“Việt Nam là quốc gia đa tôn giáo với khoảng 26,5 triệu tín đồ, chủ yếu là Phật giáo và Công giáo, cũng như các tín ngưỡng đa dạng, phong phú, tôn giáo giữ vai trò quan trọng trong đời sống xã hội – chính trị của Việt Nam và Nhà nước Việt Nam luôn tạo điều kiện thuận lợi để mọi người dân thực hiện quyền tự do tôn giáo, tín ngưỡng.” Phát biểu này do Thứ trưởng Ngoại giao Việt Nam Lê Thị Thu Hằng đưa ra trong cuộc tiếp Đại sứ Jean Christophe Peaucelle, Cố vấn Bộ trưởng châu Âu và Ngoại giao Pháp về các vấn đề tôn giáo; hôm 04/7.

Hai nhà quan sát về tự do tôn giáo và nhân quyền Việt Nam từ Pháp, ông Paramita Thành Đỗ, từ Đại học Phật giáo Linh Sơn Paris, và ông Menras André Marcel, cựu giáo chức, nhà làm phim tài liệu, đã chia sẻ với Đài Á Châu Tự Do ý kiến bình luận về phát biểu của Thứ trưởng Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng.

Ông Thành Đỗ: Thật ra, những điều bà Lê Thị Thu Hằng, Thứ trưởng ngoại giao Việt Nam phát biểu khi tiếp ông Jean Christophe Peaucelle, cố vấn Bộ trưởng Âu châu về vấn đề Tôn giáo hôm 03/07/23 tại Hà nội rằng ” Việt Nam luôn tạo điều kiện thuận lợi cho người dân thực hiện quyền tự do Tôn giáo và tín ngưỡng ” theo tôi là không sai, nhưng hình như bà ấy chưa nói trọn vẹn và tôi xin giải thích ngay.

Câu trả lời của bà Thứ trưởng muốn được xem như trọn vẹn có thể phải nói rõ thêm là “Việt Nam luôn tạo điều kiện thuận lợi cho người dân thực hiện quyền tự do Tôn giáo và tín ngưỡng theo định hướng xã hội chủ nghĩa“, nghĩa là tự do trong khuôn khổ được ấn định thông qua sự quản lý của các Ủy ban Tôn giáo của đảng, chính phủ, và đặc biệt là Mặt trận Tổ quốc, một trong ba chân kiềng của chế độ là Đảng, Nhà nước và khối đoàn thể chính trị – xã hội nối dài – mà đây là Mặt trận Tổ quốc trong lĩnh vực liên quan này.

Ông Menras André Marcel: Tôi cho rằng chế độ cộng sản ở Việt Nam còn xa mới gọi là tạo điều kiện để cho tự do tôn giáo và tín ngưỡng được thực thi mà không có hạn chế. Trải nghiệm cá nhân của tôi là những cuộc gặp gỡ ở vùng Tây Nguyên ở Việt Nam với những người dân Việt Nam là cư dân sắc tộc bản địa ở đó, đấy là những người có tín ngưỡng liên hệ với môi trường sống về mặt địa lý của họ, đặc biệt là với rừng, và họ đã bị bắt nạt bởi những cuộc tấn công văn hóa, kinh tế, chính trị, những hạn chế, bó buộc của công an, mà cuối cùng đã gây ra sự bùng nổ bạo lực ở những vùng đó, và tôi cũng gặp những người là giáo dân Công giáo Việt Nam, cá nhân tôi không phải là người theo Công giáo, nhưng tôi có những người bạn Công giáo, chẳng hạn như ở giáo phận tỉnh Hà Tĩnh, tôi đã được gặp Giám Mục Phalo Nguyễn Thái Hợp, Ngài đã giải thích với tôi rằng tất nhiên là có sự ‘tự do’ hành lễ, thờ phụng, nhưng tất cả những hoạt động ấy đều bị kiểm soát, theo dõi như những gì là nguy cơ có thể thoát khỏi sự kiểm soát chặt chẽ của chính quyền, và nhà nước, Đảng Cộng sản ở Việt Nam do đó không hề có sự khoan dung, mà họ chỉ muốn độc quyền về tư tưởng và niềm tin. Do đó, không hề có việc tạo điều kiện thuận lợi thực sự cho tự do tôn giáo và tín ngưỡng được thực hành.

Tôn giáo nào giữ vai trò quan trọng trong đời sống xã hội – chính trị VN?

RFA: Cũng vị Thứ trưởng Ngoại giao của Việt Nam tại buổi tiếp Đặc sứ, cố vấn của Chính phủ Pháp, được truyền thông Việt Nam trích lời, khẳng định “tôn giáo giữ vai trò quan trọng trong đời sống xã hội – chính trị của Việt Nam”, theo quý vị, tôn giáo nào ở Việt Nam có vai trò ‘quan trọng’ đó?

Ông Thành Đỗ: Theo tôi, trung thành và theo sát các phương cách đối phó với tôn giáo của Trung Quốc, Việt Nam cũng vậy, họ muốn quy hoạch, quản trị các hệ Tôn giáo truyền thống như Phật giáo, Thiên Chúa giáo, Tin lành, Hồi giáo (hay đạo Islam), Đạo Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo…, những ai từ chối sự can thiệp thô bạo của đảng cộng sản thì sẽ gặp các khó khăn với các quan chức địa phương và đôi khi còn bị vây hãm, khủng bố tinh thần, vật chất bởi cả những thế lực ‘xã hội đen’ mà nhà nước đứng nhìn không can thiệp như trường hợp ở Tu viện Bát Nhã ở Lâm Đồng xảy ra với cố Hòa Thượng Thích Nhất Hạnh.

Mặt khác, các tổ chức tôn giáo được nhà nước cưng chiều và cho phép thường thấy họ có các hoạt động đi lệch hướng các hoạt động tôn giáo truyền thống với mục đích là hạ thấp giá trị tôn giáo trong xã hội Việt Nam như truyền bá mê tín tệ hại, biến chùa chiền, nhà thờ thành các cơ sở kinh tài, Trung tâm du lịch tâm linh, kinh doanh cơ sở thờ phượng thu lợi cho quan chức địa phương.

Ông Menras André Marcel: Để nêu nhận định về vấn đề này trong vài câu thì thật là khó, nhưng tôi thấy rằng các tôn giáo, như là Phật giáo, Công giáo, Tin lành v.v…, là đối tượng trong cuộc chiến nhằm tranh giành ảnh hưởng chính trị, bởi vì các chính quyền độc tài cho rằng tự do tôn giáo, tín ngưỡng là một hành vi mà có thể thoát ra khỏi sự kiểm soát của chính quyền, và sự tự do ấy là một thứ quyền lực của các cá nhân và của các tôn giáo, cho nên người ta tìm mọi cách để kiểm soát. Thế nên đặc biệt như trường hợp của Việt Nam, chính quyền rất e ngại, không thích nguy cơ đó, và họ làm đủ mọi cách để kiểm soát, đồng thời đảng và chính quyền cộng sản cũng nỗ lực để có mặt khắp nơi trong các tổ chức tôn giáo, từ Phật giáo cho đến Công giáo v.v…

Nhưng họ dường như cho rằng Công giáo nguy hiểm hơn Phật giáo, nơi mà dường như họ có ít được hơn sự kiểm soát về mặt chính trị. Song mặt khác, tôi biết có những cán bộ, thậm chí những quan chức Cộng sản trung, cao có những niềm tin, tín ngưỡng mà họ tin vào những thế lực siêu nhiên, những thầy ngoại cảm, mà trong khía cạnh nào đó có thể bị một số người coi là ‘mê tín’, tin rằng những lực lượng siêu phàm ấy có thể giúp cho họ và gia đình của họ có thể tìm lại được hài cốt mất tích của những thành viên gia đình là liệt sỹ thuộc bên của chính quyền cộng sản mà đã thiệt mạng trong chiến tranh. Như thế, ngay với nhiều quan chức, cán bộ cộng sản, tín ngưỡng, tôn giáo vẫn là một thế giới linh thiêng, đầy tính chất cá nhân, mà khó ai có thể thoát khỏi, do đó đàn áp tự do tôn giáo, tín ngưỡng cũng có nghĩa là việc cố gắng cắt bỏ một phần tinh thần mà không thể tách rời của cá nhân trong xã hội, cộng đồng, đấy sẽ là một cuộc chiến bất khả chiến thắng, và Đảng Cộng sản theo tôi sẽ không bao giờ có thể xóa bỏ được trong đầu óc, tâm trí của mọi người tinh thần tự do tôn giáo và tín ngưỡng.

Đã có tự do tôn giáo, tín ngưỡng thực sự hay chưa?

RFA: Theo quý vị ở Việt Nam đã có tự do tôn giáo, tín ngưỡng thực sự chưa? Có việc bắt bớ, tù đầy với những người thực hành tôn giáo, tín ngưỡng, giáo sỹ, nhà tu hành, tín đồ v.v… hay không? Hay đó chỉ là những người ‘vi phạm pháp luật hình sự’ thông thường, mà không có gì liên quan tới (quyền) tự do tôn giáo, tín ngưỡng?

Ông Thành Đỗ: Nếu nhìn theo hướng nhìn của Trung Quốc thì Việt Nam đã có tự do tôn giáo, một thứ tự do có định hướng, với các nhà chùa, nhà thờ được phép tổ chức lễ hội vui vẻ, ngay cả các hoạt động như chiêu hồn, cầu vong, Đạo Hồ Chí Minh ‘nhảy múa’, hoàn toàn ‘tự do’, các chức sắc sư sãi ‘quốc doanh’ được ra nước ngoài nhằm thực hiện nghị quyết 36 của đảng để thâu tóm các cơ sở tôn giáo của cộng đồng người Việt hải ngoại về tay đảng cộng sản.

Nhưng nếu chúng ta nhìn tự do tôn giáo theo nghĩa chính danh, nghĩa được hiểu theo Phương Tây là tự do không có định hướng và không bị nhà nước can thiệp thì Việt Nam là một nước mà tự do tín ngưỡng đang bị chà đạp thô bạo.

Chính quyền của đảng cộng sản loại bỏ, bỏ tù, bức hại cho những ai không theo họ, các chức sắc “cứng đầu” của mọi Tôn giáo đều có người vào tù nhiều năm. Đó chính là điều mà các tổ chức bảo vệ quyền tự do Tôn giáo muốn nói đến mà nhà nước Việt Nam không muốn nghe.

Ông Menras André Marcel: Ngay tại Hà Tĩnh, tôi đã gặp gỡ rất nhiều gia đình nạn nhân của những thảm họa do phát triển công nghiệp với những quy mô quá đáng, gây ra những thảm họa như là thảm họa môi trường biển Formosa, tôi đã gặp gỡ nhiều thành viên gia đình, bạn bè của họ, và nhiều người bị theo dõi, bị hành hung, bị bắt giữ là những giáo dân Công giáo, nhiều người cho tôi biết rằng ngoài nguyên nhân những nạn nhân này và bè bạn của họ đấu tranh, họ chụp hình, họ đưa lên mạng, họ biểu tình v.v…, thì còn có một lý do, mà nhiều người cho rằng đó là họ là những thành viên của những cộng đồng Công giáo, một yếu tố mà có thể chính quyền của đảng cộng sản Việt Nam cảm thấy nguy hiểm vì hàm chứa những nguy cơ mà có thể thoát khỏi sự kiểm soát của chính quyền.

RFA: Quý vị đánh giá thế nào về sự theo dõi của Pháp nói riêng, và EU, phương Tây nói chung, về vấn đề tự do tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam, tác động đó nếu có thế nào, và có gì cần lưu ý, bổ sung, tăng cường hay không như một khuyến nghị thêm?

Ông Thành Đỗ: Phương Tây nói chung, Pháp nói riêng cũng biết rõ là chính phủ cộng sản Việt Nam, xưa nay, trước các câu hỏi về ba lãnh vực như: tự do tín ngưỡng, nhân quyền và tự do báo chí thì họ (chính quyền) đều lấp liếm, họ tránh né các câu hỏi trực tiếp và câu trả lời muôn đời vẫn là mỗi nước có đặc thù văn hóa, hoàn cảnh xã hội nên không thể dùng tiêu chuẩn Phương Tây để đánh giá các thành tựu của chính quyền cộng sản Việt Nam về các giá trị phổ quát này. Thế nhưng họ vẫn kiên trì, vẫn tạo áp lực và chỉ mong sao nhà cầm quyền Việt Nam dè dặt hơn, nương tay hơn như thể ‘vuốt mặt thì phải nể mũi’, chứ họ không mong gì Việt Nam có thay đổi hướng tiếp cận mang tính dân chủ khi Trung Quốc chưa thể khá hơn về phương diện này. Học trò Việt Nam không được phép qua mặt ông thầy Trung Quốc, theo góc nhìn của tôi.

‘Con ngựa thành Troy’ về tư tưởng và nội sợ của chính quyền

Ông Menras André Marcel: Lịch sử, đặc biệt là lịch sử của Việt Nam, dạy chúng ta rằng tôn giáo thường đi trước và là cái cớ cho sự xuất hiện của súng ống. Các cường quốc nước ngoài đã sử dụng nó để mở rộng sự thống trị của họ. Và tôi hiểu chế độ cộng sản hiện nay sợ rằng tôn giáo sẽ can thiệp vào chế độ độc tài của nó như “con ngựa thành Troy” của một tư tưởng khác. Theo tôi, cần phải làm sao lưu ý với chính quyền Việt Nam rằng vấn đề tôn giáo và tín ngưỡng không thể là một cái cớ để nhà nước, chính quyền can thiệp vào những vấn đề nội tâm của người dân, trái lại phải tạo điều kiện cho những người dân, những cá nhân được thực hành tôn giáo, tín ngưỡng của họ trong sự tự do, và vấn đề tự do này phải không được tách rời khỏi các quyền của con người, quyền dân sự, và tôi mong muốn vấn đề tự do tôn giáo, tín ngưỡng đó, khi chúng ta (phương Tây) đề cập, phải là thành tố hữu cơ, không tách rời của nhân quyền hơn là tự do tôn giáo tách biệt.

RFA: Có ý kiến nói rằng Phật giáo dường như đang trở thành một tôn giáo được ưa thích của chính quyền và đảng cộng sản tại Việt Nam, hay ít ra là với một bộ phận quan chức của chính quyền các cấp, có người còn đề cập từ ‘Quốc giáo’ của nhà nước VN, quý vị nghĩ gì về điều này, nếu điều đó là có cơ sở?

Ông Thành Đỗ: Những hiện tượng đầu tư vào các cơ sở tôn giáo thường được các quan chức chính quyền xem như sân sau của họ, nên ta thấy sự thất sủng của ông này bà kia kéo theo khó khăn của các sư thầy ‘quốc doanh’ của bên Phật giáo tại Việt nam. Ví dụ như sự ra đi hay thôi chức của một vài quan chức cấp cao trong ban lãnh đạo đảng, nhà nước được cho là kéo theo các khó khăn về ‘thuế vụ’ và sự ‘rắc rối của sư thầy Thích Thái Trúc Minh ở chùa Ba Vàng, người được coi là ‘sân sau’ của một vài đương, cựu quan chức đảng, nhà nước, chính quyền cấp cao.

Đã có sự quản lý các cơ sở thờ phượng như một cơ sở kinh doanh mà sự kết nối với quan chức gốc to như một lá chắn cho sự tồn vong của cơ sở tôn giáo. Người dân cũng biết nhưng vì nhu cầu tâm linh, họ chọn giải pháp mũ ni che tai, không dám ăn nói để tránh phiền toái với các quan chức ở địa phương.

Ông Menras André Marcel: Còn tôi đã bị sốc bởi những nhà tu hành Phật giáo ở Việt Nam thuộc các giáo hội, giáo đoàn được nhà nước thừa nhận, những người rất giàu sang, phú quý, có cuộc sống ‘tu hành’ hoàn toàn khác biệt so với tinh thần và đời sống của Đức Phật trước kia. Tôi cũng bị sốc vô cùng bởi những chùa chiền to lớn của nhiều ‘nhà tu hành’ thuộc giáo hội được nhà nước thừa nhận đó, những công trình tôn giáo chùa chiền đó của họ tốn hàng triệu, hàng chục triệu đô-la hay hơn thế để xây dựng, so với đời sống nghèo nàn, thống khổ của bao nhiêu người dân ở trong cộng đồng, xã hội, và ở ngay các vùng miền đó, thì một trời, một vực, và đã có biết bao nhiêu là trung tâm ‘Phật giáo’ như thế đã phát triển như những đại công ty kinh doanh tôn giáo, tín ngưỡng, kể cả lữ hành, du lịch quy mô siêu lớn để kiếm những khoản kinh phí, cúng dường… vô cùng quy mô để mà họ chi phí nội bộ với nhau… Do đó tôi không có bất cứ một sự kính trọng nào đối với những ‘tập đoàn’ tôn giáo mà được chính quyền thừa nhận đó như là những thế lực đầy ảnh hưởng về mặt kinh tế, chính trị trong xã hội và trong đất nước ở Việt Nam.

Trên đây là ý kiến của hai nhà quan sát tự do tôn giáo và nhân quyền Việt Nam từ Pháp, chia sẻ với RFA Tiếng Việt trên quan điểm riêng. Ông Thành Đỗ là nhà nghiên cứu và giảng dạy độc lập, Trưởng ban nghiên cứu Phật học của đại học Phật giáo Linh Sơn tại Paris trong hơn 15 năm. Còn ông Menras André Marcel, người Pháp có song tịch Pháp – Việt, và còn được biết đến với tên trong tiếng Việt là Hồ Cương Quyết, là một nhà quan sát dân chủ, nhân quyền, xã hội dân sự và tôn giáo Việt Nam, ông là cựu giáo chức thuộc Bộ Giáo dục Pháp và là một nhà làm phim tài liệu độc lập.

Sau năm năm bị giam giữ và bị ép buộc điều trị tâm thần, ông Lê Anh Hùng mãn án vào ngày 5/7/2023.

Bị bắt từ tháng 7 năm 2018 dưới cáo buộc “lợi dụng các quyền tự do dân chủ”, blogger 50 tuổi này đã phải trải qua quá trình giam giữ khắc nghiệt, ngay cả khi so sánh với những người tù chính trị khác.

Trong tổng cộng 5 năm bị giam cầm, thì có đến hơn ba năm ông Lê Anh Hùng bị giam hãm và bị ép buộc điều trị tâm thần ở một cơ sở của nhà nước. Khoảng thời gian còn lại thì ông phải trải qua hai nhà tù có tiếng hà khắc gồm trại giam Hỏa Lò và trại Ba Sao ở Hà Nam. Đây là những nơi chuyên giam giữ tù chính trị ở phía bắc.

Ông này cũng phải trải qua quá trình giam giữ không xét xử dài đến bốn năm, tức bị tước đoạt tự do khi chưa bị tòa kết tội, một kỉ lục trong giới tù chính trị.

Nhưng điều đặc biệt nhất đối với trường hợp của nhà hoạt động dân chủ này, đó là mặc dù ông bị cơ sở điều trị tâm thần xác định “mất khả năng nhận thức trong khi phạm tội”, điều đáng lý ra phải buộc nhà nước trả tự do cho ông, nhưng trái lại, ông Lê Anh Hùng đã bị tòa án tuyên 5 năm tù giam hồi ngày 30 tháng 8 năm 2022.

Ở Việt Nam, việc quan chức nhà nước phạm tội nhưng sau đó không bị bắt vì có giấy giám định tâm thần đã trở thành hiện tượng được biết đến rộng rãi. Tuy nhiên, trong trường hợp của ông Lê Anh Hùng, thì tiêu chuẩn đó lại không được áp dụng.

Phiên tòa xét xử ông này cũng đặc biệt không kém, được diễn ra dưới hình thức xử kín. Không một ai ngoài ông Lê Anh Hùng được phép xuất hiện tại tòa, thậm chí gia đình cũng không được thông báo. Một điều mà các tù chính trị khác hiếm khi phải trải qua trong những năm gần đây.

Trả lời phỏng vấn của Đài Á châu Tự do trong ngày đầu sau khi mãn án, ông Lê Anh Hùng cho biết cảm nghĩ của mình:

“Thì được tự do sau 5 năm ở trong nhà tù Cộng sản tôi tất nhiên cũng cảm thấy vui thôi, nhưng mà trở về với xã hội thấy bây giờ tình hình bầu không khí sinh hoạt dân chủ ngột ngạt hơn, biết bao nhiêu người đã bị bắt thì tôi cũng lấy làm buồn. Trong cái niềm vui riêng của mình nhưng cũng có nỗi buồn chung cho bầu không khí sinh hoạt chính trị của đất nước.”

Nói về khoảng thời gian bị ép buộc điều trị tâm thần, ông Lê Anh Hùng cho biết đã bị cưỡng chế tiêm và uống thuốc mà không biết nguồn gốc cũng như tác dụng, khiến cho sức khỏe của ông bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

“Tôi vào đấy thì tôi phản đối việc uống thuốc nhưng họ trói tôi lại rồi tiêm thuốc độc tâm thần vào người tôi, tôi không thể chống cự lại họ được. Sau thì họ ép buộc tôi phải uống thuốc tâm thần, nếu mà tôi không uống thì họ lại trói rồi tiêm thuốc cho tôi. Thì tôi buộc phải uống. Uống thuốc vào thì ai cũng có thể hình dung ra, thuốc tâm thần thì vô cùng có hại cho sức khỏe thần kinh, trí não của con người.”

Ông cho biết thêm là đã liên tục phải chịu đựng sự hành hạ về mặt sức khỏe sau mỗi lần uống thuốc như buồn nôn, chóng mặt, ảo giác, mất ngủ, suy kiệt thể lực, và “lờ đờ như người bị tâm thần”. Trong hơn ba năm bị ép buộc điều trị tại bệnh viện tâm thần, ông Hùng cho biết ngày nào ông cũng phải uống thuốc.

Dù phải trải qua 5 năm tù đày cho những bài viết và phát ngôn của mình về tình hình chính trị, xã hội ở Việt Nam. Nhưng ông Lê Anh Hùng cho biết mình chấp nhận đó như một điều bình thường. Tuy nhiên, ông cũng tỏ ra thất vọng khi tình hình ở trong nước ngày càng trở nên xấu hơn.

Hôm 24/4/2019 blogger Lê Anh Hùng đã được ra khỏi bệnh viện tâm thần Trung ương I, để về lại trại tạm giam số 2 thành phố Hà Nội.

“Việc chúng tôi lên tiếng đấu tranh cho một Việt Nam tốt đẹp hơn thì có rất nhiều người đã làm. Tôi chỉ là một trong số rất nhiều người đó thôi. Khi mà chúng tôi dấn thân vào con đường này thì chúng tôi sẵn sàng chấp nhận chuyện tù đày. Tôi chỉ buồn rằng sau thời gian mà tôi chịu tù đày như vậy, khi trở về thì tình hình nhân quyền, dân chủ ở trong nước có vẻ như càng ngột ngạt hơn.”

Trước khi bị bắt, ông Lê Anh Hùng từng làm đơn tố cáo ông Hoàng Trung Hải, Phó Thủ tướng vào thời điểm đó, tội buôn lậu và làm gián điệp cho Trung Quốc, và đương kim Tổng Bí thư đảng Nguyễn Phú Trọng tội “phản quốc”. Ông Lê Anh Hùng cũng chỉ trích kịch liệt Bí thư Thành ủy Hà Nội lúc bấy giờ là ông Phạm Quang Nghị.

Ảnh minh họa: Một trại giam ở Hải Dương. Ảnh của Reuters.

“Trải qua gần bảy năm ở trong nhà tù, tôi đã bị chuyển đi tới 20 lần, mà qua 11 nhà tù khác nhau ở Việt Nam, từ ở mũi Cà Mau, cho ra tới Vinh, Nghệ An. Ở trong mỗi nhà tù đó, chính quyền lại có một cách thức quản lý riêng, chứ không phải nhà tù nào cũng giống hệt nhau, thế nhưng có một điểm chung…,” blogger, nhà báo tự do Điếu Cày – Nguyễn Văn Hải, cựu tù nhân lương tâm của Việt Nam chia sẻ trên quan điểm riêng với Đài Á Châu Tự Do hôm 26/6/2023 từ Hoa Kỳ, nơi ông đang cư trú chính trị.

Ông nói rõ : “Điểm chung đó là ở đa số các nhà tù có tình trạng bóc lột sức lao động của tù nhân, cưỡng bức tù nhân lao động rất tàn bạo. Điển hình như là những tù nhân ở trại giam Cái Tàu ở mũi Cà Mau nói rằng có những đợt họ phải làm thông hai ngày, hai đêm luôn.”

‘Hơn trăm người tù trong buồng giam non 50 thước vuông’

“Năm 2009, tôi bị đưa xuống trại Cái Tàu, Cà Mau, trại giam đó nằm cách thành phố Cà Mau 40 km. Trại này nằm ở trong rừng U Minh và là một trong những trại đầu tiên, sau những trại giam ở Sài Gòn như trại giam Chí Hòa, trại giam Quận 3 và trại giam số 4 Phan Đăng Lưu, mà sau những lần luân chuyển đó, họ đưa tôi xuống trại Cái Tàu, Cà Mau để thi hành án, đấy là trại giam đầu tiên mà tôi đi.

Thực tế tôi thấy ở dưới đó là các tù nhân vô cùng gian khổ, khó khăn. Có những phòng giam các chiều chỉ là 13m x 6m, có hai tầng sàn, nhưng họ giam giữ từ 90 cho đến 135 tù nhân trong một phòng giam như vậy.

Hãy tưởng tượng rằng ở phòng giam như thế, tù nhân chia chỗ để nằm với nhau bằng một cái dép Lào. Thế thì làm sao có thể nằm? Thường tù nhân phải làm thành cặp với nhau, một người nằm ở bên trên, một người nằm ở dưới. Và thường là người nhỏ con nằm ở trên, họ cột một cái mền lại giống như một cái võng, để họ nằm ở phía bên trên. Còn một người nằm bên dưới, mà mọi người biết là ở Cà Mau, muỗi kinh khủng.

Có những người không có chỗ nằm, phải nằm hẳn xuống lối đi là sàn vốn để đi lại ở giữa hai bên. Sàn đi lại nhiều khi ẩm ướt, bị nước bẩn. Rồi ở trại đó, với ngần ấy con người trong một phòng giam, nhưng không có nước. Hãy tưởng tượng hơn một trăm con người mà đi tiêu, đi tiểu, không có nước để giội, thì trong phòng giam ấy hôi thối cỡ nào. Nó nồng nặc lên khủng khiếp, rất kinh khủng!

Ở trại Cái Tàu, Cà Mau, có hai ngàn tù nhân, nhưng chỉ có một giếng nước thôi, người ta bơm nước vào, và những phòng giam ở cuối dãy thường không có nước, nên mỗi lần tù nhân muốn lấy nước, họ phải ngậm miệng vào cái vòi để hút. Họ hút hết sức thì một lúc mới nghe thấy tiếng ‘ọp ọp’ ở trong cái vòi nước ấy. Họ lấy cái ca để hứng, thì nước chảy ra khoảng nửa ca, sau nó ngừng, không chảy nữa. Và họ lại phải hút tiếp như thế.”

Trước thực trạng này, cựu tù nhân lương tâm Điếu Cày – Nguyễn Văn Hải, nguyên Chủ nhiệm Câu lạc bộ nhà báo tự do, người bị bắt vào tháng 4/2008, sau đó ở tù cho đến khi bị trục xuất sang Mỹ vào tháng 10/2014, kể với RFA Tiếng Việt, ông đã đấu tranh cho những người tù cùng trại giam ra sao.

“Ở dưới trại đó, tôi có đấu tranh và đòi nước cho anh em tù nhân hình sự. Sau này, nhờ đưa được thông tin lên mạng Internet rồi, trại giam đó phải khoan thêm hai cái giếng nữa, lúc đó nước mới tạm đủ cho tù nhân.

Thế nhưng, tình trạng ở dưới trại đó khổ lắm, bởi vì cơ sở vật chất của trại được xây dựng từ khoảng những năm 1980, theo kiểu nhà tù Liên Xô, nó cổ lỗ lắm rồi. Và đặc biệt nền của trại đó thấp, những ngày triều cường, nước ở ngoài sông lên cao, chảy ngược vào trong trại. Khi đó, nước ở những cống và toilet dềnh lên, ngập mênh mang ở trong sân trại, thối rình. Đời sống ở trại đó rất là kinh.

Còn về việc tù nhân đi làm, với những người làm ở đội làm điều, trại giam giao một ngày phải làm hơn 3kg cho đến 5kg điều. Những hạt điều nhỏ xíu như đầu ngón tay, thành ra 5 kg là công việc rất nhiều. Và tù nhân phải ngồi cạo những vỏ hạt điều đó. Nếu sơ sẩy làm bể, làm hao, là tù nhân bị đánh. Có những người ngồi làm việc miết như thế, ngồi xếp bằng chân để cạo điều, ngồi lâu một tư thế như vậy, máu không lưu thông, từ từ họ sẽ bị teo chân đi, khiến có người bị liệt luôn. Và họ phải lết bằng hai khúc gỗ. Ở trong trại giam đó đã có mấy trường hợp như vậy rồi.

Nói chung chuyện tù nhân ở trại Cái Tàu, Cà Mau, bị đánh đập, như từ chuyện lén hút thuốc lá cũng bị đánh, rồi làm việc không đủ năng suất, rồi làm chậm, hoặc làm việc yếu, hoặc làm bị hao, thì bị đánh. Cho nên, những người tù ở những đội điều mà bị quản giáo đánh rất sợ, họ phải kêu gia đình xuống, những nhà có tiền, mang tiền chạy để được chuyển sang những đội khác.

Nói chung, các hình thức tra tấn trong các nhà tù ở Việt Nam có nhiều hình thức. Sau những vụ mà tôi đòi nước, đòi tiêu chuẩn ăn uống của tù nhân ở trong đó, khi tôi đưa được thông tin lên Internet, anh em tù nhân ở dưới trại bắt đầu ủng hộ tôi. Ban giám đốc trại thấy nếu để tôi ở lại trại đó sẽ ‘nguy hiểm’ cho công việc của họ, họ tìm cách chuyển tôi đi. Cuối cùng họ chuyển tôi xuống trại giam Xuân Lộc.”

Cưỡng bức ‘mất tích’, không cho gia đình ‘thăm nuôi’

Sau một năm bị giam giữ ở nhà tù đầu tiên ở mảnh đất cực nam của Việt Nam, blogger Điếu Cày – Nguyễn Văn Hải, người sinh trưởng ở Hải Phòng vào năm 1952 và là cựu chiến binh, từng nhập ngũ Quân đội nhân dân Việt Nam trong thời gian từ 1971-1976, kể tiếp với RFA Tiếng Việt về những gì ông đã chứng kiến tiếp, ở nơi mới mà ông bị chuyển trại đến.

“Như thế, tính từ tháng 3/2009, tôi xuống trại giam Cái Tàu ở Cà Mau, thì đến ngay cuối tháng 8/2009, chính quyền chuyển tôi xuống trại giam K2, Xuân Lộc ở tỉnh Đồng Nai. Lúc đó ở trại giam này có một khu gọi là khu A, tại đó họ giam giữ 41 anh em tù chính trị. Thế nhưng ở án đầu tiên của tôi, họ truy tố tôi tội hình sự (tội mà chính quyền cáo buộc là ‘trốn thuế’), nên tôi ở chung với anh em theo đạo Hòa Hảo, những người này bị truy tố tội hình sự với tội danh ‘gây rối trật tự công cộng’, mặc dù trên thực tế, họ chỉ thực hành việc hành đạo của họ mà thôi, và họ cũng bị giam giữ ở đó.

Trại Xuân Lộc có những hình thức khác với trại Cái Tàu, ở Cà Mau, nhưng nói chung về các hình thức tra tấn ở các nhà tù ở Việt Nam, đầu tiên bất kỳ một người tù nào mà là bất đồng chính kiến bị bắt, đều bị giam giữ cách ly theo cách là ‘cưỡng bức mất tích’.

Tức là chính quyền giam giữ mà không cho người bị giam tiếp xúc với luật sư, không cho tiếp xúc với gia đình, cắt hết mọi liên lạc với xã hội bên ngoài, tức là bằng cách như thế, người ta đặt người tù ra bên ngoài sự bảo vệ của pháp luật.

Cho nên chúng ta thấy những người tù mà là người bất đồng chính kiến bị bắt, mà không chỉ họ, trong quá trình đi tù, tôi thấy nhiều tù nhân, kể cả tù hình sự cũng vậy, các cơ quan điều tra của Việt Nam đều áp dụng điều đó. Họ cách ly toàn bộ, không cho luật sư tham gia trong quá trình điều tra, không cho tiếp xúc với gia đình, bạn bè, thân nhân, nói chung là họ đặt người tù ra ngoài sự bảo vệ của pháp luật, để họ cưỡng bức tù nhân mất tích.

Có những trường hợp, gia đình của người tù trong suốt tám tháng không được gửi quà thăm nuôi, mãi đến khi kết thúc điều tra, gia đình của họ mới được gửi vào, và tôi đã chứng kiến nhiều trường hợp như thế.”

Rất nhiều trường hợp thường phạm bị tra tấn, bị đánh đập, nhưng với tù chính trị, hay tù nhân lương tâm, họ không tra tấn theo lối đó, nhưng bị giam giữ theo lối cưỡng bức mất tích, không ai bên ngoài được tiếp xúc với người tù đó cả.”

‘Cùm ngồi, treo lơ lửng để đánh đập và Thông tư 37’

Theo blogger Điếu Cày – Nguyễn Văn Hải, nhà bất đồng chính kiến mà ban đầu bị nhà nước Việt Nam bắt giam, bỏ tù với cáo buộc ‘trốn lậu thuế’, sau đó bị xử tù tiếp dưới tội danh “tuyên truyền chống phá nhà nước CHXHCN Việt Nam” theo điều 88 Bộ Luật Hình sự, đã có nhiều hình thức tra tấn gây đau đớn về thể xác (nhục hình) xảy ra ở trong tù mà nhiều người tù phải chịu đựng, ông nói tiếp với Đài Á Châu Tự Do trên quan điểm riêng.

“Về chuyện gây đau đớn về thể xác, nhiều trường hợp tù nhân trong quá trình điều tra bị đánh đập, bị tra tấn rất là dữ. Tôi ở cùng buồng giam với một người tù trước đó là sinh viên, anh ấy trước đó chở một người chị quen biết đi giao tiền, người đó phạm tội buôn bán tiền giả, mà lúc bị tra tấn, anh ta nói đã bị người của cơ quan điều tra trói, treo người lên lơ lửng để đánh.

Những người tù mô tả với tôi những trường hợp mà họ bị đánh, rất kinh khủng. Nhiều trường hợp nói họ bị những người ở các cơ quan điều tra, trong đó ở các cơ quan điều tra cấp quận, đánh đập. Thường những người tù kể với tôi rằng khi họ bị giam ở bên trại giam Chí Hòa, họ bị đánh đập rất khủng khiếp. Và có những người bị cùm, thí dụ như khi tôi ở trại Cái Tàu, Cà Mau, có một anh đó bị cùm, mà là cùm ngồi, đến mức độ khi anh ra trại (ra tù), lưng của anh ấy bị cong đi luôn, mà không còn có thể thẳng được nữa.

Lý do là vì ở trại tạm giam ở Cà Mau đó có một kiểu cùm chân, mà lại là cùm ngồi, khiến người tù bị cùm không nằm được, mà chỉ ngồi gò như thế thôi. Đấy là những hình thức tra tấn rất dã man. Rồi có những người tù vì buôn ma túy kể lại những trường hợp khác mà trong đó họ bị tra tấn cũng rất khủng khiếp và ở các trại giam Việt Nam bây giờ vẫn còn các phòng cùm, những người tù mà vi phạm kỷ luật sẽ bị cùm.

Trong luật thi hành án hình sự quy định rằng những người vi phạm có thể bị cùm và bị giam cách ly tới 10 ngày. Thế nhưng khi Việt Nam tham gia vào Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Việt Nam buộc phải ban hành 27 bộ luật, trong đó có Luật về thi hành án hình sự. Khi ban hành Luật thi hành án đó, mà có những nội dung để phù hợp theo cam kết mới với quốc tế, song song với điều đó, chính quyền lại ban hành một thông tư gọi là ‘Thông tư 37’ của Bộ Công an.

Theo Thông tư 37 này, người ta phân loại giam giữ tù nhân bằng tội danh và bằng chấp hành án. Như chúng ta biết, những người tù mà trên thực tế là bị án về tù lương tâm, tù chính trị, họ đã ngay lập tức bị liệt vào một hình thức giam giữ khác đi rồi. Do đó việc phân loại giam giữ với các tù nhân lương tâm và tù nhân chính trị ở Việt Nam không được quy định trong Luật thi hành án hình sự. Trong luật đó, những người bị giam riêng, về hình thức, những người tù mà là tù nhân lương tâm, tù nhân chính trị, hoặc những người bị chính quyền truy tố bằng một tội danh khác (bị giam vào khu vực riêng), ví dụ như vợ chồng của chị Cấn Thị Thêu, trong lần đi tù đầu tiên, bị quy cho phạm tội danh ‘gây rối trật tự công cộng’, đó là một tội danh hình sự, nhưng họ không bị giam vào khu với tù hình sự khác, mà bị giam vào khu an ninh riêng.

Đó là khu dành riêng cho anh chị em tù nhân lương tâm, tù chính trị, và đó là nơi mà anh Trịnh Bá Khiêm, chồng chị Cấn Thị Thêu, bị giam ở trại giam số 6 tại Nghệ An, nơi mà anh bị giam ở khu an ninh cùng với nhà báo, blogger Trương Duy Nhất, mặc dù anh Khiêm bị truy tố về tội hình sự, lúc anh Khiêm bị đi tù đó là khoảng năm 2014, 2015.”

‘Biệt giam, cô lập, nhà tù bên trong nhà tù’

Theo nhà báo tự do, blogger Điếu Cày – Nguyễn Văn Hải, người mà hồi tháng 10/2010 đã bị cơ quan an ninh điều tra PA-24 ở TP. Hồ Chí Minh điều tra về các hoạt động thành lập Câu lạc bộ Nhà Báo Tự do và tổ chức biểu tình về dân chủ, nhân quyền, ‘phản đối Trung Quốc’ ở TP. Hồ Chí Minh, sau hình thức thứ nhất về tra tấn áp dụng đầu tiên khi người tù mới bị bắt là cưỡng bức mất tích, đặt người tù ra ngoài sự bảo vệ của pháp luật, ngoài hình thức thứ hai mà theo ông là gây ra những đau đớn về thể xác, trong đó, có việc người tù ‘vi phạm kỷ luật’ thì bị xử cùm, hay các hình thức ‘tra tấn’ khác như cưỡng bức lao động, có đánh đập trong quá trình, thậm chí là ‘bỏ đói’ tù nhân, còn có tiếp một hình thức thứ ba, đặc biệt áp dụng với tù nhân lương tâm, tù nhân án chính trị, như ông Nguyễn Văn Hải nói tiếp trên quan điểm riêng:

“Hình thứ thứ ba phải nói đến là hình thức biệt giam. Đây là một trong những hình thức trong đó chủ yếu chính quyền cô lập tù nhân ra khỏi cộng đồng tù nhân ở trong nhà tù, có những người tù đã bị biệt giam rất lâu.

Và đặc biệt những người ở trong những khu an ninh, bây giờ có hình thức giam giữ như thế này. Họ giam giữ chỉ hai người trong một buồng giam, và có ba lớp cửa. Lớp cửa thứ nhất, khi mở cửa buồng giam, trước cửa buồng có một khoảng sân nhỏ với một miếng đất nhỏ, xong có một cửa nữa. Cửa thứ hai mở ra, buồng giam này và buồng giam kia mới ra được một sân chung. Rồi cửa thứ ba mới là cửa đi ra bên ngoài, là ra khu tù hình sự.

Như thế tức là hình thức giam giữ với tù nhân lương tâm và tù chính trị bây giờ là ‘nhà tù ở trong nhà tù’. Và do có ba lớp cửa như vậy, chỉ cần ban giám thị trại giam không mở lớp cửa thứ nhất, người tù đã bị nhốt riêng ở trong đó rồi. Bình thường, họ không mở lớp cửa thứ hai. Các phòng này không được sinh hoạt chung với nhau. Cuối cùng, lớp cửa thứ ba, như tôi đã nói, mới dẫn đi ra bên ngoài.

Với tù hình sự, tức là tù thường phạm, khi đi lao động về, họ có thể ra sân chơi, họ chơi bóng đá hay họ lên căng-tin mua đồ ăn, nhưng tù chính trị, tù nhân lương tâm thì không được phép như vậy.

Tù chính trị, tù nhân lương tâm chỉ có một con đường duy nhất nối từ trong ra ngoài là bằng việc cán bộ quản giáo vào gặp. Ví dụ ngày mai muốn mua gì ở trên căng-tin, thì đăng ký vào một cuốn sổ, chứ người tù này không được tự lên căng-tin mua đồ như là tù hình sự.

Như vậy, tất cả những hình thức giam giữ, biệt giam như thế hoàn toàn không được thể hiện ở trong Luật thi hành án hình sự. Khi gia nhập tổ chức WTO, Việt Nam đã ban hành Luật thi hành án đó để được tham gia tổ chức đó, nhưng như tôi đã đề cập, song song với đó, chính quyền Việt Nam vẫn ban hành Thông tư 37 của Bộ Công an.

Và chính bằng Thông tư 37 đó, chính quyền đã xây dựng hàng loạt nhà tù trong nhà tù. Cách giam giữ tù chính trị, tù nhân lương tâm với hai người ở một buồng, buồng nọ với buồng kia không được liên hệ với nhau, hoàn toàn không nằm ở trong Luật thi hành án hình sự. Trong Luật đó, điều 27 quy định không phân loại giam giữ phạm nhân như thế, Thông tư 37 đã phân loại giam giữ ngay từ tội danh.

Do đó, những người tù chính trị, tù nhân lương tâm đã bị phân biệt từ đầu, cho thấy không phải là mọi người đều bình đẳng trước pháp luật, và chính quyền Việt Nam đã phân biệt đối xử với tù chính trị, tù nhân lương tâm rất ghê gớm.”

‘Một Thông tư ‘mật’ gây phân biệt đối xử trong nhà tù’

Nhà báo, blogger Điếu Cày – Nguyễn Văn Hải, người đã bị chính quyền Việt Nam tuyên án 12 năm tù giam và 5 năm quản chế vì bị cáo buộc phạm tội ‘tuyên truyền chống phá nhà nước’ trong phiên tòa ngày 24/9/2012, khẳng định trên quan điểm cá nhân với RFA Tiếng Việt rằng các tù nhân chính trị và tù nhân lương tâm Việt Nam hiện vẫn còn đang ở trong một thứ ‘nhà tù bên trong nhà tù’, với Thông tư 37 là một thông tư mật quy định điều này.

“Sau khi tôi ra tù, sang Mỹ, tôi tố cáo nhiều lần với tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International) và Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ về điều này, họ cứ hỏi tôi là: ‘Ông có văn bản đó, để cho chúng tôi xem không?’ Thế nhưng tôi trả lời họ rằng: ‘Đó là một công văn mật, bây giờ làm sao mà tôi có được?’

Thế nhưng cuối cùng họ đã tìm ra được Thông tư 37 đó của Bộ Công an Việt Nam, và chính nhờ đó, tôi đã đăng được Thông tư 37 đó lên Báo tham nhũng.(*)

Điều đó cho thấy, khi nhà nước Việt Nam muốn tham gia Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), họ sẽ ban hành Luật thi hành án hình sự, trong đó có những điều khoản soạn thảo sao cho thỏa mãn điều kiện, để Việt Nam được tham gia WTO, nhưng mặt khác, như tôi đã nêu, song hành việc trên, họ đã ngầm ban hành một thông tư là Thông tư 37, một văn bản dưới luật và mật, nhưng có nội dung trái luật. Chính dựa vào văn bản này, mà chính quyền Việt Nam đã xây dựng hàng loạt ‘nhà tù trong nhà tù’ và hiện nay tù chính trị và tù nhân lương tâm ở Việt Nam vẫn bị giam giữ theo hình thức đó.

Lúc ấy, ông Trần Đại Quang là Bộ trưởng Công an, và ông ấy đã ‘khoe’ ở trên báo Nhân Dân rằng Bộ Công an đã soạn thảo được 10 bộ luật, mà chúng ta biết rằng ở Việt Nam, công an quản lý nhà tù, công an bắt người, công an điều tra, công an tra tấn, công an giám định chứng cứ, cuối cùng công an ‘đánh chết người’, thì công an cũng là người khám nghiệm tử thi và đưa ra kết luận. Cho nên, công an Việt Nam ‘làm hết’ mọi việc đó và ở trong nhà tù, (về chính sách, quy chế) công an lại cũng viết luật luôn. Cả Luật thi hành án hình sự lẫn Thông tư 37 cũng là do Bộ Công an soạn.

Cho nên, ở Việt Nam có tình trạng là bộ nào của chính phủ quản lý lĩnh vực gì, thì bộ đó ban hành luật quản lĩnh vực đó, nên chúng ta thấy từ xây dựng luật đến ban hành thông tư, cuối cùng thì thông tư mới là văn bản ‘cầm tay chỉ việc’, các công chức nhà nước làm theo thông tư hướng dẫn, chứ không làm theo luật. Đó là vấn đề.

Vì vậy, anh em tù nhân ở trong các trại giam nói với tôi rằng: “Anh là người hiểu luật, anh đi 11 nhà tù rồi, anh phải ra ngoài nói cho bên ngoài biết tình trạng giam giữ ở Việt Nam với các tù nhân.”

Do đó, khi tôi ra bên ngoài, tôi mới làm báo cáo với Tổ chức Ân xá Quốc tế về tình trạng ‘nhà tù ở trong nhà tù’ tại Việt Nam, và báo cáo đó cho đến bây giờ vẫn có giá trị như thường,” nhà báo, blogger Nguyễn Văn Hải nói với Đài Á Châu Tự Do trên quan điểm riêng, trong tuần lễ Liên Hợp Quốc đánh dấu và hỗ trợ các nạn nhân của tra tấn, ngược đãi và vi phạm nhân quyền trên thế giới.

Blogger Điếu Cày – Nguyễn Văn Hải từng nhận được Giải thưởng Hellman/Hammett năm 2009 của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW), Giải Tự do Báo chí Quốc tế năm 2013 của Ủy ban Bảo vệ các Nhà báo (CPJ) và Giải “One Humanity” năm 2013 của Hội Văn bút Canada.