Ba’o Nguoi-Viet

October 2, 2026 

Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng

Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe mang tính tổng quát. Cho các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài 106.3 FM ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ nhật từ tám đến chín giờ, trong chương trình Radio Sống Vui (nghe trên radio hay vào Google hay Youtube, search Radio Song Vui https://www.youtube.com/@radiosongvui)

Món salad Hy Lạp đầy màu sắc với cà chua, phô mai feta và ô liu là lựa chọn hoàn hảo cho các bữa ăn lành mạnh. (Hình minh họa: Daniela Elena Tentis/Pexels)

Kỳ trước, chúng ta đã đặt câu hỏi: Muốn sống lâu mà vẫn khỏe mạnh, minh mẫn và tự lập, hôm nay nên làm gì? Mục tiêu không chỉ là tăng số năm sống, mà còn kéo dài “thời gian sống khỏe” (healthspan), tức là những năm chúng ta còn có thể hoạt động và tự chăm sóc bản thân. Điều quan trọng là phòng ngừa và kiểm soát những bệnh đã biết có thể làm mất nhiều năm sống khỏe, trong khi các phương pháp được quảng cáo là “chống lão hóa” vẫn cần thêm bằng chứng.

Bốn việc đầu tiên đã bàn là bỏ thuốc lá, vận động để giữ thể lực tim phổi, tập tăng sức mạnh cơ và kiểm soát huyết áp. Bỏ thuốc có lợi cho mọi lứa tuổi. Vận động đều đặn và tập kháng lực (resistance training), tức là tập cho cơ làm việc chống lại sức cản như tạ hoặc dây đàn hồi, giúp duy trì khả năng đi lại và sống độc lập khi lớn tuổi. Huyết áp cao có thể âm thầm gây tổn thương cho tim, não và thận; mục tiêu điều trị cần được bác sĩ lựa chọn cho từng người, vì hạ quá mức cũng có thể gây hại.

Đó là những ý chính của kỳ trước. Sau đây là những yếu tố quan trọng tiếp theo.

Điều thứ năm: Cholesterol và quá trình xơ vữa động mạch

Cholesterol không hoàn toàn xấu. Cơ thể cần cholesterol để tạo màng tế bào, hormone và nhiều chất quan trọng khác. Vấn đề nằm ở cách cholesterol được vận chuyển trong máu.

Một số hạt vận chuyển cholesterol có khả năng đi vào thành động mạch và góp phần hình thành “mảng xơ vữa” (atherosclerotic plaque), tức là những vùng tích tụ cholesterol, tế bào viêm và nhiều thành phần khác trong thành mạch.

Quá trình này được gọi là “xơ vữa động mạch” (atherosclerosis).

Nó thường tiến triển âm thầm trong nhiều năm trước khi biểu hiện thành nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc bệnh động mạch ngoại biên.

Cholesterol LDL vẫn là một trong những chỉ số quan trọng để đánh giá và điều trị nguy cơ này.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể sử dụng thêm cholesterol không thuộc HDL (non-HDL cholesterol) hoặc apolipoprotein B, viết tắt là ApoB.

ApoB có thể được hiểu đơn giản là một chỉ dấu giúp ước lượng số lượng các hạt lipoprotein có khả năng tham gia vào quá trình xơ vữa.

Nhưng không có một con số cholesterol lý tưởng duy nhất cho tất cả mọi người.

Một người 40 tuổi, không hút thuốc, không bị tiểu đường và không có bệnh tim mạch sẽ khác với một người từng bị nhồi máu cơ tim.

Điều trị phải dựa trên nguy cơ tổng thể của từng người.

Điều thứ sáu: Đường huyết và sức khỏe chuyển hóa

Tiểu đường không chỉ đơn giản là “đường hơi cao.”

Đường huyết cao kéo dài có thể làm tổn thương mạch máu, tim, thận, mắt và hệ thần kinh.

Trước khi mắc tiểu đường, nhiều người đã trải qua một thời gian dài bị “kháng insulin” (insulin resistance).

Insulin là hormone giúp glucose từ máu đi vào tế bào để được sử dụng hoặc dự trữ.

Khi có kháng insulin, cơ thể vẫn sản xuất insulin nhưng các mô không còn đáp ứng hiệu quả như trước. Tụy phải sản xuất nhiều insulin hơn để duy trì đường huyết trong giới hạn bình thường.

Khi cơ chế bù trừ không còn đủ, đường huyết bắt đầu tăng, nhưng sức khỏe chuyển hóa không chỉ nằm ở đường huyết.

Một yếu tố khác là “mỡ nội tạng” (visceral fat), tức lượng mỡ nằm sâu trong ổ bụng, bao quanh các cơ quan bên trong. Quá nhiều mỡ nội tạng có liên quan đến kháng insulin, tiểu đường, rối loạn lipid và bệnh tim mạch. Vì vậy, mục tiêu của việc sống khỏe không đơn giản là làm cho cân nặng càng thấp càng tốt.

Mục tiêu tốt hơn là duy trì một “thành phần cơ thể” (body composition) thích hợp, nghĩa là kiểm soát lượng mỡ thừa, đặc biệt là mỡ nội tạng, nhưng đồng thời bảo vệ cơ bắp.

Điều này càng quan trọng khi chúng ta lớn tuổi.

Một người 75 tuổi giảm được 10 pound, nhưng phần lớn số cân mất đi là cơ bắp, chưa chắc đã khỏe hơn trước.

Điều thứ bảy: Ăn uống lành mạnh không cần phải quá phức tạp

Trong bài kế tiếp, chúng ta sẽ dành riêng một bài để nói về việc ăn uống và tuổi thọ, nhưng nguyên tắc căn bản tương đối đơn giản.

Ăn nhiều rau và các thực phẩm có nguồn gốc thực vật. Ăn cá thường xuyên. Dùng các loại đậu và hạt. Ăn trái cây nguyên dạng thay vì uống quá nhiều nước trái cây. Ưu tiên thực phẩm ít qua chế biến. Giảm thịt chế biến như xúc xích, bacon và một số loại thịt nguội. Hạn chế nước ngọt và các thực phẩm chứa nhiều đường. Giảm thực phẩm siêu chế biến (ultra-processed foods), tức là những sản phẩm công nghiệp đã trải qua nhiều công đoạn chế biến và thường chứa nhiều đường, muối, chất béo tinh chế cùng nhiều phụ gia.

Một mô hình ăn uống có nhiều bằng chứng về sức khỏe tim mạch là “cách ăn Địa Trung Hải” (Mediterranean diet).

Nghiên cứu PREDIMED trên những người có nguy cơ tim mạch cao cho thấy cách ăn Địa Trung Hải, bổ sung dầu olive nguyên chất hoặc các loại hạt, làm giảm tỷ lệ một nhóm biến cố tim mạch chính so với cách ăn đối chứng.

Điều thú vị là người Việt không cần chuyển sang ăn món Ý, Tây Ban Nha hay Hy Lạp để áp dụng nguyên tắc này.

Một bữa cơm Việt Nam với cá, nhiều rau, canh, đậu hũ, lượng cơm thích hợp và trái cây hoàn toàn có thể được điều chỉnh theo cùng một nguyên tắc.

Điều thứ tám: Giấc ngủ không phải là thời gian bị lãng phí

Có những người tự hào rằng mình chỉ cần ngủ bốn hay năm tiếng mỗi đêm.

Nhưng ngủ không phải là lúc cơ thể “tắt máy” và không làm gì cả.

Trong khi chúng ta ngủ, rất nhiều hoạt động liên quan đến não, chuyển hóa, hormone, hệ miễn dịch và quá trình phục hồi cơ thể vẫn tiếp tục diễn ra.

Hiệp Hội Tim Hoa Kỳ hiện xem giấc ngủ là một trong tám thành phần thiết yếu của sức khỏe tim mạch.

Phần lớn người trưởng thành cần khoảng bảy đến chín giờ ngủ mỗi đêm. Tuy nhiên, không nên biến tám tiếng thành một con số bắt buộc cho tất cả mọi người.

Chất lượng giấc ngủ cũng rất quan trọng. Một người nằm trên giường tám tiếng nhưng bị thức giấc liên tục hoặc ngưng thở nhiều lần trong khi ngủ, không giống một người ngủ liên tục và thức dậy tỉnh táo.

“Ngưng thở khi ngủ” (sleep apnea) là tình trạng hơi thở bị ngừng hoặc giảm nhiều lần trong khi ngủ. Trong một số trường hợp, tình trạng này có thể làm giảm oxy, phá vỡ cấu trúc giấc ngủ và ảnh hưởng đến sức khỏe tim mạch.

Vì vậy, ngủ ngáy nhiều, buồn ngủ ban ngày, mất ngủ kéo dài hoặc nghi ngờ ngưng thở khi ngủ là những vấn đề cần được đánh giá đúng mức.

Điều thứ chín: Con người không thể chỉ sống bằng những con số xét nghiệm

Một người có thể có cholesterol đẹp, huyết áp tốt và đường huyết bình thường, nhưng cuộc sống con người không chỉ là những con số xét nghiệm.

Chúng ta là những sinh vật có tính xã hội.

Nhiều nghiên cứu cho thấy “cô lập xã hội” (social isolation), tức là có quá ít sự tiếp xúc và quan hệ với những người khác, và “cảm giác cô đơn” (loneliness), tức là cảm giác thiếu sự kết nối tình cảm dù có thể vẫn có người chung quanh, có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh tật và tử vong cao hơn.

Cần nhấn mạnh hai chữ “liên quan.”

Phần lớn dữ liệu trong lĩnh vực này đến từ các nghiên cứu quan sát (observational studies). Đây là những nghiên cứu theo dõi con người trong cuộc sống thực tế nhằm tìm hiểu mối liên hệ giữa một yếu tố và kết quả sức khỏe.

Nghiên cứu quan sát có thể cho thấy hai hiện tượng đi cùng nhau, nhưng không phải lúc nào cũng chứng minh được rằng cái này trực tiếp gây ra cái kia.

Dù vậy, duy trì quan hệ với gia đình, bạn bè và cộng đồng có giá trị vượt xa câu hỏi liệu điều đó có giúp chúng ta sống thêm chính xác bao nhiêu năm.

Nếu mục tiêu của việc sống lâu là có thêm thời gian để tận hưởng cuộc đời, thì những người mà chúng ta muốn sống cùng cũng là một phần của mục tiêu đó.

Khả năng dự trữ của cơ thể: một “tài khoản tiết kiệm” cho tuổi già

Có một khái niệm rất hữu ích để hiểu về sự lão hóa: “khả năng dự trữ sinh lý” (physiologic reserve).

Hãy tưởng tượng cơ thể như một tài khoản tiết kiệm. Khi còn trẻ và khỏe, chúng ta thường có một khoản dự trữ tương đối lớn. Bị cúm vài ngày, chúng ta sẽ hồi phục. Sau phẫu thuật, chúng ta có thể hồi phục. Mất ngủ một đêm, hôm sau vẫn có thể hoạt động. Nhưng khi tuổi tăng, khả năng dự trữ này thường giảm dần.

Nếu một người đã yếu cơ, ít vận động, ăn uống kém và có nhiều bệnh mãn tính, một biến cố tưởng như không quá lớn như viêm phổi, té ngã hoặc phải nằm bệnh viện vài ngày cũng có thể khiến người đó mất một phần chức năng mà sau đó rất khó lấy lại.

Khi khả năng dự trữ giảm đáng kể, y học sử dụng khái niệm “tình trạng suy yếu ở người cao tuổi” (frailty).

Tình trạng suy yếu không đơn giản chỉ là già.

Có những người 85 tuổi không ở trong tình trạng suy yếu, trong khi một số người trẻ hơn nhiều đã có biểu hiện này.

Tình trạng suy yếu có nghĩa là cơ thể còn ít khả năng dự phòng, vì vậy một stress tương đối nhỏ cũng có thể dẫn đến hậu quả lớn.

Một người khỏe mạnh có thể bị nhiễm trùng, điều trị vài ngày rồi trở lại bình thường.

Một người đã suy yếu có thể mắc cùng một bệnh, nhưng sau đó không còn tự đi lại được như trước.

Vì vậy, chiến lược sống lâu không chỉ là tránh bệnh.

Chúng ta còn phải xây dựng và bảo vệ năng lực dự trữ: Dự trữ của tim và phổi; Dự trữ của cơ bắp; Dự trữ của xương; Dự trữ của não, và cuối cùng là khả năng tiếp tục tự chăm sóc bản thân.

Những điều cũ đôi khi lại quan trọng hơn những điều mới

Khoa học chống lão hóa đang phát triển rất nhanh.

Metformin đang được nghiên cứu.

Rapamycin đang được nghiên cứu.

Các thuốc tác động lên tế bào già đang được nghiên cứu.

Những phương pháp tái lập chương trình tế bào cũng đang được nghiên cứu.

Trong những bài sau, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu về những lĩnh vực rất thú vị này.

Nhưng không nên để sự hấp dẫn của y học tương lai làm chúng ta quên những gì y học hiện tại đã biết khá chắc chắn.

Không hút thuốc. Vận động thường xuyên. Giữ sức mạnh cơ bắp. Kiểm soát huyết áp. Kiểm soát cholesterol và nguy cơ xơ vữa động mạch. Phòng ngừa và điều trị tiểu đường. Duy trì lượng mỡ và cơ ở mức phù hợp. Ăn uống hợp lý. Ngủ đủ và điều trị các rối loạn giấc ngủ khi cần. Phòng bệnh và điều trị các bệnh mãn tính có thể lấy đi nhiều năm khỏe mạnh của cuộc đời.

Những điều này nghe không hấp dẫn bằng một viên thuốc có nhãn “chống lão hóa.”

Có lẽ chúng ta có thể tóm tắt bằng một câu: Muốn sống đủ lâu để hưởng những thành tựu của y học tương lai, trước hết phải sử dụng thật tốt những gì y học hiện tại đã đạt được.

Trong bài kế tiếp, chúng ta sẽ nói về một việc mà tất cả chúng ta đều làm nhiều lần mỗi ngày: ăn uống. Cách thức ăn Địa Trung Hải thực sự là gì? Người Việt có cần phải ăn món Tây mới áp dụng được không? Cơm, cá, thịt, trứng, đậu hũ, trái cây, đậu phộng và cà phê nên được đặt ở đâu trong một cách ăn nhằm giúp chúng ta sống khỏe lâu hơn?

Và có một câu hỏi đặc biệt quan trọng sau tuổi 65: Nếu ăn ít có thể tốt cho tuổi thọ, liệu ăn càng ít có phải càng tốt không? Câu trả lời không đơn giản như vậy. [dt]

Tài liệu tham khảo

1-Lloyd-Jones DM, Allen NB, Anderson CAM, và cộng sự. Life’s Essential 8: Updating and Enhancing the American Heart Association’s Construct of Cardiovascular Health. Circulation. 2022;146. Công trình của Hiệp hội Tim Hoa Kỳ xác định tám thành phần chính của sức khỏe tim mạch, bao gồm ăn uống, vận động, nicotine, giấc ngủ, cân nặng, lipid máu, đường huyết và huyết áp.
2-Centers for Disease Control and Prevention. Benefits of Quitting Smoking. CDC. Tài liệu tổng hợp những lợi ích sức khỏe và tuổi thọ của việc ngưng hút thuốc.
3-SPRINT Research Group. A Randomized Trial of Intensive versus Standard Blood-Pressure Control. New England Journal of Medicine. 2015;373:2103-2116.
4-SPRINT Research Group. Final Report of a Trial of Intensive versus Standard Blood-Pressure Control. New England Journal of Medicine. 2021;384:1921-1930. Báo cáo theo dõi cuối cùng của thử nghiệm SPRINT về kiểm soát huyết áp tích cực.
5-Zhang W, Zhang S, Deng Y, và cộng sự. Trial of Intensive Blood-Pressure Control in Older Patients with Hypertension. New England Journal of Medicine. 2021;385:1268-1279. Nghiên cứu STEP về kiểm soát huyết áp ở người từ 60 đến 80 tuổi.
6-Estruch R, Ros E, Salas-Salvadó J, và cộng sự. Primary Prevention of Cardiovascular Disease with a Mediterranean Diet Supplemented with Extra-Virgin Olive Oil or Nuts. New England Journal of Medicine. 2018;378. Báo cáo hiệu chỉnh của nghiên cứu PREDIMED về chế độ ăn Địa Trung Hải và phòng ngừa bệnh tim mạch.
7-American Heart Association. Life’s Essential 8: Physical Activity and Sleep. Khuyến cáo về vận động thể lực và giấc ngủ như những thành phần thiết yếu của sức khỏe tim mạch.
8-García-Hermoso A, và cộng sự. Các tổng quan hệ thống và phân tích gộp về thể lực tim phổi và nguy cơ tử vong. Nhiều nghiên cứu quy mô lớn cho thấy thể lực tim phổi cao hơn có liên quan chặt chẽ với nguy cơ tử vong thấp hơn.
9-Momma H, Kawakami R, Honda T, Sawada SS. Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies. British Journal of Sports Medicine. 2022;56:755-763. Phân tích về tập tăng sức mạnh cơ và nguy cơ tử vong cũng như các bệnh mãn tính.
10-Cruz-Jentoft AJ, Sayer AA. Sarcopenia. Lancet. 2019;393:2636-2646. Tổng quan về thiểu cơ, nguyên nhân, hậu quả và tầm quan trọng của việc duy trì sức mạnh cơ ở người lớn tuổi.
11-Fried LP, Tangen CM, Walston J, và cộng sự. Frailty in Older Adults: Evidence for a Phenotype. Journal of Gerontology: Medical Sciences. 2001;56. Một trong những công trình nền tảng giúp định nghĩa tình trạng suy yếu ở người cao tuổi.
12-Holt-Lunstad J, Smith TB, Layton JB. Social Relationships and Mortality Risk: A Meta-analytic Review. PLoS Medicine. 2010;7. Phân tích tổng hợp về mối liên hệ giữa quan hệ xã hội và nguy cơ tử vong.
13-World Health Organization. Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour. WHO. 2020. Hướng dẫn về vận động thể lực và hạn chế thời gian ít vận động ở người trưởng thành và người cao tuổi.

(còn tiếp)

---

 

Nguyễn Xuân Minh

BS Đỗ Hồng Ngọc

…Khi đã lớn tuổi, thì con người được nhiều tự do hơn, được thong thả hơn để sống. Không còn phải như em bé bị cha mẹ ép buộc, bây giờ thì muốn làm chi thì làm, muốn thức khuya dậy sớm gì, cũng chẳng còn ai la mắng dọa nạt, rầy la. Nếu vợ vì thương, sợ mất sức khỏe, thì cũng cằn nhằn chút chút thôi, mình không nghe thì cũng chẳng bị roi đòn gì. Không còn phải khổ công học tập, lo lắng cho tương lai mai sau, chẳng phải học thêm chi cho mệt trí, biết quá nhiều, biết quá đủ rồi. Nếu đã nghỉ hưu, thì học thêm làm chi. Nếu còn đi làm, thì cũng đã rành nghề, quen tay quen việc,  làm việc dễ dàng.

Khi già tình yêu cũng không còn là mối bận tâm, không quan trọng quá, chưa nghe báo đăng các cụ già trên dưới sáu mươi tự vẫn chết vì  thất tình. Tội chi mà chết vì tình trong tuổi già, vì cũng sắp thấy Diêm Vương rồi, việc chi mà đi sớm hơn. Khôn quá rồi, chết vì tình yêu là nông nỗi. Đời sống tình cảm của tuổi già êm đềm hơn, ít đau đớn ít sôi động, và bình lặng. Tuổi già rồi, các ông không còn tính chuyện mèo mỡ lăng nhăng, khỏi phải lo lắng sợ vợ khám phá ra chuyện dấu diếm mà nhà tan, cửa nát. Đỡ tốn tiền quà cáp, đỡ tốn thì giờ lui tới các nơi bí mật. Hồi hộp, đau tim. Các bà khỏi phải lo chuyện đi đánh ghen, không còn cần phải chăm chút nhan sắc làm chi nữa, vì như chiếc xe cũ rệu, có sơn phết lại cũng xộc xệch, cũng méo mó. An tâm và chấp nhận, thì khỏi băn khoăn mà vui.

Cũng có một số ít những cặp vợ chồng già đem nhau ra tòa chia tay, vì khi già cả hai đều trở thành khó tính. Hậu quả của ly dị trong tuổi già không trầm trọng như khi còn trẻ, vì con cái đã lớn, đã tự lập, không còn ảnh hưởng nhiều đến tương lai chúng và tương lai của chính mình. Vì còn sống bao lâu nữa mà lo lắng chi cho nhiều. Xa được ông chồng khó tính, độc tài là mừng. Dứt được bà vợ đanh đá, bạc ác là phải sung sướng. Khỏe trí. Tuổi già, cố giữ cho còn có nhau, khi đã đến nước ly dị, thì hai bên đều đúng, đều có lý. Đây là hành động tự cứu mình, và cứu người ra khỏi cảnh khổ lúc cuối đời, khi mà mộ bia đã thấp thoáng trước mắt, không còn bao nhiêu ngày nữa. Có điều ít ai nghĩ đến, là càng già, thì càng dễ tìm một người bạn đời để nối lại, để an ủi nhau trong tuổi xế chiều. Vì chung quanh họ, có thiếu chi người đứt gánh nửa đường. Chồng chết, vợ chết, ly dị. Vấn đề là không sao tìm được một người có chung nhiều kỷ niệm, nhiều tình nghĩa, nhiều chia xẻ như người phối ngẫu cũ. Tình già cũng nhẹ nhàng, thong thả, ít khổ đau, ít sôi nổi hơn tình khi còn trẻ trung. Sức lực cũng có còn bao nhiêu mà ghen tương nhau chi, mà lo lắng chi cho thêm mệt, những người lớn tuổi kinh nghiệm và biết rõ như vậy.

Nhiều người  trẻ, sau khi gia đình tan vỡ thì xuống tinh thần, uống ruợu đánh bài tìm quên, đôi khi không phải vì họ quá thương yêu người cũ mà tự hủy hoại đời mình, mà chính vì họ tự thương thân, tự ái bị xúc phạm, và rồi sa lầy vào ruợu chè cờ bạc. Người lớn tuổi thì suy nghĩ khác. Họ nghĩ rằng ta cũng đã gần đất xa trời rồi, có sống thêm bao lâu nữa mà sầu khổ cho mệt.  Mất củ khoai lang, thì kiếm củ khoai mì bù vào. Tuổi già biết giá trị tương đối của tình yêu nên không tìm tuyệt hão, không tìm lý tưởng, và nhờ vậy không bị thực tế phũ phàng làm vỡ mộng, đau khổ.  Khi già rồi, có ai hỏi tuổi, thì cũng không cần dấu diếm, không cần sụt đi năm bảy tuổi làm chi. Sướng lắm. Vì có sụt tuổi, cũng không dấu được những nếp nhăn, mà chẳng có ích lợi gì. Nếu tự cọng thêm cho mình chừng chục tuổi, thì không chừng được thiên hạ nức nở khen là còn trẻ, trẻ quá, và họ mơ ước được như mình.

Các ông có vợ đẹp, khi lớn tuổi cũng đỡ lo bọn dê xồm dòm ngó, lăm le dụ dỗ vợ mình. Con người, ai mà không nhẹ dạ, ai mà không ưa lời nói ngon ngọt êm tai, ai mà không có khi thiếu sáng suốt. Vợ  chồng cũng có khi  bất hòa, buồn giận nhau, và những khi nầy, lòng người dễ chao đảo lắm. Bởi vậy, các ông đỡ nghe các bà hăm he ly dị, hăm he bỏ nhau. Tuổi nầy các bà cũng  thừa khôn ngoan để biết những tên ngon ngọt, hứa hẹn nhiều, thường chỉ là những tên phá đám, chứ không thể tin tưởng được. Đàn bà có chồng hào hoa, đẹp trai,  khi lớn tuổi cũng bớt lo, vì các ông cũng bớt máu nóng, bớt chộn rộn và khôn ngoan hơn thời trẻ trung. Biết kềm chế hơn, và biết rõ giá trị hạnh phúc gia đình cần gìn giữ hơn là chơi ngông. Tuổi già, vợ chồng sống chung với nhau lâu rồi, chịu dựng nhau giỏi hơn, quen với cái thói hư tật xấu của nhau. Không còn thấy khó chịu nhiều nữa. Dễ dung thứ cho nhau, chấp nhận nhau, vì họ biết rõ bên cạnh cái chưa tốt của người bạn đời, còn có rất nhiều cái tốt khác. Vợ chồng, khi đó biết bao nhiêu là tình nghĩa, bao nhiêu kỷ niệm, bao nhiêu thân thiết, cho nên hạnh phúc hơn, vui hơn. Tình yêu trong tuổi già thâm trầm, có thì giờ bên nhau nhiều hơn, chia sẻ nhiều hơn. Cũng có nhiều ông bà già ưa cãi vã nhau, cũng dễ hiểu, khi đó tai của cả hai ông bà đều lãng, người nầy nói một đường, người kia hiểu nẻo khác, cho nên buồn nhau giận nhau, không gây gổ sao được?

…Tuổi già, thì tất cả mộng ước điên cuồng của thời trẻ trung đã tan vỡ, đã lắng xuống, không còn khích động trong lòng, không còn thao thức nhức nhối. Họ biết sức mình đến đâu, và không tội chi mà ôm cao vọng cho khổ thân. Họ còn biết thêm rằng, nếu những cao vọng điên cuồng ngày xưa mà có thành đi nữa, thì e cũng chỉ là hư không, chẳng đáng gì. Khi tuổi già, thì biết khôn ngoan mà an phận, biết vui với bình thường. Biết đâu là hạnh phúc chân chính.  Nhiều người già rồi mới tiếc suốt một thời son trẻ không biết sống, phí phạm thời gian theo đuổi những huyễn mộng, làm đau khổ mình, làm điêu đứng người khác.  Tuổi già, vui khi thấy mình hết nông nỗi, nhìn đời bằng cái tâm tĩnh lặng hơn. Ai khen không hớn hở mừng, ai chê không vội vã hờn giận. Vì biết rõ mình không có gì xuất chúng để thiên hạ khen nịnh. Và biết mình cũng có nhiều cố tật không chừa được, đáng chê. Chê thì chê, khen thì khen. Khen cũng thế, mà chê cũng thế, thì ta vẫn là ta, là một kẻ già, đáng được khoan thứ hơn là trách móc.

Lúc nầy, không  còn muốn làm giàu, không bị con ma tham lam thúc bách để kiếm và tích trữ cho nhiều tiền nhiều bạc. Con cái cũng đã lớn, không phải chi tiêu nhiều thứ , thì tiền bạc, chỉ cần đủ sống thôi, cũng là thỏa nguyện. Họ cũng không cần se sua, tranh hơn thua với ai, tinh thần họ vui vẻ, dễ chịu và khỏe khoắn hơn. Mối lo âu về tài chánh cũng nhẹ gánh.  Bởi khi đó, nhiều người đã tích trữ được một số tiền nhỏ. Nhà cửa cũng đã có.  Nợ nhà, nợ xe cũng ít đi, hoặc không còn nữa. Con cái cũng đã lớn, không còn là gánh nặng cho mình. Chúng nó  đã có nghề nghiệp, đã làm ăn được. Chắc chắn tương lai chúng khá hơn mình nhiều. Người già không chi tiêu nhiều, ăn cũng ít đi rồi, chơi cũng không còn phung phí dại dột như tuổi trẻ.

Khi già, thời gian mới là thực sự của mình, vì không còn phải chạy ngược chạy xuôi kiếm sống nữa. Không còn bị bó buộc bởi trách nhiệm bổn phận. Có thể ngồi mơ mộng hàng giờ trên ghế đá công viên, thưởng thức thiên nhiên tuyệt thú, có thể tìm được an bình tuyệt đối, không như thời còn trẻ, đi nghỉ mát, mà thỉnh thoảng cũng bị công việc nhà ám ảnh, nhắc nhở.

Tuổi già về hưu, là một mong ước của gần như của tất cả mọi người. Nhiều người gắng làm sao kiếm cho nhiều tiền để được về hưu sớm hơn. Nhiều thanh niên, ngày về hưu còn xa lắc, xa lơ mà vẫn mơ ước. Người Mỹ, trẻ già chi cũng nghĩ đến hưu trí. Hưu trí trong tuổi già là một phần thưởng của tạo hóa, của xã hội. Cho sung sướng, nghỉ ngơi. Già là nghỉ ngơi, là khỏe khoắn. Mỗi buổi sáng nằm dài trên giường, sáng nào cũng là chủ nhật trong tuần, muốn dậy lúc mấy giờ cũng được, muốn nằm cho đến trưa đến chiều cũng không sao. Nằm thoải mái, không ai chờ, ai đợi, không có việc gì gấp gáp phải làm, ngoại trừ cái bọng tiểu nó thúc dục, không cho mình nhịn lâu thêm được nữa. Thế thì sao mà không sung sướng. Nếu chưa về hưu, còn đi làm việc, thì cái tâm của người lớn tuổi cũng nhẹ nhàng, ít bị những sức căng, bị áp lực đè nén. Vì tài chánh cũng quan trọng, nhưng không quá quan trọng đến nỗi khi thất nghiệp thì mất xe, mất nhà, mất vợ, mất con như những người còn trẻ. Khi này, nhiều thứ trong cuộc sống đã ổn định, nhu cầu tiền bạc cũng không quá nhiều. Vã lại, già rồi, kinh nghiệm công việc nhiều, cho nên giải quyết mọi sự trong dễ dàng, thong thả. Bạn đồng sự cũng có chút nể nang, phần vì tuổi tác, phần vì kinh nghiệm. Có trường hợp, còn có việc thì tốt, mất việc thì mừng hơn, vì có lý do chính đáng để về hưu cho khỏe. Vì nếu việc có hoài, việc lại dễ dàng, thì tiếc, không muốn về hưu. Tuổi lớn, không cần thăng tiến, không cần đua chen với ai, cho nên tinh thần thoải mái, được bạn bè chung quanh thương mến hơn. Những người về hưu rồi, trở lại làm việc, thì đi làm, như  đi chơi, chứ không phải “đi cày” như nhiều người khác quan niệm. Vui thì làm tiếp, chán thì  về nhà nghỉ ngơi.

Người lớn tuổi, thì sức khỏe xuống, bệnh hoạn ồ ạt đến tấn công, không ai thoát khỏi bệnh hoạn. Nhưng họ lại cảm được cái sung sướng của một ngày khi bệnh thuyên giảm. Một ngày khi cảm thấy gân cốt ít nhức mỏi hơn, dễ chịu trong từng khớp xương hơn. Ngưới trẻ đâu có thấy được những nỗi sung sướng này?  Vì họ chưa kinh nghiệm, chưa trải qua, nên chưa biết. Họ có sức khỏe, nhưng họ không biết đó là sung sướng, cho nên, xem như chẳng có giá trị gì. Anh chị xem, nếu anh chị có một tảng ngọc to bằng cái bàn nằm trong vườn, mà anh chị không biết đó là chất ngọc, thì không biết quý, không biết mình sung sướng có tảng ngọc, mà chỉ quý và sướng vì viên ngọc nhỏ xíu nằm trên chiếc nhẫn mà thôi. Có người viết sách rằng, tuổi già, buổi sáng ngủ dậy, nghe xương cốt đau nhức mà mừng, vì biết mình chưa chết. Tôi thêm rằng, biết mình còn sống là mừng, biết mình đã chết nhẹ nhàng, càng mừng hơn.

Nầy anh chị có nhớ câu chuyện Thượng Đế khi đuổi tổ phụ loài người là ông Adam và bà Eva xuống  trần gian, có chỉ mặt mà phán : “Từ nay chúng mi phải đổ mồ hôi trán mới có hạt cơm vào mồm”. Đó là câu nguyền rủa độc địa nhất, là lời phán ý nghĩa nhất, là con người phải sống trong nhọc nhằn. Sách Phật cũng có viết đời là đau khổ, và tu để tránh khổ. Đó, đời nầy đáng sống lắm, nhưng cũng nhiều khổ đau lắm. Bởi vậy nên tôi nói, được sống là mừng, mà được chết, cũng mừng. Tôi đi đám ma ông bạn già, thấy gia đình khóc lóc, rên rỉ thảm thương, con cháu mếu máo kể lể. Tôi cười trong bụng, nghĩ rằng bọn nầy không biết luật của tạo hóa. Có sinh thì có diệt. Chúng nó muốn thân nhân của chúng sống đời đời sao? Biết đâu chỉ là khởi điểm của một cuôc rong chơi. Nầy, tôi đọc cho anh chị nghe một đoạn thơ của anh bạn tôi:

Tôi đi trước, hẹn gặp nhau ở đó

Ai thay da mãi mãi sống muôn đời ?

Kẻ trước, người sau xếp hàng xuống mộ,

Biết đâu là khởi điểm cuộc rong chơi …

Khi tuổi già, thì xem cái chết như về. Ai không phải chết mà sợ. Sống qua khỏi tuổi năm mươi, là đã lời lắm. Tuổi trung bình của con người trên thế giới này chưa được con số năm mươi. Thì mình nên tự xem như được sống thêm đời thứ hai. Đời trước đã hoàn tất, có cả khổ đau lẫn hạnh phúc. Đời sau nầy, thì chắc chắn là sung sướng hơn hạnh phúc hơn đời trước. Vì đã từng trải, đã gom được kinh nghiệm của đời trước, để thấy đâu là hạnh phúc chân thật, đâu là phù du huyễn hão. Chết là về. Nhưng chỉ sợ không về được đến nơi đến chốn, mà như chiếc xe hư máy dọc đường. Làm khổ chủ xe, bắt nằm liệt mê man, không sống mà cũng không chết, đó mới là cái đáng sợ. Tôi biết vậy, nên đã làm di chúc, khi nào tôi bị mê ba ngày, thì xin rút ống cho tôi đi. Đi về bình an. Này, anh chị nghĩ sao về ông bác sĩ mà người ta đặt cho tên là bác sĩ tử thần? Già rồi tôi không nhớ rõ tên, hình như ông ta tên là “Ki-Vô-kiên” phải không? Cái tên gần gần như vậy. Theo tôi, thì ông nầy là một vị Bồ Tát, cứu độ cho chúng sinh mau qua khỏi khổ đau, để bị ra tòa, bị tù tội. Chỉ có cái tâm Bồ Tát thật lớn mới làm được việc đó. Tôi cố tìm một cái ảnh ông ta để thờ sống, mà không có. Tôi nghĩ, trong tương lai, luật pháp sẽ không ngăn cấm việc cho người đau đớn ra đi sớm hơn, vì đàng nào cũng chết, tại sao phải kéo cái đau đớn ra dài hơn mới được chết. Trừng phạt người ta hay sao?  Trong tuổi già, người ta biết ơn sự nhiệm mầu của tạo hóa. Có bộ máy nào, không phải là gang thép, bạch kim, mà chạy một mạch sáu bảy chục năm không ngưng nghỉ, mà vẫn còn hoạt động như quả tim, buồng phổi, trái thận, cái bao tử, não bộ. Có hệ thống ống dẫn nào hoạt động sáu bảy chục năm mà chưa thay thế như các mạch máu của hệ thống tuần hoàn. Thì dù có rò rỉ van tim, chất mỡ đọng nghẹt trong vài ba mạch máu, thì cũng là sự thường tình, và mừng là còn sống, còn sinh hoạt được. Dù có phải liền liền đi vào cầu tiểu mỗi ngày nhiều lần, thì họ vẫn sung sướng là cái vòi xài mấy chục năm mà vẫn chỉ mới rò rỉ sơ sơ. Mấy cái vòi nước trong nhà, bằng kim khí cứng, không rỉ sét, thế mà năm bảy năm đã phải thay rồi…

BS Đỗ Hồng Ngọc 

---

 

TUỔI GIÀ VỚI … NHỚ NHỚ QUÊN QUÊN

Nhớ nhớ quên quên không phải là bệnh.

Nhớ nhớ quên quên là cách mà trời đất nhắc người già: “Thôi, bớt nhớ đi, cho nhẹ đầu.”

Hồi trẻ, nhớ nhiều là giỏi. Nhớ công thức, nhớ bài học, nhớ kiến thức …

Lớn lên đi làm nhớ tên khách hàng, nhớ số liệu, nhớ ngày sinh của sếp…

Về già, quên nhiều lại là giỏi. Quên được giận hờn, quên được hơn thua, thì mới… ngủ ngon.

NGƯỜI GIÀ QUÊN GÌ VÀ NHỚ GÌ?

Lạ lắm.

Cái cần quên thì lại nhớ dai.

Con dâu 10 năm trước lỡ miệng nói một câu hỗn: “Mẹ nấu ăn dở”. 10 năm rồi vẫn nhớ như in, mỗi lần ăn cơm lại nhớ, lại tủi.

Bạn vay 500k năm 2009  không trả. Nhớ mãi. Gặp bạn là nhớ 500k.

Sếp cũ 30 năm trước mắng mình một câu: “Cậu hấp tấp quá”. Nhớ mãi đến giờ.

Những cái làm mình đau, mình lại nhớ dai như keo. Như vết xước trên cái đĩa hát cũ, kim đi qua là lại rè rè.

Cái cần nhớ thì lại quên.

Sáng bác sĩ dặn uống viên thuốc  trắng trước khi ăn. Trưa quên.

Con dặn: “Ba nhớ khóa cửa”. Quên.

Đang cầm ấm chè định rót ra uống, quay đi tưới lan, quên luôn ấm chè.

Tên đứa cháu nội học lớp 3, đôi khi phải nghĩ một lúc mới ra.

Quên chìa khóa, quên kính, quên mình vừa định nói gì. Quên như giàn lan lâu ngày không tưới, lá cứ vàng dần.

Tại sao lại thế? Vì não người già như cái kho đầy. Kho đầy rồi, muốn nhớ cái mới, phải quên bớt cái cũ đi. Nhưng cái cũ đau quá, nó nặng, nó chìm sâu dưới đáy kho, không quên được.

CÓ 3 CÁI QUÊN ĐÁNG SỢ VÀ 3 CÁI QUÊN ĐÁNG MỪNG

3 cái quên đáng sợ, phải đi khám ngay:

– Quên mình vừa ăn. Ăn rồi lại bảo chưa ăn, đòi ăn nữa.

– Quên đường về nhà. Đi chợ ngay đầu ngõ mà quên lối về.

– Quên mặt con cháu. Nhìn cháu nội mà lại hỏi  “Cháu con nhà ai đây?”.

Ba cái quên này là quên bệnh, phải đi bác sĩ, đừng giấu. Giấu là khổ con cháu. Đi khám sớm, uống thuốc sớm, tập luyện sớm thì giữ được lâu hơn.

3 cái quên đáng mừng, cứ để nó quên:

– Quên giận: Hôm qua con nó to tiếng với mình, hôm nay quên đi, lại pha trà mời nó. Quên được giận là phúc. Nhớ giận làm gì, mệt mình.

– Quên so bì: Quên mất lương bạn mình bao nhiêu, nhà bạn mình to bao nhiêu. Quên đi thì mình mới vui với mình,

– Quên mình già: Sáng dậy quên mất mình 75 tuổi, cứ nghĩ mình 57, ra tưới lan, quét sân, làm thơ, đi bộ. Quên mình già đi một lúc, người nó khỏe ra. Nhớ mình già hoài, người nó héo.

LÀM SAO ĐỂ SỐNG CHUNG VỚI NHỚ NHỚ QUÊN QUÊN?

Đừng mắng mình: “Già rồi lú lẫn”. Mắng thế là bạc đãi mình. Não nó mệt rồi, nó quên là thường.

Xin mách 3 cách đang dùng để nhớ :

1. Viết ra, đừng nhớ trong đầu.

Não già như cái rổ thưa, đựng nước là chảy hết.

Thuốc uống mấy giờ, viết ra giấy dán vào cửa tủ lạnh.

Mai phải làm gì, viết ra 3 việc thôi: 6h tưới lan, 9h uống trà, 3h làm thơ.

Viết 3 việc là đủ. Viết 10 việc là lại quên.

Tên bạn mới gặp, viết ngay vào cuốn sổ tay: “Bác Tư, nhà đầu ngõ, thích thơ”.

Viết ra là tử tế với cái đầu của mình. Đừng bắt nó phải nhớ hết.

1. Nhớ bằng tay, bằng chân, không nhớ bằng đầu.

Đầu quên, nhưng tay chân nó nhớ.

Tay quen tưới lan 6h, cứ 6h tay tự ra giàn lan, không cần đầu nhớ.

Chân quen đi bộ ra công viên 5h chiều, cứ 5h chân tự đi.

Tay quen pha ấm trà, cứ đến giờ tay tự pha.

Tạo thành nếp. Nếp là thuốc nhớ. Có nếp rồi, quên đầu cũng không sao, tay chân nó dẫn mình đi.

1. Chọn cái để nhớ.

Kho đầy rồi, không nhớ hết được. Phải chọn.

Chỉ cần chọn nhớ 3 thứ thôi:

– Nhớ tên vợ, tên con, tên cháu. Quên gì thì quên, không được quên tên người thương mình.

– Nhớ giàn lan, ấm trà, bài thơ. Đó là 3 viên thuốc không đắng.

– Nhớ mình đã tử tế hôm nay chưa?

Tối trước khi ngủ, nhớ lại: Hôm nay mình có làm ai buồn không? Nếu không, là ngày nhớ đáng nhớ.

Còn lại, cho quên hết. Ai vay 500k quên đi. Ai chê thơ mình quên đi. Ai nói mình lẩm cẩm quên đi. Quên đi cho nhẹ đầu.

NHỚ NHỚ QUÊN QUÊN – CUỐI CÙNG LÀ CÒN LẠI GÌ?

Cuối cùng, nhớ nhớ quên quên rồi sẽ đi về đâu?

Sẽ quên hết tên, quên hết số, quên hết tiền, quên hết giận hờn.

Nhưng có một thứ không quên: Cảm giác.

Bác có thể quên tên cháu, nhưng cháu ôm bác, bác vẫn thấy ấm. Ấm là còn.

Bác có thể quên bài thơ mình viết, nhưng đọc lại, bác vẫn thấy vui. Vui là còn.

Bác có thể quên đường về nhà, nhưng thấy bóng nhỏ đường chiều, bác vẫn thấy thương. Thương là còn.

Trẻ nhớ bằng chữ. Già nhớ bằng lòng. Lòng còn ấm, còn thương, còn muốn mỗi mai bắt đầu, thì quên một chút cũng không sao.

Chốt lại:

Trẻ sợ quên.

Già sợ nhớ dai những điều buồn.

Vậy nên U70, cái gì vui thì cố nhớ, ghi vào sổ. Cái gì buồn thì cho phép mình quên, như cho phép lá vàng rụng khỏi giàn lan.

Quên để nhớ cái đáng nhớ hơn.

Đó mới là khôn

PhamQuocHung