Category: Tin Việt Nam

Đời vẫn vốn không nương người thất thế!

Nguyễn Tất Nhiên

Cũng như người Thái, người Lào, người Miến, người Miên đều không biết … uống cà phê. Cà phê đen họ pha rất dở, cà phê sữa cũng dở tương tự. Và nếu lỡ miệng mà gọi cà phê đá là… kể như tiêu. Bỏ, không uống thì tiếc (tiền) mà ực hết ly xong thì ruột rà muốn rã thành ra từng khúc!

Biết vậy nhưng sáng nào ở Phnom Penh tôi cũng tà tà vào quán kêu một ly xây chừng (cho có lệ) trước khi châm điếu thuốc – dù không nhớ nhà, và cũng chả nhớ cái con bà gì ráo. Chậm lắm, qua tới điếu thuốc thứ hai thì thế nào mấy cậu nhỏ bán báo cũng rà rà tới nài nỉ mua dùm một tờ (mở hàng) lấy hên.

Có bữa – xui – tôi vừa ngậm trong miệng một ngụm cà phê vừa liếc mắt vào bản tin của tờ Cambodia Daily, và mém sặc vì không nín được cười:

“Nước Cam Bốt và nước Trung Hoa cùng uống nước chung một dòng sông nên chúng ta có cảm giác như người cùng một gia đình vậy,” ông Zhao Jin – đại biểu của ban tuyên huấn thuộc tỉnh đảng bộ Vân Nam nói như vậy đó. (“Cambodia and China have drunk the water from the same river. Our sensations are like one fa­mil­y,” said Zhao Jin delegate of the Yunnan Provincial Party Com­mittee’s publicity department).

Thiệt nghe mà cảm động thiếu điều muốn té ghế luôn!

Chỉ tiếc là mối “hảo cảm” này không kéo dài lâu. Chỉ vài tháng sau, trang Freshnewsasia buồn rầu cho biết:

“Thủ Tướng Chính Phủ Cambodia đã ký một bức thư hủy bỏ lễ nước năm nay vì mức nước cạn queo và Cambodia đang phải đối diện với nạn hạn hán.” (According to Freshnewsasia, HE, the prime minister of Cambodia signed on a letter to cancel the celebration of this year water festival due to the low level of water and for the fact that Cambodia is facing with drought).

Uống chung một dòng sông với người Tầu hồi hộp thấy mẹ. Họ xây đập tùm lum ở khúc trên nên chỉ cần chận nước lại là mấy thằng khác đều khô mỏ ráo, nhứt là hai thằng (Miên/Việt) ở tuốt luốt phía hạ nguồn:

“Cư dân sống hai bên bờ sông Mekong luôn luôn bị chi phối bởi khí hậu Gió Mùa Tây-Nam thổi vào từ Vịnh Thái Lan. Mùa mưa bắt đầu từ tháng Năm đến tháng Chín, kết hợp với mùa tuyết tan từ rặng núi Hy Mã Lạp Sơn, nước sông Mekong dâng cao từ 2 tới 8 mét mênh mông tràn bờ làm ngập lụt một phần ba diện tích đất đai, phủ lớp phù sa màu mỡ mỗi năm lên khắp ruộng đồng.

Đó cũng là thời gian con sông Tonlé Sap đổi chiều chảy ngược vào Biển Hồ, tăng diện tích mặt hồ tới 10 ngàn cây số vuông, gấp bốn lần so với mùa khô và làm ngập hết các khu rừng lũ (flooded forest). Đây là Hồ nước ngọt lớn nhất Đông Nam Á. Các đàn cá từ sông Mekong cũng lội ngược dòng sông Tonlé Sap tới các khu rừng lũ chọn nơi trú ngụ an toàn để sinh đẻ và tăng trưởng.

Rồi mùa mưa qua đi để bước sang mùa khô từ tháng 1 tới tháng 5. Đây là thời gian mực nước bắt đầu ổn định và con sông Tonlé Sap lại chảy xuôi dòng với vô số tôm cá từ Biển Hồ đổ vào các nhánh sông Mekong và diện tích Biển Hồ bắt đầu co lại. (Ngô Thế Vinh. Mekong Dòng Sông Nghẽn Mạch. 2nd ed. Văn Nghệ: Westminster, 2002).

Vì bị vô số những con đập chận ở thượng nguồn, những năm gần đây, con sông Tôn Lê Sáp không còn đủ sức “đổi chiều chảy ngược vào Biển Hồ” như trước nữa. Không có nước thì dân Xứ Chùa Tháp miễn có Water Festival, đã đành; họ buộc phải treo niêu kho cá luôn mới là chuyện khó.

“Ngư nghiệp trên hồ nuôi sống 3 triệu người và cung cấp 75% sản lượng cá nước ngọt cùng 60% lượng chất đạm cho dân Campuchia.” Trong số ba triệu người này, tôi ước đoán, có ít nhất khoảng 10 phần trăm, nghĩa là khoảng 300 ngàn dân Việt!

Theo tường trình (“The Situation of Stateless Ethnic Vietnamese in Cambodia”) của Minority Rights Organization thì có khoảng năm phần trăm, hay 750.000 người gốc Việt, đang sinh sống ở đất Miên. Đây là số dân thiểu số đông nhất ở đất nước này.

Hầu hết họ đều là dân ngụ cư, không khai sinh, không căn cước, không được quyền tiếp cận với bất cứ dịch vụ xã hội nào, và (tất nhiên) không có quyền sở hữu tài sản hay đất đai gì ráo trọi. Bởi vậy, phần lớn kiều bào ở Miên (theo như cách gọi rất lịch sự của Đại Sứ Quán Việt Nam ở Phnom Penh) đều sống lêu bêu – rầy đây, mai đó – trên những túp lều nổi xung quanh Biển Hồ, hoặc dọc theo những nhánh sông phụ thuộc.

Họ sống làm sao?

Giản dị lắm. Chỉ cần một chiếc thuyền con, cùng một mái chèo, và hai ba người miệt mài quăng chài hay thả lưới suốt ngày – bất kể nắng mưa, bất chấp lệnh cấm – là có cá ăn, phần dư dôi cũng đủ để đổi lại vài ba ký gạo, ít mắm muối, và hai ba xị đế.

Y tế, giáo dục, thể thao, giải trí… đều là những khái niệm mơ hồ – nếu chưa muốn nói là xa xỉ – và chả ai có bao giờ nghĩ đến. Đời sống giản dị, và giản lược, từ tay đến miệng thôi hà.

Cho đến khi mà Cửu Long Cạn Dòng thì cuộc sống giản dị và giản lược, từ tay đến miệng, cũng trở nên bất khả:

– Khmer Times: “Vietnamese Families Leave the Tonle Sap.”

– Người Lao Động: “Biển Hồ cạn cá, hàng ngàn Việt kiều hồi hương trong nghèo túng.”

– BBC: “Biển hồ Tonle Sap … một thế giới bất ổn.”

– VOA: “Dưới những túp lều rách nát chen chúc rất nhiều số phận không căn cước, không có lấy mảnh đất cắm dùi. Họ từng bơ vơ, lạc lõng trên Biển Hồ.”

– RFA: “Người Việt ở Biển Hồ sẽ về đâu?”

Câu trả lời có thể tìm được trên báo Dân Trí :

“Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc chỉ đạo cơ quan chức năng có giải pháp cụ thể chăm lo cho những Việt kiều nghèo từ Campuchia về nước, sống ở đầu sông Sài Gòn, đoạn nằm giữa 2 tỉnh Bình Phước và Tây Ninh…”

Chỉ cần một cái “chỉ đạo” cũng đủ thấy cái tầm, chưa nói đến cái tâm, của người đứng đầu chính phủ hiện hành ở Việt Nam. Việt kiều về từ Campuchia đâu phải chỉ có vài chục (hay vài trăm) ở đầu sông Sài Gòn. Họ đang sống vất vưởng tại rất nhiều nơi khác nữa: Tây Ninh, Long An, Đồng Tháp, Đồng Nai, An Giang, và Kiên Giang.

Tình trạng Biển Hồ cạn nước, và tình hữu nghị Việt/Miên cũng đang đang từng bước cạn theo thì số lượng người Việt buộc phải hồi hương sẽ mỗi lúc một tăng. Đây là một vấn đề lớn.

Ở tầm mức quốc gia, có thể ảnh hưởng cả đến những thế hệ sau. Cần cả một uỷ ban đặc nhiệm và chuyên trách, với những kế hoạch ngắn hạn cũng như dài hạn, chớ đâu phải chỉ một cái “phẩy tay” là xong được – cha nội! Cỡ Thủ Tướng mà bạ đâu nói đó, nói cho đã miệng (và cho qua chuyện) vậy sao?

Tuy hiện tại nhà nước VN có một ông Trợ Lý Bộ Trưởng, Chánh Văn Phòng Bộ Ngoại Giao, Thứ Trưởng Bộ Ngoại Giao – Chủ Nhiệm Ủy Ban Nhà Nước Về Người Việt Nam Ở Nước Ngoài (cùng ba vị Phó Chủ Nhiệm Thường Trực nữa) nhưng họ chỉ “chuyên trách” về những khúc ruột xa ngàn dặm và có “tiềm năng kiều hối” mà thôi.

Chớ khúc ruột gần thì (xin lỗi) không ai rảnh đâu nha.

Những nhà trọ VÕNG ở Sài Gòn..

TP HCM..

2h sáng, cơn mưa ập xuống, gió thốc làm tấm bạt che kêu phành phạch. Ông Lâm dậy dắt chiếc xe cà tàng lên vỉa hè rồi quay lại chiếc võng quen thuộc.

Nhấc chiếc túi vải lấy ra bộ quần áo, ông nói vọng vào phía bà chủ quán: “Bán tui gói dầu gội”, rồi vắt khăn qua cổ đi vào nhà tắm.

Lối vào nhà vệ sinh chung xộc lên một thứ mùi khó tả, trộn lẫn mùi mồ hôi bốc ra từ những chiếc võng vải dù móc sát nhau. Người đàn ông 62 tuổi, quê Bến Tre dùng nửa gói dầu gội vừa tắm vừa gội, nửa còn lại để giặt bộ quần áo lao động dính đầy bụi xi măng.

Đoạn đường dọc quốc lộ 1A nằm trên địa bàn phường Bình Trị Đông B, quận Bình Tân tập trung gần chục quán võng ngủ đêm. Gần 10 năm nay, những quán võng như thế này là sự lựa chọn của lao động thu nhập thấp như ông Lâm.

“Thuê nhà trọ tốn ít nhất mỗi tháng một triệu, chưa kể phải sắm chiếu, quạt… Ngủ lại những quán võng chỉ 20.000 đồng một đêm, được bao điện nước, wifi. Nếu đóng trước cả tháng, giá chỉ 500.000 đồng”, ông Lâm nói.

Vợ qua đời nhiều năm trước, ở quê cũng chẳng có ruộng đất, ông Lâm lên Sài Gòn làm phụ hồ. Lúc mới lên, ông cũng thuê nhà trọ cạnh chỗ làm với giá một triệu mỗi tháng. Không đủ sức khỏe, ông chỉ phụ việc nhẹ, lương chưa đến 200.000 đồng mỗi ngày. “Chưa kể những ngày không có việc phải nằm nhà, tiền trọ, tiền ăn, tiền điện nước tôi không kham nổi”, ông kể. Suốt năm đầu làm việc ở thành phố, gói ghém lắm nhưng vẫn không có dư.

Một lần phải chuyển chỗ làm đến khu vực quận Bình Tân, ông Lâm biết đến những quán võng ngủ đêm. Nhẩm tính, mình đi làm nguyên ngày, tối chỉ cần chỗ ngả lưng, chi phí giảm một nửa nên ngay hôm sau, ông trả phòng trọ, bán lại chiếc quạt điện, xách túi quần áo “nhập hộ khẩu” một quán võng dọc quốc lộ 1A.

Sài Gòn vào mùa mưa, những người tới trước đã nằm kín những chiếc võng trong nhà. Người mới như ông ngại chen vào giữa, nên chọn chiếc võng ngoài cùng cạnh gốc cây trứng cá. Dù đã quen ngủ võng từ thuở lọt lòng nhưng đêm đêm tiếng xe tải rầm rập, tiếng muỗi vo ve, ông Lâm liên tục trở mình trên chiếc võng đong đưa, không thể ngủ.

Nửa đêm, cơn mưa ập xuống. Người đàn ông giật mình tỉnh giấc, tay sờ ngay xuống túi quần bên trái rồi túi quần bên phải kiểm tra chiếc điện thoại và ví tiền rồi thở ra nhẹ nhõm vì số “tài sản” quý giá nhất vẫn còn nguyên. Theo chân vài người khác tiến vào bên trong tìm võng trống, ngáp một hơi, ông ngủ thiếp đi vì mệt. “Sáng hôm sau, tui bị trẹo cổ đau nhức suốt mấy ngày mới khỏi”, ông Lâm kể.

Không có một số tiền lớn để thuê trọ vì phải đặt cọc 2 tháng, vợ chồng chị Loan chọn cách ngủ võng, gia đình 3 người mỗi ngày hết 60 nghìn, vợ chồng chị đã ở quán võng gần một năm.

Giữa trưa, khách đi đường hướng Sài Gòn về miền Tây trên trục đường quốc lộ nườm nượp khách ghé quán võng của anh Trình (44 tuổi, quê Bình Định) nghỉ chân. Dưới tán hàng cây sanh um tùm, hai người phụ nữ trung niên tranh nhau quét lá rụng và dọn dẹp những ly nước khách vừa uống xong.

“Mày lấy quần áo vào chưa Hoa?”, chị Thủy nói lớn rồi quăng chổi một bên, đi vội ra sau. “Để quên tới chiều là mất đấy. Sống thế này đến đôi dép còn phải tự bảo quản”, vơ vội mớ quần áo trên sào tre, chị nói.

Chị Thủy làm nghề bán cá viên chiên còn chị Hoa bán vé số. Cả hai người phụ nữ đều được anh Trình giúp đỡ không lấy tiền ngủ võng suốt những tháng dịch Covid-19. Để trả ơn, họ giúp anh làm việc vặt và quét dọn quán khi rảnh rỗi.

Anh Trình, 44 tuổi, quê Bình Định là chủ của một quán võng đêm. Sáu năm trước, anh mở tiệm cắt tóc kèm vài chiếc võng móc sát vỉa hè dưới gốc cây bán nước cho khách vãng lai. Dần dần, khi thấy nhu cầu ngủ tạm qua đêm ở những quán võng tăng lên, anh Trình mua thêm võng, trồng thêm cây, thuê rộng mảnh đất hơn để mở quán.

Quán của anh có chừng 40 chiếc võng, móc sát nhau dưới tán cây, bên trên che tạm những tấm bạt ni lông cũ nhàu. Ban ngày bán nước cho khách vãng lai, đêm đến thì phục vụ khách ngủ lại. Anh thuê thêm 2 người trực ca đêm và giữ xe cho khách.

“Khách đến đây đủ mọi thành phần, từ người lao động nghèo, ăn xin, người lỡ đường, người nhậu xỉn cũng có luôn”, anh Trình nói.

Mở quán võng cho khách qua đêm tạm nhưng những ông chủ như anh Trình e ngại nhất là các khách trọ người già vì mức độ rủi ro cao. Mỗi khi có người già đến đến thuê võng ngủ, anh đều hỏi thông tin cá nhân, địa chỉ, quê quán. “Họ có bệnh gì làm sao tôi biết, đêm hôm gió máy nhỡ có mệnh hệ gì thì mang họa”, anh phân trần.

Năm ngoái, anh Trình phải đưa một khách trọ vào bệnh viện cấp cứu vì cơn tai biến lúc nửa đêm. Ngoài việc phải đóng viện phí cho ông cụ, anh còn phải cất công ba lần đến quận 8 tìm người thân của ông. Ông cụ qua đời vài ngày sau đó, đúng kịp lúc anh vừa tìm được người thân của cụ. Thấy gia cảnh khó khăn, anh Trình không đòi lại số tiền 2 triệu tạm ứng. “Cái tính cẩn thận đã cứu tôi. Không cho mấy người già vào ngủ thì không đành, nhưng cho vào lại thêm lo”, anh trải lòng.

Ông Nguyễn Quan Minh, phó chủ tịch phường Bình Trị Đông B chia sẻ: “Những quán cà phê võng trên địa bàn phường đều có đăng ký giấy phép kinh doanh. Chúng tôi không quản lý các đối tượng đến quán, việc ngủ lại qua đêm là tùy vào khách. Thường mỗi năm phường tổ chức kiểm tra định kỳ một lần, nhưng nếu trong quá trình hoạt động của quán nảy sinh các vấn đề khác thì sẽ kiểm tra thường xuyên hơn”.

Chị Loan là một trong hai người phụ nữ thường xuyên ngủ lại tại quán võng hơn 70 người mỗi đêm. Ảnh: Diệp Phan.
Chị Loan cùng chồng và con trai 7 tuổi là khách quen của quán võng từ gần một năm nay.

3h chiều, trong một quán võng khác cách chỗ anh Trình gần 100 m, vợ chồng anh Hưng, 39 tuổi, chị Loan, 35 tuổi đang rửa 5 kg đậu phộng, luộc trăm cái trứng cút chuẩn bị cho một đêm bán rong ở các quán nhậu.

Vợ chồng chị Loan cùng đứa con trai 7 tuổi dắt díu nhau tìm đến quán võng khi bị chủ trọ đuổi vì thiếu tiền phòng từ năm ngoái. Cậu con trai chị đã 7 tuổi nhưng chưa một ngày được đi học, mỗi tối theo mẹ đi bán hàng rong.

Anh Hưng sức khỏe yếu, ngồi không nhiều hơn đi làm. Chị Loan bị bệnh tim, không làm được việc nặng. Mỗi ngày, nguồn thu nhập từ bán rong đồ nhậu vặt mang về cho cả gia đình khoảng 100.000 đồng. “Bữa nào có thì mua hai hộp cơm 3 người ăn, bữa nào thiếu thì 1 hộp, xin chủ quán pha thêm gói mì”, chị nói.

Hằng ngày, chị Loan đi bán từ 5h chiều đến 11h đêm. Chiếc xe máy cũ, cái bếp lò, cái nồi luộc trứng đều được chủ quán cho mượn. Khi đến quán võng, của cải gia đình chị chỉ có 2 túi quần áo xách trên tay và một chiếc điện thoại “cục gạch”.

Rất muốn thoát cảnh ngủ võng, nhưng từ đầu năm đến nay, chị Loan chưa bao giờ dư được một triệu đồng trong tay. Muốn ra ở trọ phải đặt cọc ít nhất 2 tháng. “Tôi biết đóng tiền võng 3 người mỗi ngày hết 60 nghìn còn tốn hơn thuê trọ. Nhưng ngày nào đắp ngày đó thì được, chứ có đâu ra một lần mấy triệu mà đi thuê nhà”, chị nói giọng bất lực.

Gần 11 giờ đêm, trong quán đã có gần 70 người, nằm kín những chiếc võng, chủ yếu là đàn ông. Người nằm cách nhau chừng nửa mét nhưng mỗi người một việc. Những người già vùi đầu cuộn tròn trong chiếc võng, thanh niên thì cầm trên tay chiếc điện thoại, có người lại xem tivi đặt giữa quán, ngủ lúc nào không hay. Trên trần nhà, những chiếc quạt quay vù vù hết công suất đuổi muỗi.

Chị Loan trở về với chiếc rổ trống sau xe, chị dẫn cậu con trai vừa đi vừa dụi mắt ra sau hè xối ca nước rửa mặt. Bước về phía 3 chiếc võng quen của gia đình, chị nói với chồng: “Nay cuối tuần bán hết trơn”. Đặt lưng xuống võng, chị choàng hai tay ôm chặt bụng với 150 nghìn tiền lãi trong túi áo khoác rồi thiếp đi với cái bụng chỉ có vài quả trứng cút luộc vỡ, ăn từ chiều.

Diệp Phan