Ba’o Dan Chim Viet

Tác Giả: Nguyễn Văn Lục –

06/08/2026

Đại học Huế được thành lập và khai giảng vào tháng 9, 1957. Việc thành lập đại học Huế là đáp ứng lại nguyện vọng của các nhân sĩ Huế muốn có một đại học riêng ở miền Trung. TT Ngô Đình Diệm đã nhận lời và mau chóng đáp ứng nguyện vọng ấy vào năm 1957.

Dưới mắt ông Ngô Đình Diệm, việc thành lập Đại học Huế ngay sát nách vùng ranh giới phân chia Nam Bắc qua con sông Bến Hải còn là một thách đố chính trị. Ông muốn chứng tỏ cho phía bên kia Bến Hải là:

Chúng tôi đang có mặt ở đây.

Đại học Huế vì thế sẽ là biểu tượng của miền Nam như một thể chế chính trị-văn hóa- độc lập và dân chủ.

Cái mặt ‘yếu’ của ông Ngô Đình Diệm là ông coi trường Võ Bị Sĩ quan Đà Lạt, Trường Quốc Gia Hành Chánh và trường Đại Học Huế là những con cưng của chế độ. Ông nhìn tương lai chế độ qua ba cách đào tạo đó. Trường Võ bị cung cấp những sĩ quan trẻ, có trình độ văn hóa đại học cho một quân đội hùng mạnh. Trường Hành Chánh đào tạo một lớp cán bộ quản lý, thay chế độ hành chánh phong kiến, quan liêu- một chế độ hành chánh hữu hiệu theo lối Mỹ và trường Đại Học Huế sẽ cung cấp những người trí thức xuất thân từ Huế về đủ các ngành như Đại học sư phạm, luật khoa, văn khoa và y khoa. Người ta thấy được rõ ràng cái điểm yếu của TT Ngô Đình Diệm với sự tự hào và niềm vui sướng rạng rỡ trên khuôn mặt tròn trĩnh của ông trong mỗi dịp chủ tọa lễ tốt nghiệp. Vì thế, ra Huế là ông rẽ sang Đại học xem ông cha Luận mần ăn thế nào.

Niềm tự hào và hoài bão của ông Diệm sau này cả ba đều đạt được như ý nguyện của ông.

Nhưng theo tôi, hơn hết tất cả Đại học Huế đáp ứng khát vọng sâu xa và thầm kín của người dân miền Trung- một phần đất với những người con dân Huế cần cù- hiếu học- và cũng đầy mặc cảm đủ loại với niềm tự hào của ít lắm 100 năm triều Nguyễn.

Mặc cảm ấy đã bị dầy xéo bằng nhiếu cách, nhưng nhục nhã nhất vẫn là việc bôi nhọ Nguyễn Ánh Gia Long.

Về đại học Huế, có lẽ xin mời mọi người đọc bài viết của giáo sư Nguyễn Văn Trường: Huế -Viện Đại Học, Cha Luận và chúng tôi… trên Khoahoc.net. Một bài viết của một người dân xứ Nam Kỳ, nhận làm con của xứ Huế với những phân tích trung thực với đầy lòng tự hào và cảm mến cha Luận, đại học Huế người dân xứ Huế..rồi cuối cùng cũng đành bỏ Huế mà đi..như chính người dân Huế.
Viện trưởng lúc bấy giờ là một ông linh mục- một sự chọn lựa éo le, khó xử cho dân Huế vốn đa phần theo Phật giáo-.

Tuy nhiên, vị viện trưởng này đã làm chuyện mà giả sử vào tay người khác- một thứ viện trưởng công chức- thì vị tất đã được như vậy.

Khả năng chính của cha Luận là thu hút được nhân tài từ nhiều nguồn, nhiều phia, từ trong nước đến ngoại quốc về giúp giảng dạy ở đại học Huế.

Cha Cao Văn Luận đã sống trải qua những thời vinh quang và thử thách và cuối cùng cũng  đành bỏ ra đi.. Trách ai bây giờ. Và trách để làm gì.

Ông là người ngay từ trước khi đại học Huế được thành lập đã có kế hoạch trồng người bằng cách gửi các sinh viên ưu tú đi du học. Nay là lúc ông kéo về đoàn tụ dưới mái trường đại học Huế.

Việc thiết lập đại học Huế, tuy vậy, đã bị các thành phần trí thức giảng dậy ở Sài Gòn phản đối dữ dội, chê bai đủ thứ..Đặc biệt là trường Y Khoa Saigon.. Vì họ cho rằng Huế không có đủ khả năng chuyên môn, giáo sư không đủ học vị và nhất là giảng dạy bằng tiếng Việt..

Trong tất cả sự phản đối ấy đều đúng hết chứ không phải sai, nhưng người ta vẫn còn có thể cho thấy lé loi đằng sau các phản đối ấy sự hẹp hòi, sự đố kỵ và sự khinh miệt.

Nhưng giáo dục là đường dài, liệu cơm gắm mắm, có ai hoàn hảo từ lúc khởi đầu. Tự nó đại học Huế được chứng minh cho thấy sau này nó phát triển và trưởng thành về mọi mặt.

Trong số những  người từ Sài gòn ra giảng dậy lúc bấy giờ chính thức tại Huế chỉ có hai người. Nguyễn Văn Trung phụ trách môn Triết. Và Nguyễn Văn Trường, dạy toán. Họ đều là những người trẻ thiếu đủ mọi thứ kinh nghiệm mà học vị cũng như khả năng chuyên môn chẳng có thể so sánh với ai, trừ so sánh với chính họ.

Và cứ như thế mà họ lớn lên cùng với đại học Huế.

Sau đó, theo lời giáo sư Trung cho biết, ông đã đề nghị cha Luận cho xuất bản tờ Đại Học- một tờ tập san duy nhất mà ngay ở Sài Gòn cũng chưa có được-.
Cha Luận đồng ý ngay. Khoán trắng theo nghĩa muốn làm gì thì làm, miễn là đem lại lợi ích và danh thơm cho đại học Huế. Và thế là tờ Đại Học ra đời, xuất bản hàng tháng. Tờ báo Đại Học Huế có thể nói mang tầm vóc đại Học Huế trang trải ra khắp nơi.

Chữ Đại học ở đây không mang ý nghĩa một tập san chuyên môn của một chuyên khoa đại học. Nó chỉ có ý nghĩa là một tập san do một viện đại học xuất bản và trong đó có đủ mọi lãnh vực. Nó đã gây được sự chú ý và tiếng vang và chỉ vài tháng sau thì đã có đủ số độc giả để tự túc về tái chánh..Sau này, ông đại sứ Ngô Đình Luyện đã tặng Đai học Huế một máy in và từ đó không còn phải in ở nhà in Nam Sơn Sài gòn nữa.

Tôi đã đọc tỉ mỉ danh sách các vị độc giả ở Huế mua báo dài hạn. Một lần cám ơn các độc giả ấy mà không tiện nêu ra danh tánh ở đây
Mục đích của tờ Đại Học là một sứ mệnh văn hóa.

Tờ Đại Học muốn chứng tỏ cho mọi người thấy đại học không phải là một môi trường khép kín. Tự trị đại học không có nghĩa đóng cửa. Nhưng tự trị về mặt quản lý còn những mặt khác mở tung cửa ra cho mọi thành phần. Đại học là môi trường thuận tiện cho mọi khuynh hướng, mọi ý kiến, mọi quan điểm có quyền phát biểu trình bầy và bảo vệ quan điểm của mình.

Đó là một nền văn hóa mang tính đại chúng!!

Và để thực hiện được điều ấy tờ Đại học cổ súy việc dùng tiếng Việt trong việc giảng dạy bất kể những khó khăn ban đầu về danh từ.

Tờ Đại học ra đời là nhằm đạt các mục tiêu vừa nêu trên.. Trong suốt  6 năm trời, tờ Đại học đã đồng hành và phát triển cùng với sự phát triển của đại học. Tờ báo với số báo đầu tiên, tháng 2-1958 và chấm dứt khi chế độ đệ nhất cộng hòa miền Nam sụp đổ sau vài tháng.

Có tất cả hơn 300 bài viết nghiên cứu về triết học, sử học, địa lý, luật học, ngôn ngữ học, ngữ pháp học, văn học và cả  ngành y khoa.. trong khoảng 4000 trang tài liệu.

Số phận của nó liên quan đến số phận chính trị miền Nam những năm đó..Thật rất tiếc sứ mệnh văn hóa đã bị đánh đồng với số phận chính trị.

Trong suốt những năm tháng ấy, có hai đời chủ bút. Từ 1958 đến 1962 do gs Nguyễn Văn Trung chủ trương. Vì những lý do chính trị, gs Nguyễn Văn Trung bắt buộc phải rời bỏ Huế vào Sài gòn dạy Văn Khoa Sài Gòn theo lệnh của Bộ trưởng giáo dục Sài Gòn. Sau đó được giáo sư Trần Văn Toàn tiếp tục công việc cho đến lúc tình hình chính trị miền Trung sôi động, bất ổn vào tháng sáu, năm 1964..

Tờ báo tự đóng cửa một cách thầm lặng, không một lời chia tay độc giả. Như một sản phẩm dư thừa của nền đệ nhất cộng hòa.

Thôi thì nó cũng đã làm tròn nhiệm vụ, là tiếng nói của một thời kỳ của một miền Nam thân yêu.

Ngày hôm nay, thay mặt giáo sư Nguyễn Văn Trung vì lý do sức khỏe đã mong tôi tôi đứng ra phục hoạt lại các số báo đại học cũ nay đang rơi vào tình trạng có nguy cơ mục nát, mối mọt sau hơn nửa thế kỷ. Nói đúng ra vừa tròn 56 năm kể từ số đầu tiên. Nhiều trang báo nay phải chụp lại bằng tay từng trang một vì tình trạng mục nát của nó. Nếu cứ để tình trạng này trong một thời gian nửa có nguy cơ tiêu tán hết.

Nghĩ tới những trang báo Nam Phong, Tập san sử địa, Tri Tân, BAVH và Phong Hóa đã được phục hoạt mà tôi làm công việc này.

Tôi cũng nghĩ tới số phận những đứa con rơi như Đông Dương tạp Chí không người trách nhiệm, không có con cháu, không hậu duệ, không cơ quan tài trợ mà ngày nay chúng ta không được cái may mắn tìm đọc học giả Nguyễn Văn Vĩnh. Đọc Phạm Quỳnh mà không đọc Nguyễn Văn Vĩnh là thiếu một nửa.

Và trong nay mai, sẽ có cuộc Hội Thảo Văn Học miền Nam tại Nam Cali, người ta sẽ nói gì về Huế nếu thiếu cái mảng văn học của tạp chí Đại Học. Sẽ lại xảy ra cái nạn con yêu, con rơi, con ghét..Hy vọng Huế không rơi vào số phận văn hóa miệt vườn trước đây.

Nhưng muốn được người ta nói đến thì phải có hàng. Ít là như vậy.

Tôi nghĩ đây chẳng những là một gia tài của viện Đại hoc Huế, của người dân xứ Huế mà còn là một di sản tinh thần, vốn văn hóa của cả miền Nam thần yêu của chúng ta. Tôi cũng nghĩ đây là dịp để các cựu sinh viên đại học Huế đủ các phân khoa tìm về kỷ niệm thời đi học của mình qua tờ Đại Học và để tạo dịp ngồi lại với nhau

Nó không là của ai cả. Nó là của cả miền Nam!!

Thay mặt giáo sư Nguyễn Văn Trung, giáo sư Trần Văn Toàn, tôi làm công việc này.

Và một cách nào đó, tưởng niệm và tri ân cha viện trưởng Cao Văn Luận.

Tôi vẫn tự hỏi, nếu không có cha Luận thì viện đại học Huế sẽ như thế nào. Lớp bụi thời gian, lịch sử Huế với nhiều biến động nay đã phải là lúc người ta cần ngồi lại với nhau để nhìn nhận ra chính mình.

Cũng nhân tiện đây, tôi xin nêu tên một số tác giả đã cộng tác với tờ Đai Học mà nay hầu hết đã qua đời..như giáo sư Nguyễn Phương, giáo sư Chen Ching Ho (Trần Kinh Hòa), gs Hoàng Xuân Hãn, gs Bửu Hội, gs Bửu Kế, Olov R.T Janse, gsNguyễn Khắc Hoạch, gsLê Tôn Nghiêm, gs Cung Giữ Nguyên, bs Lê Khắc Quyến và Dương Đăng Bảng,gs Nguyễn Toại, R.P Rietsch ,gs Lê Ngọc Trụ,  linh mục Lê Văn Lý, linh mục Cao Văn Luận, bsNguyễn Văn Thọ, gsNguyễn Đăng Thục, ls Lê Tài Triển, gs Bùi Quang Tung, gs Nguyễn Bạt Tụy, lm Thanh Lãng, giáo sư Nguyễn Nam Châu, lm Nguyễn Văn Thích, lm Đỗ Minh Vọng, giáo sư dược khoa Đặng Vũ Biền, học giả Trương văn Chình và Nguyễn Hiến Lê, giáo sư Trần Thái Đỉnh, giáo sư P. Đỗ Đình, giáo sư Bửu Dưỡng, lm Nguyễn Huy Lịch, giáo sư Phạm Việt Tuyền..

Còn một số các vị giáo sư khác cộng tác mà chúng tôi không được biết sự sống chết hiện nay như thế nào nên không tiện nêu tên.

Và cũng nhân tiện đây tri ân những vị có thể đang còn tại thế gian này như Bác sĩ Nguyễn Văn Ái, giáo sư Tôn Thất Hanh, Donoghue, giáo sư Huỳnh Văn Lang, gs Trương Bửu Lâm, giáo sư Lê Tuyên, giáo sư Vũ Quốc Thúc, giáo sư Lý Chánh Trung, giáo sư Trần Văn Toàn và cuối cùng là giáo sư Nguyễn Văn Trường.

Chúng tôi sẽ nhân một cơ hội thuận tiện và thực tế sau khi biên soạn và thuê tiệm in phục hoạt lại các trang báo cũ, tôi đã mau chóng đưa lên mạng dcvonline.net để bất cứ ai muốn tim đọc, in chép, nghiên cứu, sao chụp đều có thể dễ dáng truy cập..

Người trách nhiệm phục hoạt tờ Đại Học.

Lm. Mark Link, S.J.

 Chủ đề: “Các Kitô hữu có bổn phận giúp đỡ anh chị em mình làm điều thiện.”

 Một phụ nữ làm việc ở nhà hàng tiếng tăm nọ từng tuyên bố không theo tôn giáo nào cả, bà nói với một vị linh mục: “Thưa cha, tôi không muốn làm cha thất vọng, nhưng trong số kẻ bê bối nhất tôi từng gặp trong nghề nghiệp của tôi lại có những Kitô hữu rất siêng năng đi nhà thờ.”

Linh mục đáp lại: “Ðúng vậy, trong số các Kitô hữu, không may vẫn có những người tồi tệ, không khác gì trong số những người ngoài cũng có những người tồi tệ như vậy.”

 Người phụ nữ đáp lời: “Thưa cha, thế thì không phải các Kitô hữu vẫn được xem là đặc biệt hơn sao?”

 Vị linh mục buồn bã nhìn bà ta nói: “Ðúng thế, đúng thế, họ được xem là phải sống tốt hơn!”

 Cuộc đàm thoại trên hẳn khiến anh chị em ngạc nhiên.  Các Kitô hữu thường xuyên đi nhà thờ hẳn khác hơn những kẻ không đi nhà thờ chứ?  Chúng ta hãy xem xét ba trường hợp sau:

 Một người bán vé xe đưa đón ở phi trường nói với một ông bố: “Thưa ông, con trai ông có vẻ trẻ hơn tuổi của nó: ông nên mua nửa vé thôi.  Nếu tài xế có hỏi, ông cứ nói là thằng bé dưới 12 tuổi.  Như thế ông sẽ đỡ tốn vài đola!”  Giả sử anh chị em là ông bố ấy, anh chị em sẽ trả lời người bán vé thế nào? 

 Rồi một trường hợp khác.  Một bà mẹ bắt gặp đứa con gái 5 tuổi của mình cầm một cây kẹo mà nó ăn cắp sau khi từ siêu thị đi ra.  Giả sử anh chị em là bà mẹ ấy, anh chị em sẽ làm gì?

 Và đây trường hợp sau cùng.  Giả sử bạn nghe đứa bạn thân nhất của con bạn nói với nó: “Nếu mày cần hỏi bất cứ câu gì trong kỳ thi toán, mày cứ ra dấu cho tao.”  Ðặt trường hợp thằng bé ấy là con của anh chị em, thì anh chị em sẽ cứ tiếp tục đọc báo hay sẽ đặt báo xuống và nói chuyện với cả hai cậu bé?

 Tôi không biết anh chị em sẽ xử lý thế nào trong những trường hợp như thế, nhưng tôi biết rõ Chúa Giêsu sẽ xử lý thế nào.  Câu trả lời ấy được tìm thấy trong các bài đọc hôm nay.  Cả ba bài đều tập trung vào bổn phận hỗ tương của người Kitô hữu phải có đối với nhau.  Các Kitô hữu không chỉ phải làm điều thiện mà còn phải giúp đỡ kẻ khác làm điều thiện nữa.  Chúa Giêsu bảo các môn đệ: “Các con là muối đất… các con là ánh sáng thế gian…  Ánh sáng các con phải chiếu tỏa trước mặt thiên hạ” (Mt 5 : 13-16).

 Chúng ta hãy trở lại với ba trường hợp trên.  Câu trả lời của người Kitô hữu đối với từng trường hợp trên như thế nào?  Một kẻ theo Chúa Giêsu sẽ nói gì với người bán vé xe là kẻ đã nói với ông bố nọ: “Ông cứ nói với tài xế xe là thằng bé con ông dưới 12 tuổi?”  Trường hợp này thực sự đã xảy ra ở Chicago.  Ông bố ấy đã trả lời làm sao?  Ông ta bảo với người bán “Tôi rất trân trọng hảo ý của ông, nhưng tôi muốn con tôi thành thật dù điều đó gây bất lợi cho nó.”  Còn bà mẹ bắt gặp đứa con gái của mình ăn cắp cây kẹo đã xử lý như thế nào?  Ðây cũng là một câu chuyện có thực đã xảy ra.  Tác giả bài viết trong tờ báo Dallas Morning News (Tin tức Dallas buổi sáng) khi thuật lại câu chuyện trên đã nói rằng bà mẹ nọ đã bảo đứa bé trả lại cây kẹo cho vị quản đốc, và ông này nói: “Ôi đừng lo gì chuyện đó.  Nó có đáng gì đâu.  Mỗi ngày, đám nhân viên của tôi ăn cắp nhiều hơn thế nhiều!”

 Như tác giả bài viết kể lại, đây thực là một câu trả lời khó tin nổi.  Viên quản đốc đã gây cho cháu bé ấn tượng ăn cắp không quan trọng gì nếu chỉ là vật nhỏ mọn.  Thực sự dù là ăn cắp vật lớn hay nhỏ thế nào đi nữa thì ăn cắp vẫn luôn là điều xấu.

 Và cuối cùng hãy xét đến trường hợp thằng bạn của đứa con trai chúng ta đồng ý gian lận để giúp đỡ con mình trong bài thi toán.  Jerome Weidman, tác giả cuốn “Hand of the Hunter” (Tay người thợ săn) khi còn bé đã từng can dự vào một trường hợp như trên.  Ông kể lại cách đây 30 năm, ông vào học ở một trường công Nữu Ước.  Bà giáo dạy toán lớp ba của ông tên là bà O’ Neill.  Ngày nọ bà ra cho lớp một bài thi.  Khi chấm bài bà nhận ra 12 cậu trai đã trả lời sai một cách giống y như nhau đối với cùng một câu hỏi.  Qua ngày sau, bà yêu cầu 12 cậu bé ấy ở lại lớp sau khi tan học.  Sau đó, không hề kết tội đứa nào, bà chỉ viết lên trên bảng câu này: “Tính chân thực của một người được thể hiện trong những điều mà kẻ ấy sẽ làm dù biết rằng không bị ai bắt gặp.”  Ðoạn bà ghi tên tác giả câu nói trên: Thomas Babington Macaulay.  Weidman viết: “Tôi không rõ về 11 cậu kia ra sao, chỉ có một đứa trong số đó là chính tôi, có thể nói rằng: Ðây là bài học đơn sơ nhưng quan trọng nhất trong đời tôi.”

 Như thế chúng ta đã thấy ba mẫu người Kitô giáo xử lý như thế nào trong ba trường hợp khác nhau trên.  Ba Kitô hữu này đã lưu tâm đến lời giáo huấn của Chúa Giêsu dạy phải giúp đỡ anh chị em sống cuộc sống Kitô hữu.  Ba Kitô hữu này đã nghiêm chỉnh chấp nhận lời Chúa Phán với Êdekien trong bài đọc thứ nhất hôm nay: “Nếu… ngươi không răn dạy kẻ xấu thay đổi cách ăn ở của nó thì Ta sẽ qui trách nhiệm cho ngươi.”  Ba Kitô hữu này đã nghiêm chỉnh chấp hành lời thánh Phaolô gởi tín hữu Roma trong bài đọc thứ hai hôm nay: “Nếu anh em yêu mến kẻ nào, anh em sẽ không bao giờ làm hại kẻ ấy.”  Và cuối cùng, ba Kitô hữu nầy cũng đã nghiêm chỉnh tuân theo lời Chúa Giêsu trong phúc âm hôm nay: “Nếu anh em ngươi phạm lỗi với ngươi, hãy đến gặp nó và chỉ cho nó biết lỗi lầm của nó.  Tuy nhiên phải làm điều ấy một cách âm thầm giữa ngươi và nó thôi.” 

Như thế ba Kitô hữu nêu trên đã gây ấn tượng như thế nào cho những người nghe họ nói?  Tôi xin được lập lại điều Jerome Weidman đã nói: “Tôi không rõ về 11 cậu kia ra sao, chỉ biết một đứa trong số đó là chính tôi, thì tôi có thể nói rằng: Ðây là bài học đơn sơ nhưng quan trọng nhất trong đời tôi.”

 Edmund Burke nói: “Chỉ cần những người tốt cứ giữ yên lặng, là điều xấu sẽ phát triển ngay.”

 Trong những trường hợp trên, ba Kitô hữu nọ đã không giữ yên lặng.  Họ mời gọi chúng ta noi gương họ.

 Ðể kết thúc, chúng ta hãy cầu nguyện:

 Lạy Chúa Giêsu, xin giúp chúng con ghi lòng tạc dạ những lời Chúa kêu gọi chúng con đi theo làm môn đệ Ngài:
“Các con là muối đất, nếu muối nhạt đi thì lấy gì ướp nó mặn lại được.  Nó chẳng còn ích gì chỉ đáng quẳng ra ngoài cho người ta chà đạp lên đó.  Các con là ánh sáng thế gian, một thành xây trên núi không thể giấu được.  Không ai đốt đèn rồi đặt dưới đáy thùng, nhưng đặt nó trên giá đèn để soi cho mọi người trong nhà.  Cũng thế, ánh sáng các con phải toả chiếu trước mặt mọi người để họ trông thấy việc các con làm mà ngợi khen Cha các con, là Ðấng ngự trên trời” (Mt 5: 13-16).

 Lm. Mark Link, S.J.

From: Langthangchieutim

Tran Quang

HẬU QUẢ CỦA LÒNG THAM VÀ SỰ KIÊU NGẠO!

Manisha-chan được moi lên từ đống đổ nát của trận lũ khủng khiếp do băng vỡ tại Nepal sau 60 giờ kể từ khi thảm họa xảy ra. Đó là một điều kỳ diệu, nhưng cũng thể hiện những đổ vỡ ở tận bên trong thẳm sâu của tâm hồn người dân nơi đây, chỉ khi bạn nhìn vào ánh mắt trong veo của cô bé giữa bùn lầy. Các nền văn hóa và kinh tế ở vùng núi cao, ví dụ như thuộc dãy Alps của Châu Âu, ven dãy Himalayas, vùng cao nguyên Andes… đang gánh chịu nhiều hậu quả lớn lao, cả về mặt thảm họa lẫn tình trạng cạn kiệt nguồn nước từ hiện tượng băng tan.

Thiên nhiên đã mất hàng trăm nghìn đến hàng triệu năm để thiết lập các chu trình luân chuyển của nước cân bằng, mà loài người được hưởng lợi và phát triển nền văn minh của mình dễ dàng trong vài trăm năm qua.

Nhưng với lòng tham và sự kiêu ngạo, chính con người đã phá vỡ chu trình thủy văn đó. Họ xả thải, nâng nền nhiệt trung bình toàn cầu lên những mức sốt nóng hơn. Họ phá rừng, triệt tiêu lực cản dòng lũ, cũng như khả năng thẩm thấu và bơm nước vào bầu trời từ lớp thực bì rừng nguyên sinh. Họ chặn dòng nước bằng các thủy điện khổng lồ, chỉnh dòng, đào sông, lấp biển, mừng rỡ ra mặt vì những thành tựu ấy. Họ tự úp lên đầu mình những lớp khí nhà kính đến từ nền công nghiệp sản xuất hàng hóa xa xỉ và lối sống tiêu thụ hàng loạt, gây ra các đợt hầm nóng từ vòm nhiệt.

Thế rồi, các sông băng vĩ đại trên vùng núi cao có từ hàng nghìn năm trước cũng phải buông mình chịu thua trước nền nhiệt ngày càng tăng cao. Mùa đông tuyết rơi cũng giảm đi nhiều hơn trước. Mạch dẫn của chu trình nước từ trời kết thành băng tuyết không còn như xưa nữa. Băng vĩnh cửu đang không còn có thể tồn tại mãi mãi được nữa. Chúng bị đứt gãy, rạn nứt, bị đục rỗng ruột vì nước ấm, rồi sụp đổ bất ngờ. Các trận mưa ở cả vùng cực và vành đai ôn đới cận cực cũng nhiều hơn trước.

Bầu khí quyển ấm hơn nên tích nhiều hơi ẩm hơn trước, đưa nhiệt ẩm đi xa hơn về hai cực. Đó là điều đương nhiên, vì nền nhiệt càng ấm trên một hành tinh nước sẽ đưa đến tình trạng ẩm và nóng hầm kéo dài và lan xa hơn bình thường. Không chỉ khu vực nhiệt đới phải đối mặt với những trận mưa xối xả, mà ngay cả những nơi như Châu Âu, Nga, Hoa Kỳ, Canada… đã bắt đầu chứng kiến lượng mưa đột biến. Thiên nhiên đang lập lại thế cân bằng mới về nước, thay thế các chu trình ngày xưa bằng một thời kỳ mới, nơi băng giá, mực nước biển, lượng mưa thủy văn, phạm vi tác động trên các vĩ độ và độ cao địa hình hoàn toàn khác trước.

Nhưng loài người không hiểu điều đó. Người ta gọi đó là sự hỗn loạn của thời tiết và khí hậu “biến đổi”. Chỉ những nhà khoa học về khí tượng và môi trường như chúng tôi mới hiểu được nguyên nhân từ đâu và có tầm nhìn lớn về toàn cảnh vấn đề, cũng như điều cuối cùng mà chủng loài người sẽ gánh chịu.

Trời đất này sao không biến đổi được, khi mà lòng người và tâm địa con người đã biến đổi trước từ rất lâu. Những gì đang xảy ra trên thế giới này đều là phản ánh chính xác từ trong lòng con người mà ra, từ mánh mung chứng khoán, tham vọng chinh phục vũ trụ, các siêu đô thị chọc trời, tỷ phú nghìn tỷ đô la, cho đến những bãi rác khổng lồ, các chuyến bay bị rung lắc vì nhiễu động khí quyển, các cuộc chiến tranh, rừng cháy, nóc nhà thế giới Himalaya bắt đầu rung chuyển, lũ quét lịch sử, mưa bão lũ dồn dập.

Thiên nhiên luôn biết phản ứng và cân bằng cho đúng và phù hợp với những thứ loài người đang tạo ra, như một quy luật của TẠO NHÂN và TRẢ NGHIỆP. Và đó là một quy luật CÔNG BẰNG đối với những gì con người đã gây ra cho hành tinh Trái Đất – cái nôi duy nhất sinh ra giống loài “thông minh và khôn lỏi đột biến” này.

Vâng, đối với Trái Đất và hệ sinh thái sự sống của nó – bao gồm chu trình luân chuyển của Nước, đây là sự công bằng và là chu trình tái thiết lập các điều kiện sống cân bằng mới. Nhưng khi nhìn sâu vào từ quốc gia, dân tộc, vùng dân cư sinh sống, điều bất công đang nổi lên rõ mồn một.

Nepal là một đất nước chỉ đóng góp khoảng 0,1% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu, vì là một trong những quốc gia kém phát triển nhất thế giới, với khoảng một phần tư dân số sống dưới mức nghèo khổ. Gần 46% diện tích đất nước Nepal được rừng che phủ. Khoảng 94% công suất điện lắp đặt của Nepal đến từ thủy điện, chứ không phải nhiệt điện than đá. Nepal có tiềm năng đáng kể trong việc khai thác thủy điện, với công suất khả thi thương mại ước tính 42.000 MW.

Nepal và Ấn Độ đã ký các hiệp định thương mại và đầu tư vào năm 2014 nhằm gia tăng tiềm năng thủy điện của Nepal, nhưng bất ổn chính trị và môi trường kinh doanh khó khăn đã cản trở đầu tư nước ngoài. Nepal phụ thuộc nặng nề vào kiều hối, lên tới khoảng 30% GDP. Nông nghiệp là trụ cột của nền kinh tế, tạo sinh kế cho gần hai phần ba dân số nhưng chỉ chiếm một phần ba GDP. Hoạt động công nghiệp chủ yếu liên quan đến chế biến nông sản, bao gồm các loại đậu, đay, mía, thuốc lá và ngũ cốc.

Một phần nền kinh tế nhỏ bé của Nepal cũng đến từ nguồn khách du lịch leo núi chinh phục đỉnh Everest theo các Shepa địa phương dẫn đường – mà qua đó cũng xả rác đầy trên đỉnh núi này (chúng tôi thấy có nhiều bạn leo núi khoe rằng đã chinh phục nóc nhà của thế giới qua các tấm ảnh selfie, nhưng giá như họ nhận ra cái giá phải trả cho chặng đường chứng tỏ cái tôi ngạo mạn của con người lượng rác và xác chết bị bỏ lại tại vùng núi này trong quá trình chinh phục Everest).

Du lịch là nguồn thu ngoại tệ lớn nhất của Nepal. Du lịch đóng góp khoảng 6,7% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của đất nước này. Năm 2025, Nepal đã đón 11.584.589 lượt khách du lịch, xếp thứ 147 toàn cầu về số lượng khách du lịch. Là nơi có tám trong số mười ngọn núi cao nhất thế giới, Nepal trở thành điểm đến của những người leo núi, những người leo vách đá và những bạn ưa mạo hiểm.

Vậy mà ngày hôm nay, người dân Nepal đang bới bùn, lần tìm dưới sông và chờ đợi bên điện thoại để nghe tên của những người thân yêu được điểm danh còn sống hay đã chết. Người dân tụ tập bên ngoài khu khám nghiệm tử thi của Học viện Y khoa Maharajgunj khi các tấm áp phích ghi thông tin các nạn nhân lũ lụt được dán tại nhà xác bệnh viện.

Các gia đình vẫn đang tiếp tục tìm kiếm người thân sau trận lũ tàn khốc, khiến khung cảnh bên ngoài bệnh viện càng trở nên đau đớn và xót xa vô cùng. Chính phủ Nepal đã bắt đầu chôn cất nạn nhân của trận lũ tuần trước tại các khu mộ tập thể sau khi những nhà xác hết chỗ để lưu giữ những thi thể đang phân hủy. Nhiệt độ ẩm ướt đang đẩy nhanh quá trình phân hủy, chính quyền địa phương cho biết họ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc chôn cất các thi thể trước khi được nhận dạng.

Hiện đã biết được hơn 919 người thiệt mạng và 4.793 người còn mất tích ở cả hai bên biên giới Nepal – Tây Tạng/Trung Quốc. Tại Tây Tạng, Tân Hoa Xã Trung Quốc báo cáo 16 người thiệt mạng và 546 người mất tích. Theo Hiệp hội các nhà sản xuất điện độc lập Nepal, 934 công nhân vẫn chưa rõ tung tích tại 11 dự án thủy điện trong vùng lũ. 361 người đã được giải cứu cho đến nay. Các đội cứu hộ đang bơm không khí vào một đường hầm bị chôn vùi tại dự án thủy điện Trishuli-3A và khoan các lỗ khoan, hy vọng tiếp cận được bất kỳ ai còn mắc kẹt bên trong. Những hình ảnh kinh hoàng từ biên giới Ấn Độ – Nepal cho thấy người dân địa phương gần sông Gandak kể lại rằng thi thể các nạn nhân lũ lụt Nepal hiện đang bị dòng nước hung dữ cuốn trôi sang Ấn Độ. Một số người dân đã chứng kiến 50–100 thi thể trôi trên sông mỗi giờ. Hãy tưởng tượng nỗi kinh hoàng: nhiều người trong số những cái chết này có thể sẽ không bao giờ được tính vào con số chính thức, và vô số gia đình có thể không bao giờ biết được tung tích người thân của mình.

Trận lũ quét Bhote Koshi đã cho chúng ta thấy ý nghĩa của việc sống bên dưới một tầng băng quyển đang thay đổi nhanh chóng. Các sông băng đang lùi dần, những ngọn núi băng giá của dãy Himalayas ngày càng trở nên bất ổn, và những dòng sông tạo ra nguồn điện sạch cho Nepal cũng có thể mang theo sự hủy diệt ập xuống các cộng đồng ở phía dưới thung lũng. Sự rung chuyển và đổ vỡ đang dần tạo ra nhiều bất ổn mới.

Vì vậy, giờ đây từ dãy Himalaya, chúng ta nên tự hỏi: bao nhiêu thi thể trên dãy Himalaya nữa mới là đủ? Bao nhiêu người mẹ phải chờ đợi những đứa con không bao giờ trở về? Bao nhiêu ngôi làng phải biến mất trước khi “công lý khí hậu” trở thành điều gì đó thực tế hơn là một bài phát biểu đãi bôi tại một hội nghị về biến đổi khí hậu khác tại Liên Hợp Quốc? Có lẽ chỉ vài tháng nữa, bạn sẽ quên mất ánh mắt của cô bé Manisha-chan này, khi vui vẻ bước lên một chuyến bay du lịch vi vu đi khắp thế giới. Bạn sẽ lao vào các phi vụ xây cất, đầu tư siêu đô thị lấn biển. Bạn sẽ vui mừng thốt lên khi một cánh rừng bị chặt bỏ để lập khu du lịch và kiếm được nhiều việc làm cho dân địa phương. Bạn sẽ điên cuồng đua theo các chỉ số chứng khoán, lượng tăng trưởng hàng hóa và các mức lợi nhuận thu được. Nhưng rồi một ngày nào đó, tai họa sẽ ập đến theo kiểu đột ngột và khủng khiếp vì những việc bạn (và hàng tỷ người khác) đã làm sẽ tạo ra tiếng vang và áp lực dội ngược vào thế giới tự nhiên, qua siêu bão, hạn hán, mưa xối xả, sốc nóng, mực nước biển dâng…

Từ hàng trăm năm trước, người Nepal trước đây cũng nghĩ rằng, việc họ sinh ra và được sống dưới chân dãy Himalayas là một đặc ân, không phải là bản án tử hình. Họ có nguồn nước dồi dào từ các mùa băng tan đều đặn, có địa hình dốc đứng để khai thác thủy điện. Họ chào đón các chuyến bay đưa khách du lịch leo núi đến để phục vụ và làm thỏa mãn ước vọng chinh phục nóc nhà thế giới. Ai cũng vui vẻ khi đón khách nước ngoài. Ai cũng nghĩ hy sinh thế giới tự nhiên này một chút cũng chẳng gây ra vấn đề gì… cho đến khi những đợt sóng băng bùn đổ xuống từ trời.

Chúng tôi nghĩ sẽ cần thêm nhiều thảm họa khác, nhiều nạn nhân mới, nhiều biến cố kinh thiên động địa khác xảy ra trên toàn cầu, thì con người mới hiểu được hậu quả của lòng tham và sự kiêu ngạo. Nhưng khi đó thì đã trễ rồi. Người ta sẽ chỉ biết xót thương khi đếm các tử thi, chứng kiến các hậu quả thảm khốc, và thở dài.

#hanhtinhtitanic