thể (proprioception) trong môi trường chung quanh, cũng sụt giảm qua thời gian. Và cuộc sống có thể đến khúc ngoặt không ngờ khi trượt chân, vấp ngã.

Tại Hoa Kỳ, số người cao niên (65+ tuổi) té ngã và chịu biến chứng nặng nề mỗi ngày một gia tăng. Nha Thống Kê của cơ quan Kiểm Soát và Phòng Ngừa Bệnh Tật (the CDC) công bố một con số đáng ngại, chỉ trong năm 2012, trên 2.4 triệu người té ngã, trong số ấy trên 200 ngàn người tử vong vì biến chứng trong cùng năm.

Theo hội chuyên khoa về tuổi vàng, Geriatrics, tai nạn gia tăng khi con người quá lạc quan quá tự̣ tin, không lượng sức mình; người có tuổi cũng không ngoại lệ nhưng chịu ảnh hưởng của tai nạn nặng nề hơn. Những thứ bình thường trước đây bỗng dưng trở thành chướng ngại vật trong một phút không ngờ: các bậc thang, tấm thảm trên sàn nhà, bồn tắm trắng bóng, vồng u trong chỗ đậu xe, rễ cây ngoài vườn…, và ngay cả con chó con mèo quanh quẩn bên chân hằng ngày. Những món thuốc trị chứng cao huyết áp, chữa trầm cảm… có thể gây chóng mặt, choáng váng khiến việc vấp té, trượt chân xảy ra dễ dàng hơn.

Trong số các cụ cao niên té ngã và gãy xương chậu xương đùi, 20% tử vong trong cùng năm, 80% còn lại chịu ảnh hưởng nặng nề.

Họ không còn tự di chuyển nên việc nhàn tản trên một quãng đường ngắn trở nên bất khả. 

Nhiều người mất luôn khả năng lái xe vì chân ga chân thắng không còn nhậm lẹ nên dễ gây tai nạn.

Không thể tự di chuyển, các cụ này trở nên phụ thuộc vào người chung quanh, từ bạn bè, hàng xóm láng giềng đến con cái. Tuổi vàng sợ đau đớn thể xác thì ít nhưng họ lại hãi hùng trước viễn ảnh mất hết khả năng độc lập.

Một sự thật khó chấp nhận là việc càng cao tuổi, càng dễ té ngã. Theo Tiến Sĩ Judy A. Stevens, chuyên viên Dịch Tễ, epidemiologist, tại CDC, té ngã xem ra giản dị nhưng lại là nỗi ám ảnh kinh hoàng cho tuổi vàng, không mấy ai muốn nhắc đến và ngay cả người bị té cũng không muốn đề cập đến. Lý do? Các cụ ngượng ngùng, bạn ạ, ngại bạn bè chê cười mình vụng về, nhưng lý do sâu thẳm nhất, các cụ sợ con cháu lo lắng quá lại khênh họ vào nhà dưỡng lão hầu được (bị) chăm sóc kỹ lưỡng hơn, và từ đó mất luôn cuộc sống độc lập riêng tư.

Họ sợ̣ hung thần té ngã còn hơn các trận đau ốm. Đau ốm khi hết bệnh còn có thể độc lập chứ té ngã thì lôi thôi lắm!

Phục hồi sau khi té ngã là một hành trình gian nan, chậm chạp. Với các ca gãy xương “bình thường”, sau khi bó xương, nối xương và vết thương tạm lành, bệnh nhân trải qua thời gian tập luyện để có thể tự di chuyển. Chương trình phục hồi kéo dài vài tháng, từ việc dùng xe lăn, khung cân bằng đến cách dùng gậy để chống đỡ thân mình và giúp thăng bằng.

Nhiều cụ không còn leo thang được nữa vì cần dùng khung sắt để di chuyển, và từ đó phải lìa bỏ tổ ấm nơi có các bậc thang thân quen, gần gũi. Thay đổi chỗ ở là cả một cú sốc trong tuổi vàng. Cụ nào chấp nhận và chịu thích nghi thì vết thương “lìa tổ ấm” sớm lành, cụ nào rầu rĩ vật vã với chỗ ở mới thì nhanh chóng rơi vào nỗi trầm cảm u uất và không thiết sống!

Ngược lại, được sinh sống trong khung cảnh quen thuộc là nỗi ấm áp, thoải mái trong tuổi vàng ngay cả khi các cụ không còn có thể tự chăm sóc thân thể.

Như mọi loại bệnh tật, phòng ngừa là phương cách tốt nhất. Té ngã cũng thế. Phòng ngừa té ngã để tránh thương tật và các biến chứng thay đổi đời sống của bệnh nhân.

Để phòng ngừa té ngã, bà Judy Stevens cho rằng thể dục là yếu tố quan trọng nhất. 

Khi thân thể khỏe mạnh, bắp thịt cứng cáp, thì ít bị té ngã; và nếu bị té ngã thì ảnh hưởng cũng bớt trầm trọng so với các cụ ít động đậy, đi lại.

Các lớp thể dục, nhất là các buổi dạy về thăng bằng, như tập đứng một chân, lăn trái banh Bosu cho quen với sự chông chênh. Môn Thái Cực với các động tác co duỗi thong thả, chậm chạp giúp thân thể phối hợp hoạt động của bắp thịt và hai lá phổi thở hít nhịp nhàng.

Sự phối hợp này cần thiết cho việc hô hấp, thăng bằng và dáng đi đứng của thân thể.

Hiệu quả cụ thể nhất của sự tập luyện thân thể là việc có thể tự đứng dậy từ ghế ngồi mà không cần vịn tay: bắp thịt hai chân và bắp thịt bụng, lưng cứng cáp đủ để chống đỡ và thăng bằng thân thể khi thay đổi vị thế.

Những yếu tố khác không kém quan trọng là việc dùng các món thuốc. 

Thuốc trị cao huyết áp, khoảng 70% các cụ tuổi thất thập dùng món thuốc này, 

gây chóng mặt khi huyết áp xuống nhanh và dễ té ngã nếu không cẩn thận. 

Chưa kể các thứ dược thảo lợi tiểu, giảm đường giảm mỡ (?) hầm bà lằng khác 

bán tự do trên thị trường mà các cụ Á Đông dùng thường xuyên như uống trà.

Xin mở ngoặc để nhắc đến dược thảo một chút: Dược thảo là con dao hai lưỡi rất sắc, có thể vô cùng hiệu quả trong việc chữa trị một bệnh tật nào đó, nhưng dược chất trong dược thảo có liều lượng bao nhiêu lại là một điều bí mật. Bí mật thứ nhì là món dược thảo tuy có cùng tên nhưng mức khác biệt về dược chất [và dược tính] lại là khoảng cách mênh mông… chưa kể các phụ chất có dược tính khác.

Các cụ dùng thuốc trị cao huyết áp có tỷ lệ té ngã cao gấp đôi những người không dùng.

Đặc biệt là loại thuốc lợi tiểu, diuretic, [dùng để giảm cao huyết áp và suy tim]. 

Nếu cần dùng, các cụ nên uống thuốc ban ngày để tránh những chuyến vào nhà vệ sinh trong đêm tối. Món thuốc khác, món thuốc trị mất ngủ, có thể gây mất thăng bằng, và nếu có thể, nên thay thế bằng một ly sữa ấm, một cuốn sách dễ đọc hoặc một vài bản nhạc êm dịu.

Cách phòng ngừa té ngã khác là cách xếp đặt vật dụng trong nhà, loại bỏ tấm thảm đặt hờ hững trên sàn nhà, bàn ghế nằm gọn ghẽ trong một góc khuất, dẹp giày dép, đồ chơi… trên lối đi.

Các cụ trong tuổi vàng cần đi khám mắt hàng năm và đeo kính để duy trì thị lực. 

Dùng kính đơn tròng khi đi bộ và chỉ dùng kính hai tròng, ba tròng (bifocal, progressive lenses) khi đọc sách, ngồi tại chỗ vì loại kính này có thể gây vấp té.

Trong nhà cần có đèn đủ sáng để thắp rõ vật dụng chung quanh. 

Và món vật dụng cần thiết nhất, với các cụ sống đơn chiếc, có lẽ là món “gọi cấp cứu”, emergency button, electronic alert, có thể trong dạng vòng đeo trên cổ tay có nút bấm, có thể là dây đeo trên cổ.

Mùa thu của cuộc đời không nhất thiết chỉ là mùa tàn úa, mùa lá vàng; với sự chấp nhận, sửa soạn và sẵn sàng cho tinh thần, mùa thu có thể trở thành…vàng lá, vàng ròng với các chuyến du ngoạn thong thả để tận hưởng sự thanh nhàn khi tâm tư không còn vướng bận với sinh kế nhọc nhằn và bổn phận dưỡng dục khó khăn?

Trần Lý Lê 

https://nguoiphuongnam52.blogspot.com/2020/02/truot-chan-te-nga-trong-tuoi-vang-tran.html

From: TU-PHUNG

---

 

Ba’o Nguoi-Viet

July 17, 2026

Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe mang tính tổng quát. Cho các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp.

Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài 106.3 FM ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ nhật từ tám đến chín giờ, trong chương trình Radio Sống Vui (nghe trên radio hay vào Google hay Youtube, search Radio Song Vui https://www.youtube.com/@radiosongvui)

Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng

Điểm quan trọng là “nói chuyện,” không phải chỉ “ra lệnh.” Một đứa trẻ được giúp hiểu cơ chế thì có cơ hội học cách tự bảo vệ mình. (Hình minh họa: Vitaly Gariev/Unsplash)

Tối hôm đó, người mẹ không la.

Bà cũng không giật chiếc iPad khỏi tay con.

Có lẽ bà cũng chưa biết phải làm gì.

Nhưng sau khi dọn bếp xong, khi cậu bé ra lấy nước, bà hỏi nhẹ:

“Hồi nãy con nói đồ hiếm. Mẹ vẫn chưa hiểu. Nó hiếm vì đẹp hơn, hay vì ít người có?”

Cậu bé hơi ngạc nhiên.

Có lẽ em không ngờ mẹ vẫn còn nhớ.

“Nó ít người có.”

“Nếu không mở được thì sao?”

“Thì mở tiếp.”

“Nếu mở nhiều lần vẫn không có?”

Cậu bé im một chút.

“Thì… chắc là con tức.”

“Mà lúc chưa mở, con thấy vui hơn, hay lúc mở xong thì vui hơn?”

Lần này cậu bé không trả lời ngay.

Câu hỏi ấy không phải để bắt lỗi.

Không phải để cấm đoán.

Nó chỉ giúp đứa trẻ nhìn lại cảm giác của chính mình.

Đó là một cách nói chuyện rất khác.

Thay vì nói:

“Con nghiện game rồi.”

Có thể hỏi:

“Điều gì khiến con thích nhất ở trò chơi này?”

Thay vì nói:

“Mấy cái này vô bổ.”

Có thể hỏi:

“Nếu không có phần mở hộp, con còn thích game này như vậy không?”

Thay vì nói:

“Ba mẹ cấm.”

Có thể nói:

“Ba mẹ muốn hiểu vì sao trò chơi này lại hấp dẫn con đến vậy.”

Một câu hỏi đúng đôi khi có sức mạnh hơn cả một bài giảng dài.

Nó không làm đứa trẻ xấu hổ.

Nó mời đứa trẻ cùng suy nghĩ.

Khoa học và sự dịu dàng

Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận mối liên hệ giữa việc mua loot box và nguy cơ mắc các vấn đề cờ bạc, đặc biệt ở thanh thiếu niên và người trẻ. Những nghiên cứu này không nói rằng mọi đứa trẻ mua loot box sẽ trở thành người nghiện cờ bạc. Đó sẽ là một kết luận quá đơn giản và không công bằng.

Nhưng chúng nhắc rằng các cơ chế phần thưởng ngẫu nhiên trong trò chơi có nhiều điểm giống với cờ bạc, đặc biệt ở chỗ người chơi bỏ tiền hoặc tài nguyên để nhận được một kết quả không biết trước. Vì vậy, nhiều tổ chức y tế và phòng ngừa nghiện khuyến cáo cha mẹ nên hiểu rõ các cơ chế này, đặt ra giới hạn hợp lý và trò chuyện với con sớm hơn.

Điểm quan trọng là “nói chuyện,” không phải chỉ “ra lệnh.”

Một đứa trẻ bị cấm mà không hiểu lý do có thể chỉ học cách giấu.

Một đứa trẻ được giúp hiểu cơ chế thì có cơ hội học cách tự bảo vệ mình.

Đó là mục tiêu lớn hơn của giáo dục.

Không phải tạo ra một đứa trẻ luôn làm đúng khi có cha mẹ bên cạnh.

Mà là giúp em có đủ hiểu biết để chọn đúng khi cha mẹ không có mặt.

Sống chung với bão

Chúng ta đang sống trong một thời đại rất lạ.

Một đứa trẻ có thể học đàn trên YouTube.

Học toán với AI.

Nói chuyện với bạn bè ở nửa vòng trái đất.

Đọc sách, vẽ tranh, làm phim, viết nhạc, tất cả trên một chiếc điện thoại.

Cũng trên chiếc điện thoại đó, em có thể bị kéo vào game, mạng xã hội, cá cược trá hình, quảng cáo nhắm mục tiêu, hoặc những phần thưởng ngẫu nhiên mà ngay cả người lớn cũng khó cưỡng lại.

Vậy phải làm sao?

Không thể đưa trẻ trở lại một thế giới không có điện thoại.

Cũng không nên dạy trẻ sợ hãi công nghệ.

Điều cần thiết hơn là giúp trẻ hiểu thế giới kỹ thuật số giống như dạy trẻ hiểu đường phố.

Một con đường có thể đưa ta đến trường, đến thư viện, đến nhà người thân.

Nhưng đường phố cũng có xe chạy nhanh, ngã tư nguy hiểm, người lạ, bảng quảng cáo, và những nơi không nên vào.

Không ai vì đường phố nguy hiểm mà nhốt con trong nhà mãi.

Nhưng cũng không ai để con băng qua xa lộ mà không dạy con cách nhìn đèn xanh đèn đỏ.

Môi trường ảo cũng vậy.

Cần được hiểu.

Cần được hướng dẫn.

Cần có luật lệ trong gia đình.

Và cần những cuộc trò chuyện đủ bình tĩnh để trẻ không thấy cha mẹ là kẻ thù của niềm vui.

Điều gia đình có thể làm ngay hôm nay

Có thể bắt đầu bằng một việc rất nhỏ.

Tối nay, khi thấy con chơi game, đừng hỏi ngay:

“Con chơi bao lâu rồi?”

Hãy thử hỏi:

“Trò này có gì hay vậy con?”

Rồi lắng nghe thật sự.

Sau đó, khi có cơ hội, hỏi tiếp:

“Trong trò này có phần nào phải mua mà không biết trước sẽ nhận được gì không?”

Nếu có, đó là lúc để giải thích rất nhẹ:

“À, cái đó giống như một hộp may rủi. Không phải con sai khi thích nó. Nhưng mình nên hiểu rằng nó được thiết kế để khiến mình muốn mở thêm.”

Một câu như vậy không làm mất niềm vui của trẻ.

Nó chỉ bật lên một ngọn đèn nhỏ trong đầu em.

Và nhiều khi, giáo dục bắt đầu chỉ bằng một ngọn đèn nhỏ như vậy.

Điều đáng để suy nghĩ

Có lẽ điều nguy hiểm nhất của thế giới hôm nay không phải là việc trẻ em biết dùng công nghệ quá sớm.

Mà là người lớn hiểu công nghệ quá muộn.

Khi không hiểu, ta dễ sợ.

Khi sợ, ta dễ cấm.

Khi cấm mà không giải thích, đứa trẻ dễ giấu.

Và khi một đứa trẻ bắt đầu giấu, gia đình mất đi điều quý nhất trong việc giáo dục: sự tin cậy.

Một mái nhà lành mạnh không phải là nơi không có màn hình, không có game, không có bất đồng giữa các thế hệ.

Một mái nhà lành mạnh là nơi khi một đứa trẻ mở được “đồ hiếm,” em vẫn còn muốn quay sang kể cho mẹ nghe.

Và người mẹ, dù chưa hiểu hết, vẫn đủ bình tĩnh để hỏi:

“Đồ hiếm là gì vậy con?”

Có khi, chính câu hỏi nhỏ đó là bước đầu để cả nhà hiểu nhau hơn. [dt]

(Kỳ tới: Khi người lớn vô tình dạy trẻ đánh cược cuộc đời)

---

 

Xin hỏi: Tâm lý của người bi quan, chán nản, không muốn tiếp xúc với ai cả.  Làm sao cho họ có thể lạc quan trở lại?

Gemini trả lời:

Khi một người rơi vào trạng thái bi quan, chán nản và muốn thu mình lại, không muốn tiếp xúc với ai, họ thường đang trải qua sự kiệt quệ về mặt cảm xúc hoặc có thể là dấu hiệu của trầm cảm, lo âu, hoặc khủng hoảng tâm lý.

Để giúp họ tìm lại sự lạc quan, điều quan trọng nhất là sự kiên nhẫn và tinh tế, không thể nóng vội hay ép buộc. Dưới đây là những cách bạn có thể đồng hành và hỗ trợ họ:

1. Thay đổi cách tiếp cận (Chân thành và không phán xét)

• Lắng nghe mà không phán xét: Khi họ chịu mở lòng, hãy lắng nghe để hiểu chứ không phải để đưa ra lời khuyên hay dạy bảo. Tránh những câu nói mang tính gạt đi cảm xúc của họ như: “Có chuyện gì đâu mà phải buồn”, “Ngoài kia nhiều người còn khổ hơn”… Thay vào đó, hãy công nhận cảm xúc của họ: “Mình hiểu giai đoạn này thực sự khó khăn với bạn”.
• Sự hiện diện thầm lặng: Nếu họ chưa sẵn sàng nói chuyện, đừng ép buộc. Hãy cho họ biết bạn vẫn luôn ở đó khi họ cần. Đôi khi chỉ cần một tin nhắn nhắn nhủ nhắn gọn: “Khi nào thấy đỡ hơn thì nhắn mình nhé, mình luôn sẵn sàng” hoặc ngồi im lặng bên cạnh họ cũng là một sự an ủi lớn.

2. Giúp họ kết nối lại từ những bước rất nhỏ

• Không ép buộc tham gia đám đông: Người đang chán nản rất sợ những nơi ồn ào hoặc phải xã giao. Đừng cố kéo họ đi tiệc tùng hay gặp gỡ nhóm bạn đông người. Hãy bắt đầu bằng những cuộc gặp 1-1 ở không gian yên tĩnh.
• Rủ làm những việc không cần nói nhiều: Bạn có thể rủ họ đi dạo công viên, đi xem phim, hoặc cùng nấu một món ăn đơn giản. Những hoạt động này giúp họ tiếp xúc với thế giới bên ngoài một cách tự nhiên mà không bị áp lực phải giao tiếp.

3. Khơi dậy năng lượng tích cực một cách tự nhiên

• Khuyến khích vận động nhẹ: Vận động giúp cơ thể giải phóng endorphin (hormone hạnh phúc). Bạn có thể rủ họ đi bộ ngắn vào buổi sáng hoặc buổi chiều. Tiếp xúc với ánh nắng mặt trời và thiên nhiên có tác động rất tốt đến việc cải thiện tâm trạng.
• Gợi nhắc về những điều họ từng thích: Nhắc lại một sở thích cũ, một món ăn họ từng mê, hoặc một kỷ niệm vui vẻ một cách khéo léo để kích hoạt lại những cảm xúc tích cực đã bị che lấp bởi sự bi quan.
• Ghi nhận những nỗ lực nhỏ nhất: Khi họ chịu bước ra khỏi phòng, chịu ăn một bữa tử tế, hay mỉm cười một cái, hãy âm thầm vui mừng và khích lệ họ. Với người trầm cảm hay chán nản, mỗi việc nhỏ như vậy đều cần một nỗ lực rất lớn.

4. Tìm kiếm sự trợ giúp chuyên môn nếu cần thiết

Nếu tình trạng này kéo dài quá lâu (trên 2 tuần) và đi kèm với các dấu hiệu nghiêm trọng như bỏ ăn, mất ngủ triền miên, bỏ bê hoàn toàn bản thân hoặc có suy nghĩ tiêu cực về cuộc sống, đây có thể là bệnh lý về tâm lý.

Hãy khéo léo gợi ý và đồng hành cùng họ đến gặp bác sĩ tâm lý hoặc chuyên gia tham vấn để có lộ trình điều trị đúng hướng.

---