My Lan Pham is with Chuyện Nhân Văn.

Cô đã bị mua đi bán lại bảy lần chỉ trong ba tháng. Sau đó, cô đứng trước Liên Hợp Quốc, buộc cả thế giới phải nhìn thẳng vào mắt mình, và trở thành người đoạt giải Nobel Hòa bình.

Câu chuyện của cô bắt đầu tại ngôi làng nhỏ Kocho, Iraq, vào ngày 3 tháng 8 năm 2014 ,một ngày mở đầu bằng tiếng động cơ xe và kết thúc bằng những tiếng kêu gào của một cuộc diệt chủng.

Nadia Murad khi đó mới 21 tuổi, khi những chiếc xe tải của ISIS bao vây ngôi nhà của cô. Vì là người Yazidi ,một cộng đồng tôn giáo thiểu số ,những kẻ khủng bố gán cho dân tộc cô cái nhãn “thờ quỷ”. Sự tàn bạo được thực hiện một cách có hệ thống. Những người đàn ông và các cậu bé, bao gồm sáu người anh em trai của Nadia, bị dẫn ra rìa làng và xử bắn. Mẹ cô, bị cho là quá già để sử dụng, bị sát hại và chôn trong một ngôi mộ tập thể. Nadia và nhiều phụ nữ trẻ khác bị nhét lên xe buýt và bắt cóc vào cảnh nô lệ tình dục.

Tại thành phố Mosul, Nadia bước vào cơn ác mộng sống. Cô bị đối xử như một món đồ, không phải con người. Một thẩm phán cấp cao của ISIS là người đầu tiên mua cô. Trong chín mươi ngày tiếp theo, cô bị mua bán và trao tay bảy lần. Cô bị đánh đập, bị dí thuốc lá đang cháy vào người, và bị xâm hại nhiều lần.

Khi cố gắng trốn thoát, những kẻ giam giữ không chỉ bắt lại cô mà còn trừng phạt bằng một vụ cưỡng hiếp tập thể tàn bạo do sáu người đàn ông thực hiện cho đến khi cô bất tỉnh. Chúng đánh cô nặng đến mức cô không thể đi lại được. Mục tiêu của chúng là bẻ gãy ý chí của cô, nhưng Nadia Murad vẫn không gục ngã.

Tháng 11 năm 2014, một phép màu đã xảy ra: một cánh cửa bị bỏ quên không khóa. Nadia lẻn ra ngoài trong đêm. Bất chấp nguy hiểm đến tính mạng, một gia đình Hồi giáo địa phương đã che giấu cô và giúp cô trốn khỏi vùng kiểm soát của ISIS.

Cuối cùng cô đến được một trại tị nạn và sau đó được cấp quyền tị nạn tại Đức. Cô đã an toàn và tự do. Khi ấy, không ai có thể trách nếu cô chọn một cuộc sống lặng lẽ để chữa lành vết thương. Nhưng thay vào đó, cô chọn bước vào cuộc chiến ,không phải bằng súng đạn, mà bằng sự thật.

Tháng 12 năm 2015, Nadia đứng trước Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Khi đó cô 22 tuổi, vóc dáng nhỏ bé nhưng lòng dũng cảm thì lớn lao. Cô không dùng những lời lẽ nhẹ nhàng.

Cô kể cho thế giới biết chính xác những gì đã xảy ra: những bé gái mới chín tuổi bị bán như gia súc, những người mẹ bị giết, và cả một nền văn hóa đang bị xóa sổ.

Lời chứng của cô đã làm được điều mà nhiều năm tin tức không làm nổi ,khiến thế giới cảm nhận được nỗi đau của người Yazidi. Năm 2016, Liên Hợp Quốc chính thức công nhận cuộc diệt chủng người Yazidi.

Nadia hiểu rằng chỉ nói thôi là chưa đủ. Năm 2018, cô thành lập tổ chức Nadia’s Initiative, nhằm tái thiết các ngôi làng, trường học và phòng khám tại quê hương mình, đồng thời cung cấp hỗ trợ pháp lý cho các nạn nhân sống sót.

Cũng trong năm đó, ở tuổi 25, cô trở thành người phụ nữ Iraq đầu tiên nhận giải Nobel Hòa bình. Trong khi thế giới chúc mừng, Nadia vẫn giữ sự tập trung của mình. Cô nói với mọi người tại Oslo rằng phần thưởng duy nhất cô thực sự mong muốn là sự giải thoát cho tất cả những người vẫn còn bị giam cầm.

Ngày nay, Nadia Murad vẫn tiếp tục lên tiếng. Mỗi lần kể lại câu chuyện của mình, cô lại phải sống lại nỗi đau, nhưng cô làm điều đó vì 10.000 người Yazidi đã thiệt mạng và hàng nghìn người vẫn còn mất tích. Cô biến những vết sẹo của mình thành con đường dẫn tới công lý. Cô chứng minh rằng quá khứ không nhất thiết phải quyết định tương lai.

Im lặng là một lựa chọn, nhưng sự thật là một vũ khí, bởi lên tiếng chống lại bất công là bước đầu tiên để ngăn chặn nó cho tất cả mọi người.

Nỗi đau có thể được biến thành mục đích sống ,nghĩa là chúng ta không thể thay đổi những điều tồi tệ đã xảy ra, nhưng có thể chọn dùng những trải nghiệm ấy để tạo nên một tương lai tốt đẹp hơn.

Nadia không chỉ sống sót; cô đã chiến thắng. Bạn có thể là nạn nhân của tội ác, nhưng bạn không cần phải mãi là nạn nhân trong tâm hồn mình.

Chúng tôi là tác giả của cuốn sách We Are Human Angels, tác phẩm đã lan tỏa một góc nhìn mới về trải nghiệm làm người và được độc giả tự nguyện dịch ra nhiều ngôn ngữ.

Chúng tôi hy vọng những điều mình viết sẽ khơi dậy điều gì đó trong bạn!

Theo We are Human Angels

My Lan Phạm

---

 

*Suốt sáu tháng, cứ mỗi sáng thứ Ba, tôi đều nói dối bà cụ*

*Tôi bảo bà rằng hệ thống bị lỗi, rằng ứng dụng tính sai. Đó là cách duy

nhất bà cho phép tôi… cứu bà.*

Tôi tên là Leo. Tôi làm shipper cho một ứng dụng giao hàng, nơi mà khách

hàng chỉ là một dấu chấm trên bản đồ, và một con số trong thuật toán.

Bạn làm việc. Bạn giao hàng. Bạn rời đi. Không tên. Không nhớ mặt. Chỉ có

đánh giá năm sao… và rồi im lặng.

Nhưng bà Martha thì khác… Bà sống trong một căn nhà cũ nhỏ ở rìa thành phố,

co mình lại như để chống chọi với gió. Sáng thứ Ba nào, đúng mười giờ, đơn

hàng của bà cũng hiện lên. Lúc nào cũng giống nhau: một ổ bánh mì trắng rẻ

tiền, một hộp súp cà chua, và một túi thức ăn cho chó loại tốt cho xương –

cho em Duke.

Duke là một con golden retriever già, mõm đã bạc, hông cứng đét, đi chậm.

Nó là nguồn hơi ấm duy nhất trong căn nhà lạnh lẽo đó.

Bà Martha khoảng tám mươi tuổi, chưa tới mét rưỡi, lưng thẳng như thép.

Trong bà có một thứ kiêu hãnh: bà thà chết đói còn hơn phải xin ai giúp. Bà

không bao giờ để tiền tip trên ứng dụng. Bà ra mở cửa, đưa tôi hai đô tiền

mặt và nói: “Cho phụ xăng xe. Lái cẩn thận nhé.”

Đó là một cuộc trao đổi ngang hàng. Không phải bố thí. Và tôi không phải

người cứu giúp. Tôi chỉ là… người giao hàng.

Rồi tháng Mười Một tới… Lạm phát nuốt chửng mọi thứ. Xăng tăng vọt. Thực

phẩm đắt gấp đôi. Tôi phải làm mười hai tiếng mỗi ngày chỉ để trụ lại.

Sáng thứ Ba hôm đó, đơn hàng hiện lên. Tôi nhìn danh sách… và thấy buồn

nôn: Chỉ có một món: một túi thức ăn cao cấp cho chó. Không bánh mì. Không

súp.

Tôi vẫn lấy đơn và đến nhà bà. Khi bà mở cửa, trong nhà lạnh buốt. Bà mặc

áo khoác len dày ngay trong phòng. Bà trông nhỏ hơn, mong manh hơn, da căng

trên xương như giấy bạc. Bà đưa tôi hai đô, tay hơi run, nhưng cằm vẫn ngẩng cao.

“Tuần này chỉ mua đồ cho chó thôi sao, thưa bà?” tôi hỏi, cố giữ giọng bình thường.

“Tôi không đói,” bà đáp ngắn gọn. Nhưng mắt bà thì không thể nói dối.

“Duke cần thuốc.”

Tôi thấy lọ thuốc trên bàn. Rỗng. Bà đang chọn: Sưởi? Thuốc? Thức ăn? Hoặc

thuốc cho con chó? Và Duke là chọn lựa ưu tiên.

Tôi lái xe đi, nhưng hình ảnh chiếc áo khoác mỏng và thân người run rẩy của

bà cứ bám lấy tôi. Tôi biết nếu tôi đưa tiền, bà sẽ đóng sầm cửa. Nếu tôi

gọi dịch vụ xã hội, bà sẽ sợ bị tước mất tự do, bị đưa vào viện dưỡng lão.

Với bà, phụ thuộc vào người khác… còn tệ hơn cái chết.

Vậy nên tôi quyết định… hack hệ thống. Hay đúng hơn: trở thành cái “lỗi”.

Thứ Ba tuần sau, tôi vào siêu thị. Tôi lấy đồ cho chó. Rồi bằng tiền của

chính mình – số tiền tôi để dành sửa hộp số xe – tôi mua trứng, sữa, gà

quay, và rau tươi. Tôi tự quét ở quầy, giấu hóa đơn, và cho tất cả vào túi

hàng.

Khi đến nơi, tôi đưa bà những chiếc túi nặng. Bà cau mày nhìn vào.

“Tôi không đặt mấy thứ này. Có nhầm lẫn. Cậu mang đi đi.”

“Tôi không thể,” tôi nói, đóng vai anh nhân viên bực bội. “Ứng dụng bị lỗi,

bà Martha ạ. Đôi khi hệ thống tự thêm mấy món gần hết hạn để xả kho.”

Bà nhìn tôi rất lâu… “Tôi sẽ không trả tiền.”

“Không cần đâu. Hệ thống ghi là thất thoát rồi. Nếu tôi mang về, tôi phải

đổ chúng vào thùng rác phía sau siêu thị. Thành thật mà nói… tôi ghét làm

vậy.”

Tôi cười nhẹ. “Bà giữ giúp tôi đi. Tôi không chịu được cảnh đồ ăn bị vứt

bỏ.”

Bà nhìn con gà. Rồi nhìn Duke đang vẫy đuôi. Rồi nhìn tôi. Trong mắt bà,

tôi thấy một trận chiến. Kiêu hãnh… và cơn đói. Nhưng lời nói dối cho bà

một lối thoát. Bà không nhận bố thí. Bà chỉ… giúp giải quyết một vấn đề

logistics. Và điều đó, bà có thể chấp nhận.

“Thôi được,” bà thở dài, nhận lấy túi. “Quản lý thật là kém hiệu quả. Đó là

vấn đề của đất nước này.”

“Vâng, thưa bà,” tôi cười.

Chúng tôi tiếp tục như thế suốt sáu tháng…

Mỗi tuần, cái “lỗi” lại hay hơn. Có lúc hệ thống “gửi nhầm” vitamin… Có lúc

là đệm sưởi điện…

Tôi làm thêm giờ thứ Sáu để đủ tiền cho đơn hàng thứ Ba. Chúng tôi không

bao giờ nói thẳng. Tôi phàn nàn về ứng dụng. Bà phàn nàn về sự lãng phí của

các tập đoàn lớn. Đó là ngôn ngữ bí mật của chúng tôi.

Hai tuần trước, thứ Ba tới. Tôi chờ thông báo đi giao hàng cho bà. Không có

gì. Một tiếng trôi qua. Vẫn im lặng. Cuối cùng đâm lo, Tôi vẫn lái xe tới.

Lối vào trống trơn… Cửa khóa… Một tấm bảng “BÁN NHÀ” cắm ngoài vườn.

Tim tôi đập loạn. Tôi hỏi người hàng xóm đang cắt cỏ. Ông ấy nói bà đã qua

đời trong giấc ngủ, ba ngày trước.

“Tim ngừng đập,” ông nói. “Rất nhẹ nhàng.”

Con trai bà từ Ohio về lo mọi việc. Họ đã đưa Duke đi. Tôi ngồi bệt xuống

bậc thềm. Tôi không phải người nhà. Không phải bạn. Chỉ là một shipper. Tôi

thậm chí… chưa từng nói với bà tên của mình.

Hôm qua, tôi nhận được thư từ một văn phòng luật sư trong thành phố. Tôi

không nhận ra địa chỉ. Bên trong là một phong bì dày và một mảnh giấy nhỏ.

*“Gửi người giao hàng của ‘cái lỗi hệ thống’,*

*Mẹ tôi để lại chỉ dẫn rất rõ để tìm cậu. Bà không biết tên cậu, nhưng bà

mô tả chiếc xe và giờ cậu đến. Bà muốn cậu nhận thứ này.”*

Tôi mở phong bì. Bên trong là một xấp tiền – khoảng hai nghìn đô – và một

bó giấy nhăn nhúm. Là tất cả những hóa đơn tôi đã giấu trong túi suốt sáu

tháng. Bà đã tìm thấy. Bà đã gom lại. Và giữ chúng. Dán trên những tờ hóa

đơn là một mảnh giấy, nét chữ run run nhưng rõ ràng:

*“Chàng trai trẻ,*

*Tôi già, nhưng không ngu. Tôi biết một con gà quay không thể giá 0 đô. Tôi

biết máy tính không hỏng. Tôi biết cậu đã mua những thứ đó. Và tôi biết vì

sao cậu nói dối.*

*Cậu biết tôi quá sỉ diện để nhận sự giúp đỡ, nên cậu cho tôi giữ lại phẩm

giá. Cậu khiến tôi có cảm giác mình đang tự giải quyết một vấn đề.*

*Cậu làm tôi nhớ tới chồng tôi. Ông ấy là người lặng lẽ làm điều đúng mà

không cần được ai nhìn thấy.*

*Xin hãy nhận số tiền này. Sửa chiếc xe của cậu.*

*Và hãy biết rằng… cậu đã khiến mùa đông cuối cùng của tôi ấm áp.*

*— Martha”*

Tôi ngồi rất lâu, cầm lá thư trong tay, và lần đầu tiên… tôi khóc. Chúng ta

sống trong một thế giới luôn bảo rằng ta cô độc. Rằng ta chỉ là dữ liệu, là

khách hàng, là người cung cấp dịch vụ. Nhưng đôi khi, những mối liên kết

sâu nhất lại được sinh ra… trong khoảng lặng giữa dối trá và sự thật. Và

đôi khi, điều dịu dàng nhất ta có thể làm cho một người… không phải là chìa

tay ra. Mà là cho họ một lý do… để có thể nắm lấy nó, mà không phải cúi đầu.

Mong bà yên nghỉ…

*TG Văn Chương*

---