Category: TIN TỨC

My Lan Pham

Nhưng điều mà họ cố giết chết nhất lại chính là thứ đã cứu sống hàng triệu con người.

Năm 1942. Vienna.

Viktor Frankl 37 tuổi, là một bác sĩ tâm thần được kính trọng, có phòng khám riêng đang phát triển, một bản thảo gần hoàn thành, và một người vợ tên Tilly với tiếng cười có thể làm bừng sáng cả căn phòng.

Ông có cơ hội trốn sang Mỹ.

Một tấm visa.

Một lối thoát.

Nhưng cha mẹ ông đã già và không thể đi cùng.

Vì thế, ông ở lại.

Chỉ vài tháng sau, Đức Quốc xã ập đến bắt tất cả.

Theresienstadt. Rồi Auschwitz. Rồi Dachau.

Bản thảo mà ông đã dành nhiều năm viết , được khâu cẩn thận vào lớp lót áo khoác ,bị giật mất chỉ vài giờ sau khi ông đến trại.

Công trình cả đời.

Mục đích sống.

Bị thiêu rụi thành tro.

Quần áo bị tước đi.

Tóc bị cạo sạch.

Tên tuổi bị xóa bỏ.

Trên tờ giấy nhập trại, chỉ còn một con số: 119104.

Nhưng có một điều mà lính canh không hiểu:

Bạn có thể lấy đi bản thảo của một người đàn ông.

Bạn có thể lấy đi tên tuổi của ông.

Bạn có thể lấy đi mọi thứ ông sở hữu.

Nhưng bạn không thể lấy đi điều ông biết.

Và Viktor Frankl biết một điều về tâm trí con người ,thứ đã giữ ông sống sót và khai sinh ra một cuộc cách mạng trong tâm lý học.

Ông nhận ra một quy luật.

Trong các trại tập trung, con người không chỉ chết vì đói hay bệnh tật.

Họ chết vì buông xuôi.

Khoảnh khắc một tù nhân đánh mất lý do để sống , cái “tại sao” của mình , cơ thể họ sẽ suy sụp chỉ trong vài ngày.

Các bác sĩ gọi hiện tượng này là: “bệnh bỏ cuộc”.

Nhưng những người bám víu vào một điều gì đó , một người vợ để tìm lại, một đứa con để gặp lại, một cuốn sách chưa viết xong, một món nợ cần trả, một lời hứa phải giữ họ chịu đựng được những đau khổ không tưởng.

Sự khác biệt không nằm ở thể lực.

Mà ở ý nghĩa sống.

Vì thế, Frankl bắt đầu một thí nghiệm.

Không phải trong phòng thí nghiệm.

Mà trong các barrack.

Ông tiếp cận những người đang bên bờ tuyệt vọng và thì thầm:

“Có ai đang chờ anh không?”

“Công việc nào của anh còn dang dở?”

“Nếu là con trai anh, anh sẽ nói gì để nó sống sót qua điều này?”

Ông không thể cho họ thức ăn.

Không thể hứa hẹn tự do.

Ông chẳng có gì vật chất để trao.

Nhưng ông trao cho họ thứ mà lính canh không bao giờ tịch thu được:

một lý do để sống đến ngày mai.

Một người nhớ đến con gái mình. Anh sống sót và tìm lại được con.

Một người khác nhớ đến một vấn đề khoa học còn dang dở. Anh sống sót để giải quyết nó.

Còn Frankl , ông sống sót bằng cách tái dựng bản thảo đã mất trong tâm trí, từng trang, từng đoạn, trong bóng tối của trại giam.

Tháng 4 năm 1945. Giải phóng.

Viktor Frankl chỉ còn nặng 38 kg.

Xương sườn lộ rõ dưới làn da.

Tilly đã mất.

Mẹ ông đã mất.

Anh trai ông đã mất.

Mọi thứ ông yêu thương đều đã bị sát hại.

Ông có mọi lý do để tuyệt vọng. Mọi lý do để buông xuôi.

Nhưng thay vào đó, ông ngồi xuống và bắt đầu viết.

Chín ngày.

Chỉ mất chín ngày để ông tái tạo toàn bộ bản thảo từ trí nhớ , bản thảo mà Đức Quốc xã đã phá hủy ba năm trước.

Nhưng lần này, nó có thêm một điều mà bản gốc chưa từng có:

Bằng chứng.

Bằng chứng sống động, không thể chối cãi rằng lý thuyết của ông là đúng.

Ông gọi nó là Liệu pháp ý nghĩa (Logotherapy) ,chữa lành bằng ý nghĩa sống.

Nền tảng của nó đơn giản nhưng mang tính cách mạng:

Con người có thể sống sót qua hầu như mọi thứ, nếu họ có một lý do “tại sao”.

“Ai có lý do để sống thì có thể chịu đựng gần như mọi hoàn cảnh.”

(Ông mượn câu nói của Nietzsche ,nhưng ông đã chứng minh nó trong địa ngục.)

Năm 1946. Cuốn sách được xuất bản.

Bản tiếng Đức có tựa đề:

“…trotzdem Ja zum Leben sagen”

“…Dẫu vậy, vẫn nói Có với cuộc đời.”

Bản tiếng Anh mang tên: “Man’s Search for Meaning”

(Đi tìm lẽ sống).

Ban đầu, thế giới chưa sẵn sàng đón nhận nó.

Nhiều nhà xuất bản từ chối:

“Quá u ám”, họ nói.

“Ai muốn đọc về trại tập trung chứ?”

Nhưng rồi, chậm rãi, lặng lẽ, cuốn sách lan tỏa.

Các nhà trị liệu đọc và bật khóc.

Tù nhân đọc và tìm thấy hy vọng.

Những người đối diện với ly hôn, bệnh tật, phá sản, trầm cảm ,họ đọc và nhận ra rằng nỗi đau của mình có thể mang ý nghĩa.

Tác động của nó là chấn động.

Cuốn sách được dịch ra hơn 50 ngôn ngữ.

Bán hơn 16 triệu bản.

Thư viện Quốc hội Mỹ xếp nó vào 10 cuốn sách có ảnh hưởng nhất tại Hoa Kỳ.

Nhưng điều quan trọng hơn những con số bán ra là điều này:

Vô số con người ,những người mà chúng ta sẽ không bao giờ biết tên — đã cầm cuốn sách này trong khoảnh khắc tăm tối nhất của đời mình và tìm được lý do để tiếp tục sống.

Bởi vì Viktor Frankl đã chứng minh một điều mà Đức Quốc xã muốn phủ nhận:

Bạn có thể tước đi mọi thứ của một con người —

tự do, gia đình, thức ăn, tương lai, hy vọng —

nhưng vẫn còn một tự do cuối cùng không ai có thể lấy được:

Tự do lựa chọn ý nghĩa của tất cả những điều đó.

Bạn không thể kiểm soát những gì xảy đến với mình.

Nhưng bạn luôn có thể kiểm soát cách bạn đối diện với nó.

Hôm nay, Viktor Frankl đã không còn.

Nhưng trong phòng bệnh, trong phòng trị liệu, trong nhà tù, trong những khoảnh khắc yên lặng khi ai đó đang phân vân giữa bỏ cuộc hay tiếp tục — lời của ông vẫn ở đó:

“Khi ta không còn khả năng thay đổi hoàn cảnh, ta được thách thức để thay đổi chính mình.”

“Mọi thứ có thể bị lấy đi khỏi một con người, ngoại trừ một điều:

tự do cuối cùng của con người ,lựa chọn thái độ của mình trong bất kỳ hoàn cảnh nào.”

Đức Quốc xã cho ông một con số.

Lịch sử trao cho ông sự bất tử.

Bởi vì người đàn ông mất tất cả đã dạy cho thế giới rằng:

ý nghĩa là thứ không ai có thể cướp đi.

Tù nhân 119104 không chỉ sống sót.

Ông biến chính nỗi đau thành nguồn chữa lành.

Và đâu đó tối nay, sẽ có một người đang ở bên bờ sụp đổ đọc những dòng chữ của ông ,và quyết định cố gắng thêm một ngày nữa.

Đó không chỉ là sự sống sót.

Đó là chiến thắng trước cái chết.

Chia sẻ từ trang Native American Heritage

My Lan Phạm

---

 

Ba’o Nguoi-Viet

January 19, 2026

Trúc Phương/Người Việt

Trong khi bộ máy an ninh Iran truy bắt và giết ít nhất 5,000 người biểu tình tính đến ngày 18 Tháng Giêng, bản thân Giáo Chủ (Ayatollah) Ali Khamenei 86 tuổi phải trốn mất biệt vào hầm bí mật. Ông luôn là mục tiêu số một của điệp viên Mossad (Israel); và với sự kiện biệt kích Mỹ bắt sống Tổng Thống Venezuela Nicolás Maduro vẫn còn nóng hổi, Ali Khamenei càng phải trốn kỹ. Tuy nhiên, việc bảo vệ sinh mạng Ali Khamenei xem ra còn dễ hơn so với việc bảo vệ một chế độ đang chao đảo trên bờ vực.

Một người biểu tình ở London, Anh Quốc, hôm 14 Tháng Giêng, đốt hình Giáo Chủ Ali Khamenei. (Hình minh họa: Dan Kitwood/Getty Images)

Chén rượu khó nuốt

Lịch sử Iran đang đứng trước khúc quanh định mệnh. Sau gần bốn thập niên cầm quyền, Giáo Chủ Ali Khamenei – người nắm giữ quyền lực tuyệt đối tại quốc gia Hồi Giáo này – đang đối mặt với những thách thức mang tính tồn vong mà ngay cả những người lạc quan nhất trong hàng ngũ trung thành cũng phải lo sợ. Chế độ thần quyền mà Ali Khamenei xây dựng, dựa vào nền móng “bê tông cốt thép” của người tiền nhiệm – Giáo Chủ Ruhollah Khomeini – tưởng vững như bàn thạch giờ đây đang rung bần bật từng ngày trước cơn địa chấn phẫn nộ của hàng triệu người dân.

Khi Giáo Chủ Khomeini qua đời năm 1989, Ali Khamenei – tổng thống Iran từ 1981 đến 1989 – nổi lên như ứng cử viên bộ máy thần quyền ủng hộ cho vị trí lãnh đạo tối cao. Là giáo sĩ cấp trung, Ali Khamenei thiếu những bằng cấp tôn giáo cao quý cần thiết cho vai trò mới. Do vậy, giới tăng lữ đã phong ông làm “ayatollah” (giáo chủ, không phải “đại giáo chủ” – grand ayatollah – như một số báo viết). Năm 1994, ông được nâng lên vị trí “marja” – một “giáo hoàng” trong thế giới Hồi Giáo, được xem là “tấm gương” để tất cả tín đồ Hồi giáo noi theo. Ngoài ra, Ali Khamenei còn mang danh hiệu “Vali Faqih” – người giám hộ cao nhất của đức tin Hồi Giáo Shia.

Khi quyền lực trong tay, Ali Khamenei trở thành tiếng nói cuối cùng trong mọi vấn đề. Ông kiểm soát tuyệt đối hệ thống tư pháp; bổ nhiệm người đứng đầu đài truyền hình nhà nước; đích thân chọn các thành viên Hội Đồng Giám Hộ chịu trách nhiệm xem xét các ứng cử viên “dân cử.” Ali Khamenei cũng bổ nhiệm các vị trí chủ chốt trong nội các, đặc biệt bộ trưởng Nội Vụ, Quốc Phòng, Ngoại Giao và Tình Báo. Bộ máy chỉ huy Lực Lượng Vệ Binh Cách Mạng và Basij (lực lượng vũ trang được thành lập như một kiểu dân quân) cũng phải được ông chỉ định.

Bằng cách này, Ali Khamenei vượt qua mọi bão táp thời đại suốt gần 40 năm, từ áp lực cấm vận của phương Tây đến nhiều đợt nổi dậy của người dân. Tuy nhiên, lần này, ngay cả khi lực lượng an ninh có thể dập tắt làn sóng biểu tình, Ali Khamenei cũng đang cạn kiệt khả năng xoay sở chính trị. Nếu không chấp nhận thỏa hiệp và thay đổi, ông sẽ đối mặt với hiểm họa mà không chỉ cá nhân ông không thể toàn mạng mà chế độ thần quyền cũng có nguy cơ sụp đổ.

Iran chỉ có thể giải quyết các vấn đề kinh tế – nguyên nhân dẫn đến sự phẫn nộ công chúng – nếu các lệnh trừng phạt quốc tế được dỡ bỏ. Để có điều này, trước hết Ali Khamenei phải giảm hoặc ngưng các chương trình phát triển nguyên tử năng. Tuy nhiên, việc từ bỏ chương trình nguyên tử năng không khác gì giương cờ đầu hàng. Tình cảnh Ali Khamenei khiến người ta nhớ đến một quyết định khó khăn mà người tiền nhiệm của ông, Giáo Chủ Ruhollah Khomeini, từng đối mặt. Lúc đó, Ruhollah Khomeini mô tả viễn cảnh một thỏa thuận ngừng bắn với Iraq là điều nhục nhã chẳng khác gì bị ép phải uống chén rượu độc. Cuối cùng, Ruhollah Khomeini phải “uống,” khi không có lựa chọn nào khác ngoài việc ngừng chiến với Iraq vào năm 1988 sau tám năm giao tranh tàn khốc.

Ai thay thế Ali Khamenei?

Áp lực nội tại lên Teheran là rất lớn. Không chỉ chính trị. Tháng Mười Một, Tổng Thống Masoud Pezeshkian nói rằng Iran có thể phải “dời đô” vì Teheran gần như không thể chịu nổi cuộc khủng hoảng nguồn nước. Dù là một trong những quốc gia giàu dầu mỏ nhất thế giới, Iran không còn khả năng cung cấp điện cho người dân 24 giờ một ngày. Tổng Thống Pezeshkian phải thốt lên: “Ai làm được gì thì làm đi. Tôi chịu hết nổi rồi. Đừng nguyền rủa tôi.”

Tình hình kinh tế tồi tệ xảy ra đúng vào thời điểm “vận rủi” liên tục bủa vây Ali Khamenei, đặc biệt từ sau cuộc tấn công của Hamas vào Israel ngày 7 Tháng Mười, 2023. Chiến dịch quân sự trả đũa khốc liệt của Israel và Mỹ đã gây thiệt hại vô kể cho Iran. Nhiều nhân vật thân cận Ali Khamenei bị giết. Các nhà máy nguyên tử năng bị phá tan tành. Một trong những đồng minh quan trọng nhất của Ali Khamenei – Tổng Thống Syria Bashar al-Assad – phải trốn sang Nga.

Muốn hay không, người ta không thể không tính đến “hậu sự” cho Ali Khamenei. Lãnh đạo đầu tiên của Cộng Hòa Hồi Giáo Iran, Ruhollah Khomeini, qua đời ở tuổi 86. Ali Khamenei bước sang tuổi 87 vào Tháng Tư. Vấn đề là việc thay thế nhà lãnh đạo tối cao không hề đơn giản.

Ali Khamenei không phải là một “viên chức” hay “nguyên thủ.” Ông là nhân vật tôn giáo, tự nhận mình có vị thế chẳng khác gì Giáo Hoàng Công Giáo, cai quản hàng triệu người Hồi Giáo Shia khắp thế giới. Hàng chục năm qua, không chỉ cai trị quốc gia bằng bàn tay sắt, Ali Khamenei còn loại bỏ bất kỳ giáo sĩ nào có thể tranh giành vị trí “ayatollah.” Hiện khoảng 20% cử tri trong 61 triệu dân vẫn trung thành ủng hộ chế độ thần quyền.

Bản thân Ali Khamenei ý thức được sự mong manh của ông. Giữa năm 2025, khi chiến dịch ám sát của Israel khiến nhiều viên chức cấp cao Iran thiệt mạng, từ trong hầm trú bí mật, Ali Khamenei đã chọn người thay thế ông (“Sheltering in a Bunker, Iran’s Supreme Leader Prepares for the Worst”/The New York Times). Ông đã chỉ thị Hội Đồng Chuyên Gia (Majles-e Khobregan – cơ quan đặc biệt có vai trò then chốt trong cấu trúc quyền lực của Cộng Hòa Hồi Giáo Iran) chọn người kế nhiệm từ ba cái tên mà ông đưa ra. Chẳng ai có thể biết chính xác người nào đã được chọn.

Hội Đồng Chuyên Gia (Majles-e Khobregan) gồm 88 giáo sĩ được chọn ra trong các cuộc bầu cử toàn quốc tám năm một lần. Một nguồn tin chính trị cấp cao ở Teheran nói với Amwaj.media: “Khi Imam [lãnh đạo cách mạng Ayatollah Ruhollah Khomeini] qua đời [năm 1989], người kế nhiệm đã được bầu trong vòng 24 giờ. Chúng tôi có các thủ tục sẵn có, chẳng hạn triệu tập một hội đồng để chọn người kế nhiệm, để bảo đảm quá trình chuyển giao có trật tự.”

Vấn đề kế vị giáo chủ Iran luôn là chủ đề tế nhị và gai góc, gần như không bao giờ được thảo luận công khai ngoài những suy đoán và tin đồn hành lang. Theo The New York Times, con trai của Giáo Chủ Ali Khamenei, Mojtaba – bản thân cũng là giáo sĩ và rất thân cận với Lực Lượng Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo, từng được đồn đoán là ứng cử viên hàng đầu – không nằm trong danh sách này. Cựu Tổng Thống Ibrahim Raisi, trước đây cũng được xem là ứng cử viên sáng giá, nhưng ông đã thiệt mạng trong một tai nạn trực thăng vào năm 2024.

Iran giai đoạn “hậu Ali Khamenei”

Một khi Ali Khamenei ra đi, chuyện gì sẽ xảy ra? Theo Karim Sadjadpour (thuộc Carnegie Endowment for International Peace) trong bài viết trên Foreign Affairs (“The Autumn of the Ayatollahs”), hệ tư tưởng toàn trị của Cộng Hòa Hồi Giáo có thể sụp đổ thành chủ nghĩa độc tài chuyên chế vốn là đặc trưng của nước Nga hậu Xô Viết. Hoặc Iran tương tự Trung Quốc sau cái chết Mao Trạch Đông, tức tái điều chỉnh hệ thống bằng cách thay thế hệ tư tưởng cứng nhắc bằng lợi ích quốc gia thực dụng. Tuy vậy, Teheran cũng có thể tiếp tục cai trị bằng bàn tay sắt và duy trì chính sách cô lập, với mức độ thậm chí nghiêm trọng hơn, tương tự Bắc Hàn.

Trước mắt, có vẻ như Iran khó có thể chứng kiến làn sóng dân chủ. Điều này một phần do yếu tố lịch sử của họ. Trong quá khứ, Iran luôn tự hào họ thừa kế một đế chế vĩ đại nhưng lại bị nhiều vết nhục lịch sử “ám quẻ” lên dân tộc mình. Thế kỷ 19, Iran mất gần một nửa lãnh thổ vào tay những láng giềng hung hãn và phải nhượng lại cho Nga vùng Caucasus (trong đó có Armenia, Azerbaijan, Georgia và Dagestan ngày nay), rồi nhường Herat cho Afghanistan dưới áp lực của Anh. Đến đầu thế kỷ 20, Nga và Anh lại chia cắt Iran thành những khu vực riêng của họ. Còn nữa, năm 1953, Mỹ và Anh đã dàn dựng cuộc đảo chính lật đổ Thủ Tướng Mohammad Mosaddeq.

Với những thăng trầm như vậy, Iran sản sinh nhiều thế hệ lãnh đạo luôn nghi kỵ. Họ nhìn thấy âm mưu mọi nơi, trong lẫn ngoài. Ở Trung Đông, Teheran luôn có thái độ dè chừng với láng giềng. Với phương Tây, họ càng ác cảm, đặc biệt Mỹ, nơi từng “chơi” họ nhiều vố đau điếng trong quá khứ lẫn luôn có thái độ thù địch với họ ở hiện tại. Tâm lý nghi kỵ này ăn sâu vào huyết mạch nền chính trị Iran. Nó giải thích một phần lý do tại sao Iran chọn đứng một mình.

Quá trình chuyển đổi chế độ độc tài thường khó đoán. Dù vậy, cái chết hoặc sự mất khả năng điều hành của Ali Khamenei chắc chắn là yếu tố kích hoạt mạnh nhất cho sự thay đổi, đặc biệt trong bối cảnh Iran hứng chịu các cú sốc bên ngoài lẫn bên trong. Vấn đề bây giờ không phải là người Iran có thật sự muốn thay đổi hay không mà là không có ai để họ có thể tin và dựa vào. Phe đối lập gần như không tồn tại ở đất nước này.

Với Ali Khamenei, có thể ông sẽ không giống người tiền nhiệm Ruhollah Khomeini. Cho đến thời điểm này, có vẻ như Ali Khamenei sẵn sàng đá văng chén rượu độc trước mặt. Ông chấp nhận “đấu” đến cùng với người dân mình lẫn với ngoại bang còn hơn chịu thỏa hiệp để thay đổi. [kn]

---

 

Ba’o Tieng Dan

16/01/2026

Nguyễn Thông

16-1-2026

(Bài này chỉ nói về Cuba, không có ý đề cập thêm chỗ nào cả)

Những gì đã và đang xảy ra ở Cuba “hòn đảo lửa đảo say” khiến chúng ta phải có đôi nhời về nó. Hơn nửa thế kỷ trước mà dân thiếu cơm ăn áo mặc thì còn hiểu được, chứ thời buổi này vẫn phải lê la vác rá đi xin gạo, bị cúp điện, phân phối từng quả trứng gà… quả là đại bi kịch.

Đó là một nước nhỏ vùng Trung Mỹ, còn gọi là khu vực Mỹ Latinh. Nhỏ, bởi cứ tra trên Gu gồ chứ chẳng cần mày mò lâu lắc gì, biết ngay diện tích quốc đảo này gần 110.000 cây số vuông (bằng 1/3 Việt Nam), dân số kể cả dân thường lương thiện và cán bộ đảng viên hơn 12 triệu (hơn 1 phần 10 Việt Nam). Nhỏ nhưng có võ, nhất là võ mồm, chẳng hạn tự xưng “pháo đài cách mạng XHCN ở tây bán cầu”, “tiên phong chống đế quốc”, “tự do hay là chết”, “Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình”, v.v..

Cuba làm cách mạng năm 1959, phe nhóm vũ trang của anh em nhà Fidel Castro lật đổ một chính quyền hợp hiến hợp pháp và lập nên nhà nước của họ. Họ xóa bỏ chế độ tư bản, xây dựng chế độ xã hội chủ nghĩa, đi theo đường lối cộng sản mà họ và đàn anh Liên Xô, Trung Quốc gọi là tương lai của nhân loại.

Phần tương lai xa chưa xảy ra thì chả ai hình dung được, còn phần tương lai đã trôi thành quá khứ, từ năm 1959 tới nay, thì chứng minh quá rõ, họ đã ném cả một dân tộc, một quốc gia vào đói nghèo, xiềng xích, bị thủ tiêu quyền sống. Không phải chỉ Cuba làm thế, những anh em canh giữ hòa bình thế giới với nó đều ngu si, hoang tưởng, lú lẫn như vậy.

Lại sực nhớ, ngày 20.3 hằng năm được Liên Hợp Quốc coi là ngày hạnh phúc (năm nào cũng vậy, cứ ngày ni đều hạnh phúc, dù không có hạnh phúc, đang chịu bất công, thiếu thốn, đói nghèo). Cuba và những anh em nó đã hớn hở bước trên con đường dẫn tới tăm tối bất hạnh nhưng lại kiên định bảo là đến hạnh phúc. Gần như cả nhân loại đã bước trên đường lớn tới hạnh phúc thực sự, chỉ có đám lãnh đạo Cuba và bạn bè chí cốt của nó theo lối hẻm quyết tâm nghèo đói đến cùng.

Tôi nhớ đã hơi bị lâu rồi, có đọc một bài của nhà báo Mạnh Kim (dịch giả sừng sỏ, nhà báo đáng nể), anh viết hồi cuối năm 2016 thì phải, khi trùm cách mạng vô sản thế giới Fidel chết. Anh Kim có lần rủ tôi cộng tác bài vở cho ảnh nhưng tôi tự lượng biết mình tài hèn sức mọn nên chỉ chân thành cảm ơn. Anh Kim căn cứ vào dữ liệu được công khai trên báo chí quốc tế, đã so sánh giữa Cuba và Singapore.

Cả Fidel Castro và Lý Quang Diệu đều lên nắm quyền cùng năm 1959, thời điểm mà Cuba giàu hơn hẳn Singapore. Trong khi Singapore chỉ là một thương cảng nghèo, nông thôn và đô thị xơ xác, thì Cuba đã nổi tiếng với nền công nghiệp du lịch và giàu tài nguyên. Đó là thời điểm Cuba xếp hạng 5 khu vực Mỹ Latinh về thu nhập đầu người, hạng 3 về tuổi thọ, hạng 2 về tỷ lệ người sở hữu xe hơi, và hạng nhất về tỷ lệ người sở hữu tivi (là thứ đồ cao cấp, hiếm khi ấy).

Sau hơn nửa thế kỷ, sự khác biệt giữa Cuba và Singapore chẳng có gì để bàn cãi. Nó cho thấy sự thành công và thất bại giữa hai mô hình kinh tế: Kinh tế tập trung nhà nước độc quyền chi phối và thị trường tự do. Nó cũng cho thấy sự thất bại và thành công giữa hai mô hình chính trị: Xã hội chủ nghĩa và tư bản. Nhưng những kẻ lãnh đạo dù có mắt vẫn như mù, không thèm thấy hoặc không thấy.

Cuba, đảo quốc nhỏ bé nằm sát nước Mỹ, theo cách nói bây giờ, có vị trí địa chính trị đặc biệt. Một thời gian khá dài, nó được nhóm các nước cộng sản phong danh hiệu tiền đồn phe xã hội chủ nghĩa (gồm 13 nước), ngọn cờ đầu chống chủ nghĩa tư bản bóc lột, chống đế quốc. Anh em nhà Fidel sau khi nắm quyền (tháng 1.1959) đã thiết lập chế độ độc tài gia đình trị còn tệ hơn cả chính quyền Batista mà họ gán cho chữ “độc tài”.

Chế độ Fidel được trang trí màu mè bằng “cộng hòa, dân chủ” để lừa mị. Họ thay nhau “anh truyền em nối”, già cốc đế đại vương vẫn cố giữ ghế cai trị, chẳng chịu nhường ai, xem người dân cả nước không ra gì. Họ bắt toàn dân phải cùng họ tôn thờ cộng sản, thờ Liên Xô, kiên định theo chủ nghĩa xã hội, bất kể phải chịu phận chư hầu dễ bảo, phụ thuộc, đói nghèo. Họ vênh vang với thứ danh hão tiên phong chống đế quốc, bảo vệ thành trì chủ nghĩa xã hội.

Đồng bệnh tương lân, đồng khí tương cầu, chả thế mà tháng 9.2009, ông Nguyễn Minh Triết chủ tịch nước ta trong chuyến công du Cuba đã thật thà như đếm mà tỏ bày “Việt Nam và Cuba như trời đất sinh ra. Một anh ở phía đông, một anh ở phía tây. Chúng ta thay nhau canh giữ hòa bình cho thế giới. Cuba thức thì Việt Nam ngủ. Việt Nam gác thì Cuba nghỉ”. (Tôi dẫn nguyên văn, mà các báo quốc doanh khi đó đều đăng, thậm chí khen ngợi, thích thú với lối ví von “duyên dáng” dí dỏm của chủ tịch nước).

Ông Triết có cái may mắn hơn hai đàn em là Nguyễn Xuân Phúc và Võ Văn Thưởng bởi không dính phốt, không bị ép làm đơn từ chức, nên khi cáo quan được nhiều người khen hiền lành, chân chất. Ông khi đó không biết, hoặc cố tình lờ đi Cuba của anh em nhà Fidel lúc ấy cô đơn, rệu rã, bị cả thế giới nghỉ chơi, ốc chưa mang nổi mình ốc, lấy đâu sức mang cọc cho rêu, canh giữ hòa bình thế giới.

Mà cũng thông cảm, tinh thần AQ là thứ đặc trưng của giới lãnh đạo cộng sản quốc tế, chả riêng gì ông Triết. Còn nhớ, tối hôm coi tivi phát cảnh “thức-ngủ canh gác” xong, lão hàng xóm nhà tôi cười bảo, giời ạ, ai khiến, hai ông cứ rửa chân đi ngủ, ngủ lịm đi càng tốt, cho thiên hạ nhờ.

Nghe hàng xóm tủm tỉm, tôi sực nhớ chuyện tiếu lâm Liên Xô: Khi Lenin chết, cả liên bang giăng khẩu hiệu rằng “Lenin từ trần nhưng học thuyết của người đời đời sống mãi”. Một anh muzic (nông dân) bảo, giá như người vẫn sống, còn học thuyết của người chết đi thì hay biết bao. Anh ta bị tóm.

Năm 1959 tới tận bây giờ, Cuba vẫn đắm chìm trong cuộc thử nghiệm ý thức hệ kéo dài. Từ một quốc gia phát triển, dân chủ, sung túc, cuộc cách mạng của anh em nhà Fidel, mà cụ thể là chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản, đã mau chóng đẩy Cuba về điểm xuất phát nghèo nàn lạc hậu, thiếu thốn đói khổ như thuở cơ hàn.

Bạn tôi bảo, họ cố tình không thừa nhận lý do chủ quan, cứ đổ cho khách quan, là bị cấm vận. Lúc nào cũng đề cao độc lập tự chủ, tự lực cánh sinh, thì sợ gì cấm vận, sao không cùng bạn bè chung chí hướng cấm vận lại cho nó biết tay nhau.

Sau hơn gần 2/3 thế kỷ “hiên ngang kiêu hãnh trên tuyến đầu chống Mỹ”, bị Liên Xô bỏ rơi không thương tiếc, nay Cuba thực trạng thế nào, chả mấy ai không biết. Những idol của một thời, kiểu anh em nhà Fidel, dần rơi vào quên lãng, bị chê cười.

Người dân Cuba không thể ăn bánh vẽ mãi được, không thể say sưa với “tự do hay là chết” mãi được. Cần phải có thứ gì bỏ vào mồm thì mới tiếp tục làm cách mạng, canh giữ hòa bình thế giới, trong khi đó đám lãnh đạo Cuba chỉ biết hô hào và dọa dẫm dân, nhắm mắt lê lết trên lối mòn, chưa tìm ra con đường sáng cho đất nước. Giỏi lắm thì vác rá đi xin, nơi này một ít, nơi kia một tí, xin gạo xin dầu, để sống cầm hơi, đợi tới ngày cách mạng thắng lợi trên toàn thế giới.

Nói thêm về Fidel: Ngày 25.11.2016, nhân vật huyền thoại của phe cộng sản trên thế giới, nhà lãnh đạo Cuba Fidel Castro Ruz qua đời, thọ 90 tuổi. Ông ta cầm quyền liên tục từ tháng 1.1959, mãi tới khi sức tàn lực kiệt, không trụ nổi vào năm 2011 mới chịu buông, nhưng không buông hẳn cho những người tài, nguyên khí quốc gia, mà “nhường ngôi” cho em ruột… trẻ hơn, khi ấy cũng đã ngoài 80 tuổi. Cầm quyền liên tục từ tháng 1.1959 tới khi sức tàn lực kiệt, không trụ nổi vào năm 2011 ông mới chịu buông. Quá kinh.

Xung quanh nhân vật này, phe cộng sản quốc tế tô vẽ thêm nhiều điều “khác thường” nên người ta nói “nhân vật huyền thoại” là vậy. Đó cũng là cách dựng nên, tạo ra một idol, dù là Cuba idol, nhưng cũng có ý nghĩa chung cho cả phe, mang tính quốc tế.

Phe cộng sản thường tuyên truyền đề cao tập thể, đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân nhưng lại thường xuyên thần thánh hóa các cá nhân, dạng Stalin, Brezhnev, Mao Trạch Đông, Kim Nhật Thành, Ceaucescu… để lôi cuốn dân chúng.

Nhất thời, những idol này, thông qua bộ máy tuyên truyền, họ chẳng khác gì chúa trời, thượng đế, khiến dân chúng phải sùng bái, tụng niệm, làm theo. Tuy nhiên, điều tai hại là, khi thời thế thay đổi, thần tượng sụp đổ thì hình ảnh được tô vẽ tan biến rất nhanh, thảm hại. Cuộc sống luôn có quy luật của nó chứ chả tuân theo ý chí chủ quan của một tổ chức hay cá nhân nào.

Những năm Liên Xô còn hùng mạnh, đứng đầu phe XHCN, đối trọng với “tập đoàn tư bản đế quốc” do Mỹ dẫn dắt, Fidel được coi là tên lính xung kích ở tây bán cầu. Có Liên Xô chống lưng, ông thành người hùng.

Cuba những năm ấy hầu như chỉ có 2 nhiệm vụ: Chống Mỹ và trồng mía ép đường bán cho Liên Xô. Tất cả những thứ khác đã có anh cả Liên Xô lo, nên Cuba tự gây cho mình một nền kinh tế phụ thuộc. Tới mức khi anh cả sụp đổ, tan rã năm 1991, bị cắt bầu sữa, em bé Cuba đói sữa ngày càng đèo đẹn, suy dinh dưỡng, cho tới nay đã 35 năm vẫn không hồi phục trưởng thành được.

Từ một nước phát triển nhất vùng Caribe, đứng hàng đầu Trung Mỹ, nay Cuba nằm trong nhóm nước nghèo đói thiếu thốn lạc hậu nhất thế giới. Tất cả đều bắt đầu từ cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa. Và bi kịch ở chỗ cho đến bây giờ những người cộng sản Cuba độc quyền cai trị đất nước nhỏ bé chục triệu dân này vẫn kiên định đi theo con đường nghèo đói ấy.

Hôm 29.11.2016, họ hứa trước linh cữu ông Fidel rằng sẽ vẫn nối tiếp đường ông đi. Đương nhiên là thế, ông em phải nối gót ông anh, ông già 85 cứ phải làm như ông già 90 đã làm, khác thế nào được. Một thế hệ già nua đứng ở cổng âm ti nhưng vẫn làm nhiệm vụ dẫn dắt cho cả một dân tộc đi tìm tương lai. Có sự trái khoáy, bi kịch, bất hạnh nào như thế chăng?

Hậu sinh của anh em nhà Fidel, ông chủ tịch Miguel Diaz-Canel Bermudez những ngày qua (tháng 1.2026) vẫn kêu gọi chiến đấu hy sinh đến người Cuba cuối cùng để bảo vệ thành quả chủ nghĩa xã hội. Chả hiểu họ định bảo vệ thành quả gì? Hãy khôn ngoan hơn, sang Việt Nam mà học hỏi. Chủ nghĩa xã hội vẫn còn trong nghị quyết, trên khẩu hiệu, nhưng cuộc sống đã vận hành theo cách khác, sinh sắc hơn nhiều.

Hồi miền Bắc Việt Nam đánh nhau với Mỹ, ông Fidel là người ủng hộ nhiệt thành. Những thập niên 60-70 thế kỷ trước, lứa chúng tôi nghe tuyên truyền nhiều về ông, rất kính phục ông và ông Che Guevara. Công nhận bộ máy tuyên truyền tô vẽ rất giỏi.

Nghe người lớn kể rằng Fidel định đưa quân sang đánh giúp nhưng cụ Hồ bảo chưa cần. Ông cử kỹ sư và công nhân sang làm đường Xuân Mai – Hòa Bình, giúp xây cái nhà khách ven hồ Tây cho đảng có chỗ tiếp khách, xây bệnh viện Việt – Cu ở Đồng Hới (Quảng Bình), chở bò sữa qua để nuôi trên vùng Ba Vì, Mộc Châu, bán rẻ đường cho Việt Nam hoặc đổi lấy gạo, mặc cho máy bay và thủy lôi Mỹ phong tỏa dày đặc trên trời dưới nước vẫn đưa tàu thủy chở hàng tới cảng Hải Phòng, khi Quảng Trị vừa được giải phóng là ông sang thăm động viên ngay…

Ông Fidel làm việc đó với tinh thần lúc bấy giờ người ta hay nhắc đến, là “quốc tế vô sản trong sáng”, mà thực chất tất cả mọi điều đều có sự chỉ đạo của Liên Xô. Người cộng sản Việt Nam biết ơn ông, sống tình nghĩa thủy chung với Cuba và ông Fidel cho đến tận bây giờ cũng một phần do những quá khứ tốt đẹp ấy.

Tuy nhiên, cũng cần tỉnh táo hiểu rằng, cũng chả phải vô tư trong sáng gì đâu, đó chỉ là sự đổi chác, đền bù cho xương máu của người Việt đã đổ ra trong cuộc chiến tranh mà Liên Xô, Cuba… đứng ngoài vỗ tay cổ vũ. Hàng triệu người Việt đã ngã xuống “tuyến đầu chống Mỹ” để họ được hưởng hòa bình, ung dung xây dựng chủ nghĩa xã hội, món nợ ấy mình không đòi thì thôi, chứ ơn nghĩa cái gì.

Nhưng ông Fidel cũng là hình ảnh của một người lính, thậm chí hiếu chiến. Ông đề ra khẩu hiệu “Tổ quốc hay là chết”, dù có phải đánh đến người dân Cuba cuối cùng cũng không sợ. Ông thích làm người lính đi đầu. Tôn thờ chủ nghĩa cộng sản, ông Fidel và những người như ông trên khắp thế giới coi sự độc lập dân tộc chỉ là chuyện nhỏ, hạnh phúc no ấm của người dân lại càng không đáng quan tâm khi mục đích lớn chưa đạt được.

Cái mà họ (người cộng sản như Fidel) phấn đấu là “Hòa Bình Thế Giới”, là tiêu diệt, đào mồ chôn chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa đế quốc, những thứ mà họ quy vào mấy chữ ngắn gọn: Bóc lột, xâm lược. Phải đấu tranh cho hòa bình thế giới, canh giữ hòa bình thế giới, 24/24.

Chính vì vậy, sau khi đã cướp được chính quyền bằng gươm súng, hầu như không nước cộng sản nào chịu dừng cuộc chiến lại để tập trung vào việc xây dựng cuộc sống ấm no hạnh phúc cho dân mình, mà cứ mải miết cuộc hành trình vũ lực vô định với mục đích vĩ đại lớn lao hơn: Cách mạng thế giới.

Biết bao nhiêu xương máu đã đổ ra cho sự bao đồng không tưởng này, bị cuốn vào cái vòng xoáy “ai thắng ai” khủng khiếp, tàn bạo ấy. Họ tự đắc “Ta vì ta ba chục triệu người/ Cũng vì ba nghìn triệu trên đời”, “Ta giữ cho ai mảnh đất này… / Ta hiểu vì sao ta chiến đấu/ Ta hiểu vì ai ta hiến máu”…

Tức là cái tham vọng của họ không bị gói gọn trong phạm vi đất nước – dân tộc mà kinh khiếp hơn nhiều, nó ôm trùm cả quả địa cầu.

Theo Fidel, chỉ có sức mạnh của chủ nghĩa xã hội mới có thể tiêu diệt hoàn toàn chủ nghĩa tư bản, mới đem lại no ấm, hạnh phúc, hòa bình cho nhân loại. Sống chết cũng phải giương cao ngọn cờ chủ nghĩa xã hội, ngay cả khi hết gió họ vẫn duy ý chí bắt cờ phải tung bay. Chỉ thù hằn, chỉ thích đánh nhau.

Thời cách nay nửa thế kỷ, nhưng câu thơ như trên được coi là tuyệt bút. Giả dụ mấy lời nôm na tự sướng của ông chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết mà phát ra thời đó chắc cũng được xem như lời thánh nhân, chỉ tiếc nó bị lùi lại mấy chục năm nên trở thành trò cười. Người cộng sản kiểu Fidel đã tự huyễn hoặc mình với những khát vọng to tát kiểu vậy. Dân gian thì nói ngắn gọn “Ốc chưa mang nổi mình ốc, lại cứ đòi mang cọc cho rêu”.

Sau này, khi một số người cầm quyền ở các nước phe XHCN tỉnh ngộ ra, họ nhận thấy rằng đã kiêu hãnh kiêu ngạo ảo tưởng một cách mù quáng. Thì đúng vậy, con ếch ngồi đáy giếng, dĩ nhiên bầu trời chỉ bằng cái vung thôi.

Nói gì thì nói, khát vọng vĩ đại của Fidel dưới góc độ lý luận là rất đẹp đẽ, chỉ có điều luôn làm ngược lại. Lý luận và thực tế luôn trái nhau.

Một khát vọng vĩ đại, đôi khi cũng đem lại thảm họa vĩ đại. Thật tiếc cho con người, nhất là cho nhân dân gánh chịu nó.

---