Category: SƯU TẦM

BBC

Người dân đi xem lễ diễu binh dịp 30/4/2025 tại TP HCM

3 tháng 7 – 2026

Sinh ra ở các thập niên sau ngày Sài Gòn được đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh, nhiều người thuộc “thế hệ 9x-2k” (chỉ những người sinh trong khoảng thời gian 1990-2009) không trải qua thời khắc lịch sử ấy, mà chỉ biết tên gọi mới đã trở thành điều hiển nhiên.

Với họ, hai cái tên “Sài Gòn” và “Thành phố Hồ Chí Minh” không phải là một sự lựa chọn đối lập, mà là “hai lớp nghĩa cùng tồn tại”.

Dù có cách diễn đạt khác nhau, những người trẻ mà BBC News Tiếng Việt phỏng vấn đều nhìn nhận “Thành phố Hồ Chí Minh” là tên gọi chính thức của thành phố, thường được sử dụng trong các giấy tờ thủ tục hành chính, trong khi “Sài Gòn” vẫn là cái tên hiện diện trong đời sống thường ngày.

‘Sài Gòn phóng khoáng, nghĩa tình, cởi mở và bao dung‘

Sinh năm 1996 và lớn lên tại TP HCM, rapper có nghệ danh là Christian Cang cho biết anh hiểu rằng sau năm 1975, Sài Gòn được đổi tên thành TP HCM theo quyết định của nhà nước.

Tuy nhiên, trong đời sống thường ngày, anh vẫn quen gọi nơi mình sống là “Sài Gòn” vì “tự nhiên, ngắn gọn và gần gũi”.

“Mình lớn lên nghe mọi người xung quanh gọi như vậy, nên thành thói quen,” Christian Cang nói với BBC News Tiếng Việt.

Theo nam rapper này, “Thành phố Hồ Chí Minh” là tên hành chính chính thức, còn “Sài Gòn” gợi lên hình ảnh về văn hóa, con người, nhịp sống và ký ức của nhiều thế hệ.

Anh cho rằng chính giá trị văn hóa đó khiến cái tên “Sài Gòn” vẫn xuất hiện phổ biến trong tên các nhà hàng, quán cà phê, doanh nghiệp tư nhân và thương hiệu địa phương, như Bia Sài Gòn, Saigontourist, hay các khách sạn như Rex Hotel Saigon, Hotel Continental Saigon… 

“Nếu làm nhạc, có lẽ mình sẽ dùng tên ‘Sài Gòn’. Trong âm nhạc, mình ưu tiên cảm xúc và hình ảnh. ‘Sài Gòn’ nghe gần gũi, giàu chất thơ và hợp với màu sắc mình đang theo đuổi,” Christian Cang nói.

Tuy vậy, anh nhấn mạnh rằng điều quan trọng với bản thân không nằm ở tên gọi, mà ở tình yêu dành cho con người và nơi mình đang sống.

“Nếu dùng vài từ để mô tả ‘người Sài Gòn’, mình sẽ chọn: phóng khoáng, nhiệt tình, nghĩa tình, cởi mở, chịu khó và bao dung. Mình tin những điều đó góp phần tạo nên một thành phố mà ai đến cũng có cơ hội bắt đầu lại,” Christian Cang chia sẻ.

Khi được hỏi về “chất Sài Gòn”, Christian Cang cho rằng điều nổi bật của thành phố là sự đa dạng, nơi người từ nhiều miền đất khác nhau cùng đến sinh sống và lập nghiệp.

“Chính điều đó làm mình học được cách tôn trọng sự khác biệt và dễ hòa nhập với mọi người. Nếu có điều gì mang màu sắc ‘Sài Gòn’ trong mình thì chắc là sự cởi mở, thích kết nối và khá thoải mái trong cách sống,” nam rapper cho biết.

Là một nghệ sĩ, anh nói rằng điều mình muốn mang vào âm nhạc không chỉ là “chất của Sài Gòn”, mà còn là tinh thần yêu thương và hy vọng.

“Dù đến từ đâu, mình nghĩ điều kết nối chúng ta vẫn là cách đối xử với nhau và sống có ích cho cộng đồng,” nghệ sĩ này nhấn mạnh.

Phố đi bộ Nguyễn Huệ là một điểm đến quen thuộc của giới trẻ tại TP HCM

‘Sài Gòn cho đời thường, TP HCM cho giấy tờ thủ tục’

Nếu Christian Cang xem “Sài Gòn” là cái tên của cảm xúc, thì với Hồng Hoa, 20 tuổi, sinh viên năm hai tại một trường đại học ở TP HCM, “Sài Gòn” và “TP HCM” đơn giản là hai cách gọi dành cho hai hoàn cảnh khác nhau.

“TP HCM là tên hành chính, chính thức được sử dụng trong các văn bản, giấy tờ và các hoạt động của nhà nước. Còn ‘Sài Gòn’ mang ý nghĩa gần gũi, gợi nhớ về lịch sử, văn hóa và nhịp sống rất đặc trưng của thành phố,” Hoa nói.

Bởi vậy, trong những cuộc trò chuyện với gia đình hay bạn bè, cô gọi nơi mình lớn lên là “Sài Gòn”. “Nghe tự nhiên và ngắn gọn hơn.

“Nhưng khi làm việc, học tập hoặc trong các tình huống trang trọng thì mình sẽ dùng TP HCM vì đó là tên chính thức,” nữ sinh viên giải thích.

Theo Hoa, việc cái tên “Sài Gòn” vẫn xuất hiện trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, trong thơ ca, âm nhạc hay trên những thương hiệu là điều không khó lý giải.

“Cái tên Sài Gòn đã gắn bó với rất nhiều thế hệ nên mang giá trị lịch sử và cảm xúc rất lớn. Trong thơ ca, âm nhạc hay thương hiệu, tên này tạo cảm giác thân quen, dễ nhớ và cũng thể hiện bản sắc riêng của thành phố. Vì vậy, dù tên chính thức là TP HCM, ‘Sài Gòn’ vẫn được sử dụng rất phổ biến trong đời sống và văn hóa,” cô chia sẻ.

Sinh ra và lớn lên giữa nhịp sống hối hả của thành phố, Hoa cảm thấy bản thân chịu ảnh hưởng bởi chính môi trường ấy.

“Mình quen với nhịp sống nhanh, thích nghi khá nhanh với môi trường mới và cởi mở trong giao tiếp,” cô nói.

Khi được hỏi về điều gì làm nên hình ảnh “người Sài Gòn”, nữ sinh viên trả lời: “Mình cũng thấy người Sài Gòn thường có thói quen giúp đỡ người khác, khá thoải mái và dễ kết bạn.”

Tuy vậy, Hoa cũng không muốn cảm nhận của mình trở thành khuôn mẫu cho người khác.

“Đó chỉ là cảm nhận cá nhân. Mỗi người đều có tính cách riêng, không thể nói tất cả người ở cùng một địa phương thì đều giống nhau. Khi lên đại học, được gặp bạn bè từ nhiều vùng miền khác nhau, mình nghĩ ai cũng có tình yêu với quê hương và đều cố gắng học tập, làm việc để phát triển bản thân.”

Với nhiều người trẻ, xin ba mẹ ‘lên Sài Gòn chơi’ là tới Quận 1, nơi có những tòa nhà cao tầng, nhà thờ Đức Bà…

‘Sài Gòn thân thiện, hào sảng’

Với Huỳnh Phối Trân, một người gốc Hoa sinh năm 1990, tên gọi “Sài Gòn” chưa bao giờ biến mất khỏi cuộc sống thường ngày.

“Mình vẫn dùng tên Sài Gòn với bạn bè, đồng nghiệp vì ngắn gọn và tự nhiên. Còn khi nói tiếng Hoa với ba mẹ, họ hàng thì gọi là ‘Sáy Cung’ (西贡, Tây Cống), tức Sài Gòn,” cô chia sẻ.

Ngay cả khi chuyển ra Hà Nội sinh sống và làm việc suốt 5 năm qua, Trân cho biết những người xung quanh vẫn thường hỏi: “Trân ở Sài Gòn ra hả?” thay vì “ở TP HCM”.

Theo cô, “Sài Gòn” không đơn thuần là một địa danh mà còn gợi lên cả một lối sống và những ký ức tuổi thơ.

“Hồi nhỏ, mỗi lần xin ba mẹ ‘lên Sài Gòn chơi’ là mình nghĩ đến Quận 1, đến những tòa nhà cao tầng, nhà thờ Đức Bà, những con đường đông đúc và nhộn nhịp. Trong suy nghĩ của mình khi đó, ‘lên Sài Gòn’ có nghĩa là đi đến nơi sầm uất, hiện đại và ‘style’ [phong cách] hơn những khu vực khác.”

Cái tên ấy, theo Phối Trân, cũng gắn với nhiều dấu ấn văn hóa và ẩm thực.

“Cà phê Sài Gòn, ốc Sài Gòn… nghe là biết một phong vị rất riêng. Chẳng hạn như ốc ở Sài Gòn có rất nhiều cách chế biến với đủ hương vị khác nhau, còn ở Hà Nội mình thường thấy biển hiệu ‘ốc Hải Phòng’ hơn là ‘ốc Hà Nội’.”

Sống ở Hà Nội nhiều năm cũng khiến cô nhận ra sức hút mà cái tên “Sài Gòn” vẫn mang trong mắt nhiều người.

“Nhiều đồng nghiệp từng nói với mình rằng họ muốn chuyển vào Sài Gòn sống vì cảm thấy ở đó dễ sống hơn, các ngành dịch vụ, chẳng hạn ăn uống, phục vụ tốt hơn…

“Họ cũng hay bảo người Sài Gòn thân thiện, năng động và hào sảng. Cá nhân mình cũng có cảm nhận như vậy,” cô nói.

Đối với Phối Trân, “Thành phố Hồ Chí Minh” là tên gọi chính thức trên giấy tờ, còn “Sài Gòn” vẫn là cái tên của những ký ức, của nếp sinh hoạt thường ngày và của một bản sắc mà cô tin rằng nhiều người vẫn cảm nhận được, dù thành phố đã mang tên mới gần nửa thế kỷ.

Một quán ốc tại TP HCM

‘Sài Gòn ấm áp, hiếu khách’

Là con của một gia đình người Việt gốc Sài Gòn nhưng sinh ra và lớn lên ở Pháp, Ava Trần mang trong mình một mối gắn bó khá đặc biệt với thành phố này.

Cô gái sinh năm 1996 đã chuyển về Việt Nam sinh sống khoảng 5 năm gần đây, sau nhiều năm qua lại giữa Pháp và quê hương của cha mẹ.

Ava thừa nhận cô không biết chính xác Sài Gòn được đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh từ khi nào, chỉ đoán rằng việc này diễn ra sau năm 1975. Cô cũng tự hỏi liệu cái tên “Sài Gòn” có phải do người Pháp đặt từ thời Pháp thuộc hay không, dù chưa có dịp tìm hiểu kỹ.

Trong cảm nhận của Ava, “Sài Gòn” là tên gọi nguyên thủy của thành phố, còn “Thành phố Hồ Chí Minh” là cái tên gắn với một giai đoạn lịch sử mới sau khi chiến tranh kết thúc.

Một điều khiến cô thích thú là cho đến thời điểm được BBC đặt câu hỏi, cô mới nhận ra chính bản thân mình cũng vô thức sử dụng hai tên gọi tùy theo ngôn ngữ. Khi nói tiếng Pháp hoặc tiếng Anh, cô thường dùng “Hô Chi Minh-Ville”, “Ho Chi Minh City”. Nhưng mỗi khi chuyển sang tiếng Việt, cái tên bật ra một cách tự nhiên lại là “Sài Gòn”.

Theo Ava, sự hiện diện bền bỉ của cái tên “Sài Gòn” trong đời sống có lẽ bắt nguồn từ việc nhiều người vẫn xem đó là tên gốc của thành phố, một cái tên gắn với ký ức và cảm giác chân thực. Cô cũng nói rằng mình thích âm điệu của từ “Sài Gòn” hơn và tin rằng đó cũng là một phần lý do khiến nhiều người vẫn quen sử dụng tên gọi này.

Ở Pháp, Ava cho biết người trẻ ngày nay thường gọi thành phố là “Hô Chi Minh-Ville”, “Ho Chi Minh City”, trong khi những người lớn tuổi từng sống qua thời kỳ Chiến tranh Việt Nam vẫn gọi là “Saïgon”, với cách phát âm theo tiếng Pháp.

Từ nhỏ, Ava đã nhiều lần theo gia đình về thăm thành phố, nơi họ vẫn còn ngôi nhà cũ và nhiều người thân sinh sống. Những chuyến trở về ấy cũng định hình cái nhìn của cô về con người nơi đây.

“Với tôi, người Sài Gòn ấm áp và hiếu khách. Họ lúc nào cũng mang lại cảm giác tích cực, thoải mái,” cô nói.

 Lm. Giuse Tạ Duy Tuyền

Cha ông ta vẫn thường dạy con cái: “Ở hiền gặp lành.”  Người ăn ở hiền lành, người sống có nhân, có nghĩa ắt trời sẽ ban cho nhiều phúc lộc dư tràn.  Ngược lại, nếu sống ác nhân ác đức, trời sẽ quả báo những tai họa khó lường.

Thế nhưng, hiền lành có phải là “tĩnh tọa như Bụt?”  Ai muốn làm gì thì làm hay không?  Thưa không, mà hiền lành ở đây là biết sống đúng với vị trí của mình.  Là biết sống đúng với phẩm giá của mình.  Là biết tôn trọng phẩm giá của mình.  Một con người có phẩm giá cao đẹp là một con người có lý trí đủ để suy biết điều hay lẽ phải, có ý chí vững mạnh để không bị sự gian ác làm hại bản thân và tha nhân, có sự chọn lựa đúng đắn và chuẩn mực về cái hay, cái đẹp, cái phải, cái trái.  Là người phải biết phân biệt phải quấy.  Biết nói không với điều ác.  Không thỏa hiệp với gian tà.  Vì “im lặng là đồng lõa” và hùa theo là “đồng phạm.”  Người không có trí khôn, làm theo lời người khác thì không có tội, nhưng người hiền lành không thể làm chuyện ác, chuyện lừa dối để rồi đổ lỗi cho hoàn cảnh.  Nếu đổ lỗi cho hoàn cảnh thì trên đời này ai phạm tội cũng vì hoàn cảnh mà ra.  “Túng quá hóa liều,” “Nóng mất khôn,” “Tức nước vỡ bờ.”  Trong một phân tích về lý do phạm tội của các tù nhân thì có 80% tội nhân cho rằng mình phạm tội là do hoàn cảnh.  Như vậy, sự hiền lành là một thái độ sống dung hoà với mọi người.  Sự hiền lành sẽ giúp cho con người hành xử theo tình, theo lý và theo lẽ phải nhưng với một thái độ ôn hòa với đầy lòng bác ái bao dung.

 Hôm nay Chúa nói: “hãy học cùng Ta, vì Ta hiền lành và khiêm nhường trong lòng.”  Sự hiền lành của Chúa không phải là đi tìm sự thỏa hiệp với thế gian.  Chúa không im lặng trước sự dữ.  Chúa đã từng lên án gắt gao thói giả hình và gian tà của những kẻ biệt phái.  Chúa đã từng xua đuổi con buôn ra khỏi đền thờ.  Chính vì những điều Chúa làm, những lời Chúa nói đã ảnh hưởng đến miếng cơm manh áo, đến địa vị, chỗ đứng của các người biệt phái mà người ta tìm cách giết Chúa.  Sự hiền lành của Chúa là vì công lý mà chịu nhiều thiệt thòi không kháng cự.  Vì dám nói sự thật mà phải chết nhục nhã trên cây thập giá, nhưng Ngài không oán hận, và còn xin cùng Chúa Cha tha cho họ vì họ không biết việc họ làm.  Chúa đấu tranh nhưng bất bạo động, vì “ai dùng gươm sẽ chết vì gươm,” “oán báo oán, oán chập chùng” và còn tha thứ cho sự xúc phạm của tha nhân không chỉ “7 lần mà là 70 lần bảy.”

 Trong tám mối phúc, Chúa đã chúc phúc những cho ai bị bách hại vì lẽ công chính, vì Nước Trời là của họ.  Như thế hiền lành ở đây là sống thật và làm chứng cho sự thật.  Không nhượng bộ, không thỏa hiệp với dối gian.  Cho dù vì lẽ công chính mà mình bị bách hại, bị thiệt thòi vẫn chấp nhận, vì phần thưởng của chúng ta là Nước trời.

 Sự hiền lành của Chúa còn hệ tại ở sự cảm thông với lỗi lầm của người khác.  Không thành kiến đối với những người bị xã hội ruồng bỏ.  Ngài yêu thương họ.  Ngài đến để đối thoại với họ.  Ngài mở cho họ một con đường mới.  Ngài giúp họ làm lại cuộc đời như Madalena, như Giakêu, hay như người thiếu phụ bên bờ giếng Giacóp.

 Sự hiền lành thường đi song song với khiêm tốn.  Hiền lành để tha nhân dễ gần chúng ta và khiêm tốn để ta dễ hòa đồng với tha nhân.  Tuy hai nhưng là một mục đích.  Tạo cơ hội cho chúng ta đến với tha nhân và tha nhân đến với ta.  Kẻ kiêu căng thường phân loại để chơi.  Người khiêm nhường thì đối xử mọi người như nhau.  Người hiền lành ai cũng muốn tới gần.  Kẻ gian ác ai cũng chạy xa.  Chúa Giêsu hiền lành và khiêm nhường nên ai cũng có thể tiếp xúc với Ngài, và Ngài cũng có thể gặp gỡ trao đổi với mọi người.  Từ em bé đến người già.  Từ người giầu có đến kẻ hèn.  Từ người công chính đến tội lỗi.

 Xin Chúa giúp chúng ta biết học nơi trái tim yêu thương của Chúa: “sự hiền lành và khiêm nhường trong lòng.”  Ngài không ở trên cao nhưng tự hạ mặc lấy thân phận con người.  Ngài còn dạy chúng ta bài học khiêm tốn khi quỳ gối rửa chân cho các môn đệ.  Một cử chỉ khiêm tốn đến nỗi Phêrô đã bộc trực thốt lên: “Không đời nào Thầy lại rửa chân cho con sao?”  Đó là một sự tự hạ không ủy mị hay luồn cúi mà là bài giáo huấn sống động về tinh thần hy sinh phục vụ lẫn nhau.  Ngài đã dạy chúng ta hãy sống đúng với thân phận con người là lệ thuộc vào Chúa.  Ngài đã dạy chúng ta hãy hạ mình để sống hòa hợp với tha nhân.  Đừng tự cao tự đại để gạt Thiên Chúa ra bên ngoài như Adam – Evà năm xưa chỉ dẫn tới diệt vong.  Đừng tự cao tự đại đến nỗi đè bẹp người khác để mình được tôn vinh.  Đừng khinh bỉ người tội lỗi, bất hạnh nhưng yêu thương và tôn trọng họ.  Và trên hết, hãy mang lấy tâm hồn trẻ thơ để luôn đơn sơ và bé nhỏ trước mặt Chúa, trước mặt tha nhân.  Vì sự đơn sơ và bé nhỏ là dấu chỉ đặc thù của sự hiền lành và khiêm nhường trong lòng.  Đây cũng là phương thế để chúng ta đón nhận mạc khải Nước Trời và đón nhận tình thương của Chúa tuôn đổ xuống trên cuộc đời chúng ta.  Amen.

 Lm. Giuse Tạ Duy Tuyền

From: Langthangchieutim

Ba’o Dan Chim Viet

Tác Giả: Hoàng Quốc Dũng –

24/06/2026

Yêu bác lòng ta trong sáng hơn?(Francais dans commentaire)

Gần đây tôi lại rất quan tâm đến hiện tượng cuồng tín và sự xơ cứng trong tư duy của con người, đặc biệt là của người Việt chúng ta. Vì vậy hôm nay tôi mạo muội nói đến một khía cạnh trong tư tưởng của Descartes mà theo tôi vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay.

Mong các bạn đọc và suy ngẫm. Tin hay không tin là quyền của mỗi người. Nhưng cũng nên nhớ rằng René Descartes không chỉ là cha đẻ của triết học hiện đại. Ông còn là nhà toán học thiên tài, người để lại cho chúng ta hệ tọa độ Descartes, hình học giải tích mà học sinh khắp thế giới vẫn phải học đến ngày nay. Khi ông bắt đầu dạy nhân loại cách hoài nghi và tự tư duy, thì Marx và Lenin còn ở rất xa trong tương lai. Thành thử, xét theo gia phả tư tưởng, họ cũng chỉ là những hậu duệ sinh sau đẻ muộn. Vậy nên đừng vội phán quyết trước khi nghe xem ông già ấy đang nói gì. Ông đã sống cách đây gần bốn thế kỷ, nhưng đôi khi lại hiện đại hơn không ít người đang sống ở thế kỷ XXI.

Thế kỷ XVII là một thời kỳ cách mạng về tư tưởng. Nhưng cuộc cách mạng ấy lại bắt nguồn từ những tiến bộ khoa học. Những khám phá liên tiếp xuất hiện, làm lung lay nhiều chân lý vốn được xem là bất biến từ hàng nghìn năm trước.

Chẳng hạn, từ thời cổ đại, người ta tin theo hệ thống của Ptolemy rằng Trái Đất nằm bất động ở trung tâm vũ trụ và Mặt Trời quay quanh Trái Đất. Nhưng các công trình của Nicolaus Copernicus, Galileo Galilei và Johannes Kepler đã chứng minh điều ngược lại: chính Trái Đất quay quanh Mặt Trời.

Từ thời Aristotle, người ta cũng tin rằng vật nặng rơi nhanh hơn vật nhẹ. Nhưng các thí nghiệm của Galileo cho thấy tốc độ rơi không phụ thuộc vào trọng lượng của vật như người ta từng nghĩ…

Chính vì đã chứng kiến những “chân lý vĩnh cửu” lần lượt sụp đổ như vậy mà René Descartes đi đến một kết luận: không nên chấp nhận một điều là đúng chỉ vì nó được truyền lại từ truyền thống hay được khẳng định bởi kẻ cầm quyền. Mọi khẳng định đều phải được lý trí xem xét và kiểm chứng.

Trước sự đảo lộn ấy, Descartes đặt ra một câu hỏi căn bản: làm thế nào để phân biệt đâu là sự thật, đâu là sai lầm?

Câu trả lời của ông thật táo bạo: hãy bắt đầu bằng sự nghi ngờ.

Descartes quyết định nghi ngờ tất cả: những điều được truyền lại từ truyền thống, những gì các bậc quyền uy khẳng định, những điều sách vở viết ra, thậm chí cả những gì giác quan của chính mình cảm nhận được, bởi giác quan đôi khi cũng đánh lừa con người.

Ông đẩy sự nghi ngờ đi đến tận cùng. Nhưng rồi, giữa biển nghi ngờ ấy, ông phát hiện ra một chân lý không thể phủ nhận. Nếu tôi đang nghi ngờ, tức là tôi đang suy nghĩ. Và nếu tôi đang suy nghĩ, thì chắc chắn tôi đang tồn tại. Từ đó ra đời câu nói nổi tiếng: “Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại.”

Câu nói này không chỉ khẳng định sự tồn tại của con người. Nó còn khẳng định rằng tư duy của chính chủ thể là điểm xuất phát đầu tiên của mọi tri thức chắc chắn.

Mặc dù vẫn tin vào Chúa, Descartes đề cao vai trò của lý trí cá nhân trong việc tìm kiếm chân lý. Theo ông, con người không nên chấp nhận một điều là đúng chỉ vì truyền thống hay kẻ cầm quyền khẳng định như vậy.

Bốn thế kỷ đã trôi qua, nhưng bài học ấy vẫn còn nguyên giá trị.

Khi quan sát một số hiện tượng tranh luận chính trị ngày nay ở Việt Nam, người ta có cảm giác rằng rất đông người đang đi theo con đường hoàn toàn ngược lại với Descartes. Một điều được xem là đúng vì nó được phát ra từ một nguồn có thẩm quyền. Sự nghi ngờ bị xem là lệch lạc. Câu hỏi bị xem là nguy hiểm. Tư duy độc lập trở thành điều đáng ngờ.

Nhưng Descartes dạy chúng ta điều ngược lại: nghi ngờ không phải là điểm yếu. Nghi ngờ là khởi đầu của tư duy.

Người biết nghi ngờ có thể sai, nhưng vẫn còn cơ hội tìm ra sự thật. Người không bao giờ nghi ngờ rất dễ biến niềm tin của mình thành giáo điều và nhầm lẫn giữa lòng trung thành với một học thuyết và việc đi tìm chân lý.

Có lẽ bài học lớn nhất mà Descartes để lại cho nhân loại là:

Trước khi tin, hãy suy nghĩ. Trước khi đi theo đám đông, hãy tự mình kiểm chứng.

“Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại”, thì đối cực của nó có thể là: “Tôi chỉ lặp lại, nên tôi không còn tư duy.”.

Mà đã không còn tư duy thì chắc vẫn tồn tại. Nhưng tồn tại như con người hay tồn tại như CON BÒ NHAI LẠI thì đó lại là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.

Descartes không bảo chúng ta phải tin ông. Ngược lại, ông khuyên chúng ta hãy nghi ngờ, kiểm chứng và tự suy nghĩ.

Đó có lẽ là điểm khác biệt giữa người tư duy và người cuồng tín. Người tư duy có thể thay đổi ý kiến khi đối diện với sự thật. Người cuồng tín thì bắt sự thật phải phục tùng ý kiến của mình.

Những ồn ào gần đây quanh Nỗi buồn chiến tranh hay Chuyện với Thanh cho thấy một nghịch lý thú vị: nhiều người khẳng định mình yêu sự thật, nhưng lại coi những điều được nghe kể là những chân lý hiển nhiên. Vì thế, thay vì tranh luận về các lập luận hay sự kiện được nêu ra, họ lập tức phẫn nộ, lên án và chụp mũ, chửi bới bất cứ ai dám kể một câu chuyện khác đi. Trong khi đó, toàn bộ triết học của Descartes lại bắt đầu bằng một hành động rất đơn giản: dám nghi ngờ.

Vì thế, dù là cuồng cộng sản, cuồng bác, cuồng Putin, cuồng Trump hay cuồng bất kỳ thần tượng nào khác, họ đều có một điểm chung: họ yêu niềm tin của mình hơn sự thật.

Còn Descartes thì đề nghị điều ngược lại: Trước khi tin, hãy suy nghĩ.

Bốn thế kỷ đã trôi qua, nhưng xem ra lời khuyên ấy vẫn còn quá khó đối với không ít người.

Một thời, nhiều người trong chúng tôi đã thuộc lòng những câu thơ của Tố Hữu:

“Yêu bác, lòng ta trong sáng hơn,

Xin nguyện cùng người vươn tới mãi

Vững như muôn ngọn dải Trường Sơn.”

Đó là những câu thơ « đẹp » trong bối cảnh lịch sử của nó. Nhưng nếu hiểu theo nghĩa đen, thì việc yêu một con người đến mức xem người ấy là nguồn gốc của sự trong sáng đạo đức và chân lý lại chính là điều mà Descartes sẽ cảnh báo. Bởi TỪ ẤY, ta không còn tự hỏi mình đúng hay sai nữa, mà chỉ tự hỏi mình đã đủ trung thành hay chưa.

Vậy có thơ rằng:

Yêu bác thì nên suy nghĩ hơn,

Xin nguyện cùng người không ngố mãi,

Có thế đời ta mới tốt hơn.

Kimtrong Lam.                                                                                                                                        

 BÍ ẨN KHÔNG THỂ GIẢI THÍCH

Tháng 3 năm 2012, Lawrence Anthony (sinh năm 1950), nhà bảo vệ môi trường và tác giả của cuốn sách “Lời nguyền của các con voi”, người Nam Phi chết vì bệnh tim tại nhà riêng ở khu bảo tồn Thula Thula. Gia đình chuẩn bị an táng. Không ai thông báo cho báo chí về sự ra đi của ông. Thông tin chỉ được biết giữa những người thân gần gũi nhất. Thế mà bỗng nhiên, 12 giờ sau cái chết của Anthony, các con voi to xác bỗng xuất hiện và tiến lại gần nhà.

Có 2 đàn voi, khoảng hơn 30 con. Chúng đến từ cách xa hàng chục cây số, đi xuyên qua lãnh thổ khu bảo tồn thiên nhiên mà đã nhiều năm chúng tránh xa vì chiến tranh và một lần bị thương do lũ săn bắn trộm. Chính Lawrence Anthony đã tiếp nhận chúng, cứu chúng khỏi bị giết, giúp chúng hồi phục sức khỏe. Anthony bị ốm nặng và nhiều tháng không ra khỏi nhà. Thế mà ngày ông mất, lũ voi lại biết. Chúng đến gần ngôi nhà và dừng lại. Chúng đứng thành hàng, im lặng. Không ăn, chỉ đứng yên. Chúng đứng 2 ngày rồi lặng lẽ rời đi xuyên qua khu bảo tồn.

Gia đình Anthony bị sốc: không ai gọi chúng, không ai chuyển thông tin, không biết cách nào mà lũ voi ở cách xa hàng chục cây số lại biết là người từng cứu sống chúng đã chết.

Các nhà khoa học biết rằng voi có trí nhớ phi thường và khả năng nhận ra con người sau hàng chục năm không gặp. Họ cũng biết rằng voi đau khổ trước cái chết của đồng loại và thường trở lại nơi có các bộ xương của tổ tiên chúng. Chúng dùng vòi cham vào các bộ xương này, đứng im lặng hồi lâu trước khi rời đi. Nhưng trường hợp với Anthony thì vẫn là câu đố mà khoa học không có lời giải đáp.

Mối liên hệ nào khi cách xa nhau cả chục cây số? Đó không phải là sự huấn luyện, không phải là phản xạ có điều kiện, không phải ngẫu nhiên. Đó là gì đó lớn hơn khiến các con thú hoang dã khổng lồ từ cách xa cảm nhận được sự mất mát từ người đã cho chúng cơ hội sống thứ hai. Không ai biết . 

Ba’o Tieng Dan

19/06/2026

Người Việt – Trân Văn

Chuyện một phụ nữ Ba Lan gốc Việt, cô Tôn Vân Anh, cầm trên tay quốc kỳ Việt Nam Cộng Hòa, xuất hiện trong tấm ảnh mà Newsweek Polska (Tuần Báo Ba Lan) chụp bốn phụ nữ với bốn lá cờ khác nhau vì có nguyên quán khác nhau và sử dụng để minh họa cho bài “Vì sao thế giới ngưỡng mộ Ba Lan?” đã khuấy động dư luận cộng đồng người Việt tại Ba Lan.

Cô Tôn Vân Anh cùng với cuốn sách cô viết về Việt Nam cho người Ba Lan, bằng tiếng Ba Lan. (Hình: Facebook Tôn Vân Anh)

Trên Uwaga – trang facebook có tên Người Việt ở Ba Lan – không ít người chỉ trích Tôn Vân Anh là “ba sọc,” là “Cali,” là “chối bỏ quê hương,” thậm chí “phản bội tổ quốc” vì “cờ đỏ có ngôi sao vàng ở giữa là cờ tổ quốc, còn lá cờ hình búa liềm mới là cờ cộng sản.”

Một số người lưu ý, tổ quốc là nơi mình sinh ra, có ghét cộng sản thì cũng đừng ghét cả nơi mình sinh ra. Một số người nhắc nhở, Uwaga là trang dành cho người Việt Nam đang sống tại Ba Lan, không phải là trang để chửi lại nơi mình sinh ra. Cũng có người cảnh cáo, Tôn Vân Anh đang kiếm sống bằng việc phiên dịch và dạy tiếng Ba Lan cho người Việt, thành ra cầm cờ vàng ba sọc đỏ chẳng khác gì “tự vả vào mặt mình.” Có cả những người kêu gọi tẩy chay Tôn Vân Anh hay khuyên cô nên rời khỏi trang Uwaga vì làm như cô đã làm thì “không phải người Việt Nam.”

Ở chiều ngược lại, không thiếu người ủng hộ Tôn Vân Anh. Họ nhấn mạnh, cờ đỏ sao vàng không đại diện cho tổ quốc, không phải tất cả người Việt tại Ba Lan đều theo cộng sản nên không thể nhân danh cộng đồng để khuyên thế này hay phản đối thế kia. Chọn lá cờ nào làm biểu tượng xứ sở của mình là quyền tự do cá nhân.

Người Ba Lan không chỉ oán hận phát xít mà còn căm ghét cả cộng sản bởi cả hai là hai mặt của đồng xu đại diện cho chủ nghĩa toàn trị và bộ máy tẩy não.

Chính nước Đức thời Quốc Xã và Liên Xô đứng đầu khối cộng sản đã bắt tay nhau để xâu xé Ba Lan. Cũng có người mỉa mai, nếu thật sự “yêu nước” thì nên rời Ba Lan về Việt Nam. Hoặc nêu thắc mắc, vì lẽ gì phải tìm đủ cách, kể cả bất hợp pháp, để được sống ở xứ khác mà vẫn “tự hào?”

Có một điểm đáng chú ý là nếu chịu khó đọc kỹ những ý kiến tranh luận xoay quanh chủ đề vừa đề cập, có thể thấy số người chỉ trích Tôn Vân Anh tuy ở Ba Lan nhưng không biết gì về lịch sử xứ sở này cũng như quá khứ của dân tộc này. Chẳng hạn họ vẫn tin Liên Xô đã “giải phóng” Ba Lan khỏi phát xít. May cho họ là phần lớn dân Ba Lan không thể đọc những ý kiến ấy!

***

Tuy bị đặt dưới sự kiểm soát của thể chế cộng sản trong 45 năm (1944-1989) nhưng dân Ba Lan không “biết ơn” cộng sản. Có lẽ những người Việt sống tại Ba Lan không biết rằng, năm 1939, Liên Xô đã bắt tay với Đức Quốc Xã. Theo Hiệp Ước Molotov-Ribbentrop, Đức Quốc Xã tấn công Ba Lan từ phía Tây, còn Liên Xô tấn công Ba Lan từ phía Đông.

Trong cuộc tấn công ấy, Liên Xô đã bắt khoảng 22,000 người là thành phần tinh hoa của Ba Lan (sĩ quan quân đội, giáo sư, luật sư, kỹ sư, bác sĩ, giáo sĩ), giải họ về Liên Xô và giết toàn bộ 22,000 người này rồi chôn ở các ngôi một tập thể, trong đó có Katyn gần Smolensk. Năm 1943, Đức Quốc xã phát giác những ngôi mộ tập thể này, Liên Xô phủ nhận. Đến năm 1990, sau khi giải mật mới thừa nhận và xin lỗi.

Hè 1944, Liên Xô thực hiện chiến dịch Bagration, đẩy quân Đức Quốc Xã đến bờ Đông sông Vistula, đối diện thủ đô Warsaw, cách Warsaw chỉ vài trăm mét đến vài cây số. Đó là lý do khiến lực lượng kháng chiến Ba Lan nổi dậy, chiếm lại Warsaw từ tay Đức Quốc Xã. Tuy nhiên Hồng Quân Liên Xô án binh bất động để Đức Quốc Xã dọn dẹp giúp thành phần có thể gây trở ngại cho kế hoạch dựng lên một  chính quyền Ba Lan thân cộng sản. Kết quả, sau hai tháng Liên Xô “tọa sơn, quan hổ đấu,” khoảng 25,000 kháng chiến quân Ba Lan hy sinh, khoảng 200,000 thường dân bị giết, Warsaw gần như thành bình địa. Đến lúc đó Hồng Quân Liên Xô mới tiến lên để đẩy lùi Đức Quốc Xã khỏi lãnh thổ Ba Lan và dựng lên cái gọi là Ủy Ban Giải Phóng Dân Tộc Ba Lan.

Không phải tự nhiên mà cả chính phủ lẫn luật pháp Ba Lan xếp chủ nghĩa phát xít và chủ nghĩa cộng sản vào chung một rọ, xem cả hai là các chế độ độc tài, toàn trị tàn bạo đã chà đạp độc lập dân tộc của họ.

Điều 13 của Hiến Pháp Ba Lan nghiêm cấm sự tồn tại của các đảng chính trị và các tổ chức áp dụng các phương pháp và thực tiễn hoạt động toàn trị của chủ nghĩa phát xít và chủ nghĩa cộng sản. Từ 1989 đến nay, Ba Lan liên tục sửa luật hình sự để biến việc truyền bá bất kỳ tư tưởng cộng sản nào thành tội phạm. Tại Ba Lan, trưng ra một lá cờ đỏ có hình búa liềm, hoặc mang các phù hiệu, biểu tượng cộng sản Liên Xô ở nơi công cộng, bị cảnh sát bắt là may mắn vì không ai dám chắc, đương sự có còn sống tới khi cảnh sát xuất hiện hay không!

***

Cộng đồng người Việt tại Ba Lan là một trong những cộng đồng người nước ngoài đáng kể tại Ba Lan. Phía Ba Lan ước đoán có khoảng 25,000 đến 30,000 người, trong đó có khoảng 3,000 người đã trở thành công dân Ba Lan. Tuy nhiên theo ước tính của các tổ chức cộng đồng và Đại Sứ Quán Việt Nam thì số người Việt sống tại Ba Lan khoảng 40,000 người đến 60,000 người.

Lịch sử di cư của người Việt sang Ba Lan bắt nguồn từ con đường học hành và hợp tác kinh tế giữa hai nước XHCN cũ và được mô tả là đã trải qua ba giai đoạn chính.

Giai đoạn đầu (thập niên 1950 – thập niên 1980) chỉ có trí thức và du học sinh, họ không quay về Việt Nam khi chế độ cộng sản ở Ba Lan sụp đổ.

Giai đoạn thứ hai (thập niên 1990 – thập niên 2000) là thời điểm Ba Lan chuyển dịch sang nền kinh tế thị trường, mở ra cơ hội kinh doanh tự do rất lớn và hàng vạn người Việt từ trong nước, cũng như những người Việt từ các lân bang như Nga, Đức, Czech đổ đến Ba Lan kiếm sống qua các quầy bán vải, quần áo tại các khu chợ ngoài trời, rồi các trung tâm thương mại, quán ăn.

Giai đoạn 3 (từ thập niên 2010 đến nay), cộng đồng người Việt thế hệ trước đó đã ổn định và sở hữu các doanh nghiệp lớn, có nhu cầu tuyển dụng nhân lực và Ba Lan rơi vào tình trạng thiếu hụt lao động phổ thông và kỹ thuật, làn sóng di cư mới hình thành, cung cấp nhân công cho các dịch vụ và công nhân.

Giống như nhiều quốc gia thuộc khu vực Đông Âu từng bị đặt dưới chế độ cộng sản, Ba Lan đang chuyển mình và đạt được nhiều thành tựu. Nếu cứ “biết ơn” thủ phạm và mãi “tự hào” về những thứ ngớ ngẩn sẽ không thể chạm tới những thành tựu ấy.

Một trong những thành tựu mà người Việt hưởng sái là Ba Lan đã trở thành quốc gia tạo ra công việc để cho. Còn những người Việt “kính bác, yêu đảng” thì đang tìm đủ mọi cách, kể cả sử dụng những phương thức phi pháp, thậm chí thảm hại nhất để được dự phần.

Theo dõi cuộc tranh luận trên Uwaga, đột nhiên kẻ viết bài này nhớ đến “Đề Tỉnh Quốc Dân Ca” hay còn gọi là “Á Tế Á Ca” từng được lưu truyền tại Việt Nam nửa đầu thế kỷ 20: “Hồn mê mẩn, tỉnh chưa, chưa tỉnh?”