January 5, 2026
Trúc Phương/Người Việt
Sự kiện Tổng Thống Venezuela Nicolás Maduro bị Mỹ bắt ngày 3 Tháng Giêng, 2026, đã gây chấn động toàn khu vực Mỹ Latin.
Chủ tịch nước Cuba là Miguel Díaz-Canel (giữa) nhưng Raúl Castro (phải), hiện 94 tuổi, em của Fidel Castro, vẫn là “quan nhiếp chính.” (Hình: Yamil Lage/AFP via Getty Images)
Cuba, đồng minh thân cận nhất của Venezuela, đang rơi vào tình thế vô cùng nguy hiểm. Tổng Thống Donald Trump nói “Cuba trông như sắp sụp đổ” và đảo quốc này “không còn thu nhập nào nữa” vì mất nguồn dầu mỏ trợ cấp từ Venezuela. Phát biểu này không chỉ là lời cảnh báo mà còn hé lộ khả năng Washington mở rộng áp lực lên Havana những ngày sắp tới.
Mất thế chống lưng về kinh tế
Quan hệ giữa Cuba và Venezuela được vun đắp mạnh từ thời Tổng Thống Hugo Chávez, khi Caracas trở thành “nguồn máu” kinh tế cho Havana. Trong hơn 25 năm, quan hệ Cuba-Venezuela không chỉ là ngoại giao hay ý thức hệ mà là quan hệ sinh tồn.
Kể từ khi Hugo Chávez lên nắm quyền ở Venezuela năm 1999, Caracas trở thành phao cứu sinh cho Havana sau cú sốc Liên Xô tan rã. Tình “đồng chí” giữa Hugo Chávez và Fidel Castro “như keo sơn” đến mức Castro đã đích thân can thiệp để bảo vệ Chávez trong một âm mưu đảo chính năm 2002.
Nhà lãnh đạo Venezuela đáp lại lòng biết ơn bằng cách hỗ trợ tài chính cho Cuba, cung cấp nguồn sống kinh tế dưới dạng dầu mỏ, một chính sách được duy trì vào thời tổng thống kế nhiệm Nicolás Maduro.
Theo chuyên gia năng lượng Jorge Piñon thuộc Đại Học Texas, tính đến quý IV năm 2025, Cuba nhận trung bình 35,000 thùng dầu/ngày từ Venezuela, cộng thêm một ít từ Mexico và Nga. Với tình trạng Venezuela đang rơi vào hỗn loạn sau vụ Tổng Thống Maduro bị bắt, nguồn dầu từ Venezuela gần như bị cắt đứt hoàn toàn và ngay lập tức, ít nhất thời điểm hiện tại. Piñon nhận định: “Đây là bản án tử nếu Venezuela ngừng cung cấp dầu cho Cuba.”
Kinh tế Cuba vốn kiệt quệ bởi cấm vận Mỹ, quản lý yếu kém và đại dịch COVID-19, nay càng rơi vào khủng hoảng sâu sắc: mất điện kéo dài, thiếu thực phẩm, thuốc men, và làn sóng “ngay cả cột điện” phải bỏ xứ mà đi. Hơn một triệu người đã rời Cuba kể từ 2021, tương đương 10% dân số.
Cuba không có tài nguyên hấp dẫn như dầu mỏ Venezuela nên khả năng Mỹ can thiệp quân sự là rất thấp. Trong thực tế, Mỹ không cần thực hiện một chiến dịch quân sự để lật đổ chính quyền Miguel Díaz-Canel. Cuba có thể tự sụp đổ vì họ đang cheo leo bên bờ vách núi.
Một tháng trước khi Nicolás Maduro bị bắt, áp lực Mỹ lên Venezuela đã khiến chính quyền Cuba lo lắng. Có quá nhiều ngòi nổ âm ỉ ở đất nước này. Không chỉ kinh tế khó khăn, những ngày cuối năm, người dân còn vật lộn sống sót sau trận bão Melisa. Đó là chưa kể sự bùng nổ của dịch sốt xuất huyết. Bây giờ, cơn ác mộng khiến chính quyền Cuba mất ăn mất ngủ đã thành sự thật.
Ngày 4 Tháng Giêng, Ngoại Trưởng Cuba Bruno Rodríguez Parrilla nói, việc lật đổ Nicolás Maduro “buộc chúng ta phải đối mặt một thế tiến thoái lưỡng nan mang tính sống còn, với tư cách là quốc gia độc lập và có chủ quyền.”
Dân Cuba có thể “tự xử”?
Nhiều năm qua, cả Havana lẫn Caracas đều bị bủa vây bởi chính sách “Áp Lực Tối Đa” (“Maximum Pressure”) của cựu cố vấn an ninh quốc gia John Bolton, được thiết kế nhằm vào “Bộ Ba Chuyên Chế” (“Troika of Tyranny”), gồm Cuba, Venezuela và Nicaragua.
Năm 2019, trong nhiệm kỳ đầu, Tổng Thống Trump áp dụng chính sách khắc nghiệt hơn; đồng thời tăng cường hỗ trợ thành phần đối lập. Đòn này được thiết kế với ý nghĩa rằng cấm vận khiến dân chúng điêu đứng và họ tự khắc nổi dậy lật đổ chính phủ.
Dù ngân sách chung của USAID (U.S. Agency for International Development) bị cắt nhưng Ngoại Trưởng Marco Rubio (kiêm ghế cố vấn an ninh quốc gia) đã nới lỏng phần ngân sách USAID dành hỗ trợ những người chống đối chính phủ Cuba. Song song, gần như tất cả dân Cuba đều bị cấm đến Mỹ, và Washington cũng tăng cường thực thi các lệnh cấm đối với hầu hết người Mỹ đến Cuba.
Ngày 30 Tháng Sáu, Trump ra lệnh cho tất cả nhánh của chính phủ phải thắt chặt các lệnh trừng phạt hiện có.
Áp lực Mỹ đã khiến Cuba lẫn Venezuela rơi vào tình trạng bi thảm. Năm 2014, kim ngạch thương mại Cuba-Venezuela chỉ đạt dưới $1 tỷ, so với $4.2 tỷ năm 2015. Cách đây 10 năm, Caracas chở hơn 100,000 thùng dầu mỗi ngày cho Havana. Năm 2025, con số này còn chưa đến một phần ba. Một thập niên trước, có hàng chục liên doanh giữa hai quốc gia, trong khi năm 2024 không có liên doanh nào. Không có dấu hiệu nào cho thấy bất kỳ liên doanh nào vẫn còn hoạt động ở Venezuela.
Tháng Bảy, 2025, Bộ Trưởng Kinh Tế Cuba Joaquin Alonso cho biết, kinh tế quốc gia đã giảm hơn 11% kể từ năm 2019; nông nghiệp, chăn nuôi và khai thác mỏ giảm 53.4% trong cùng thời kỳ, và sản xuất giảm 23%.
Đòn trừng phạt nặng của Mỹ, từ Trump 1.0 sang thời Joe Biden rồi đến Trump 2.0 không thể loại trừ khỏi những nguyên nhân khiến Cuba điêu đứng nhưng sự khốn khó của Cuba cũng đến từ chính họ. Cho đến tận giờ, nhà nước Cuba vẫn không sẵn lòng đoạn tuyệt với mô hình kế hoạch hóa tập trung cứng nhắc. Việc mở rộng khu vực tư nhân trong lĩnh vực kinh tế vẫn không được thực hiện đến nơi đến chốn, trong khi chính sách tiền tệ sai lầm tiếp tục góp phần gây ra lạm phát nghiêm trọng. Còn nữa, chính phủ cũng không muốn có bất kỳ thay đổi đáng kể nào đối với hệ thống độc đảng.
Những ngày cuối cùng đang đến?
Dù trên lý thuyết chủ tịch nước Cuba là Miguel Díaz-Canel nhưng Raúl Castro, hiện 94 tuổi, em của Fidel Castro, vẫn là “quan nhiếp chính.”
Năm 2010, Raúl Castro nói: “Chúng ta phải cải cách, nếu không chúng ta sẽ sụp đổ.” Raúl Castro đã làm gì? Ông cho thu hẹp bộ máy nhà nước cồng kềnh bằng cách sa thải nửa triệu người; mở rộng khu vực kinh tế tư nhân để người dân “tự làm chủ;” các nhà đầu tư nước ngoài được phép nắm cổ phần đa số trong các dự án; và nhà nước sẽ giao đất công bỏ hoang cho nông dân.
Tuy nhiên, kế hoạch được thực thi rất nửa vời. Thí dụ, nông dân được giao đất nhưng họ phải bán lại sản phẩm cho hệ thống phân phối giá cả được nhà nước kiểm soát, chứ không được bán ra thị trường tự do. Thời Tổng Thống Barack Obama, quan hệ Cuba-Mỹ được nới lỏng. Dù vậy, Cuba vẫn không nắm bắt cơ hội. Giới đầu tư Mỹ nhanh chóng cuốn gói khi đụng phải vô số rào cản hành chính. Đến thời Trump 1.0, toàn bộ các cánh cửa bị đóng sập.
Năm 2018, Miguel Díaz-Canel được Raúl Castro chọn làm người kế nhiệm. Tuy nhiên, không ai có thể “hốt vỏ” với một đống di sản tệ hại thâm căn cố đế.
Hè 2020, Miguel Díaz-Canel công bố một chiến lược mới để xử lý tình trạng khẩn cấp ngày càng leo thang. Tuy nhiên, như được Giáo Sư Michael J. Bustamante (Đại Học Miami) phân tích trong bài viết trên Foreign Affairs (“Cuba on the Brink”) ngày 1 Tháng Giêng, 2026, việc thực hiện và trình tự thực hiện những cải cách này chỉ cho thấy nhà nước Cuba tạo ra thêm thảm họa.
Cụ thể, thay vì ưu tiên mở rộng khu vực tư nhân, chính quyền lại “tái cơ cấu tiền tệ,” thống nhất tỷ giá hối đoái trên toàn nền kinh tế ở mức 24 peso đổi $1 vào đầu năm 2021. Với các doanh nghiệp nhà nước vốn quen hoạt động ở tỷ giá 1 đổi 1, việc phá giá đã gây áp lực tăng giá đối với hàng nhập cảng. Tiếp đó, việc tăng lương cho công chức nhà nước bắt đầu làm trầm trọng thêm lạm phát. Vụ in tiền để tài trợ cho thâm hụt ngân sách cũng làm cho tình hình tồi tệ hơn. Hậu quả, thị trường tiền tệ chợ đen bùng nổ. Đến cuối năm 2021, giá trị của đồng peso đã giảm 75%, giao dịch ở mức 100 peso đổi $1, dù tỷ giá chính thức vẫn là 24 peso đổi $1.
Ngày 11 Tháng Bảy, 2021, 50 thành phố và thị trấn xuống đường. Chính phủ đáp trả bằng đàn áp bạo lực. Cuối cùng, Havana cầu cứu hai người anh lớn là Bắc Kinh và Moscow. Tuy nhiên, đời vốn rất “phũ” và chính trị còn… “đểu” hơn. Nga hứa đến năm 2023, họ đầu tư $1 tỷ vào Cuba. Phần mình, Trung Quốc bắt đầu xây dựng hàng chục trang trại năng lượng mặt trời. Cả Moscow lẫn Bắc Kinh đều giục Cuba giảm trợ cấp cho các công ty nhà nước thua lỗ, cũng như giảm các hạn chế đối với đầu tư nước ngoài và khu vực tư nhân.
Trong khi đó, Cuba tiếp tục thâm hụt thương mại với cả hai quốc gia trên và thường xuyên nài nỉ xin “tái cấp vốn” (Cuba hiện nợ Trung Quốc vài tỷ đô la). Trong thực tế, Nga và Trung Quốc không dại dột bỏ thêm tiền để nuôi một con bệnh đang chờ chết. Sở dĩ Bắc Kinh và Moscow còn ban chút ân tình với Havana vì họ nhìn thấy ít nhiều yếu tố địa chính trị của Cuba trong mối quan hệ an ninh với họ…
Giờ đây, đồng hồ dường như đang đếm ngược. Không ai biết chính quyền Trump làm gì với Cuba những ngày sắp tới nhưng số phận Cuba, một tiền đồn cộng sản ở Mỹ Latin, có thể thật sự đang đếm những ngày cuối cùng. [kn]