Nếu không có gì bất ngờ, cái Tết này sẽ là một cú tát thẳng vào mặt những ai còn đang mơ mộng về một mùa xuân ấm áp, sum vầy. Không phải vì thời tiết khắc nghiệt hay dịch bệnh hoành hành, mà bởi vì thực tế phũ phàng của cuộc sống đã lột trần hết thảy những ảo mộng. Tết, vốn dĩ là dịp để con người ta dừng lại, thở phào và tận hưởng, nay đã biến thành một gánh nặng khổng lồ, một cuộc chiến âm thầm với ví tiền và lòng tự trọng. Dưới đây là 4 hiện tượng trần trụi mà ai cũng thấy, nhưng ít ai dám nói ra toẹt móng heo. Bởi lẽ, thừa nhận chúng đồng nghĩa với việc nhìn thẳng vào gương mặt méo mó của chính mình trong xã hội này – một xã hội mà tiền bạc không chỉ là phương tiện, mà còn là thước đo của hạnh phúc, của tình thân, và thậm chí của cả sự tồn tại.
Thứ nhất, dòng người về quê không còn mang theo nụ cười, mà là sự tháo chạy khỏi cơn ác mộng đô thị. Hãy nhìn kỹ những hình ảnh trên đường cao tốc những ngày giáp Tết: những chiếc xe máy chất đầy đồ đạc lỉnh kỉnh, từ vali cũ kỹ đến thùng carton buộc dây chằng chịt, rời khỏi thành phố từ đầu tháng Chạp. Đừng vội nghĩ đó là vì họ “xong việc sớm” hay háo hức về với quê hương. Không, đó là hình ảnh của sự thất bại, của những đợt cắt giảm nhân sự ồ ạt mà các công ty lớn nhỏ đang âm thầm thực hiện dưới vỏ bọc “tái cấu trúc”. Anh công nhân xóm trọ tôi vừa trả phòng hôm qua, mắt đỏ hoe bảo: “Về sớm đỡ tiền trọ em ạ, chứ ở lại lấy gì bỏ vào mồm?”. Câu nói ấy không chỉ là lời than vãn cá nhân, mà là tiếng kêu thét của hàng triệu lao động phổ thông đang bị đẩy ra rìa xã hội. Họ về quê không phải để ăn Tết, mà để trốn tránh cái đói, cái nợ nần chồng chất ở chốn phồn hoa giả tạo.
Ngược lại, nhiều dân văn phòng – những kẻ được cho là “thành đạt” – lại bám trụ lại thành phố, không phải vì yêu thích ánh đèn neon hay nhịp sống hối hả, mà vì về quê bây giờ là một gánh nặng tài chính khổng lồ. Vé xe khách tăng giá gấp đôi, quà cáp cho họ hàng phải “xứng tầm” để giữ thể diện, tiền mừng tuổi cho con cháu phải “đủ đô” để tránh bị chê bai. Thôi thì đành mang tiếng “bận việc” hoặc “dịch bệnh chưa yên”, ở lại một mình trong căn phòng trọ ẩm mốc, ăn mì gói qua ngày. Thâm thúy thay, cái Tết này đã biến dòng người di cư thành một cuộc chạy đua với nghèo đói: kẻ chạy về để sống sót, kẻ ở lại để che đậy sự kiệt quệ. Và giữa dòng chảy ấy, không ai cười nổi, vì nụ cười đã bị thay thế bằng những cái thở dài nặng trĩu.
Thứ hai, Tết bây giờ là “nghĩa vụ” chứ không phải lễ hội, một gánh nặng đè lên vai người lớn như tảng đá Sisyphus. Ngày xưa, trẻ con đếm từng ngày chờ Tết để được ăn ngon, mặc đẹp, nhận phong bao đỏ. Người lớn thì mong Tết để sum họp, nghỉ ngơi sau một năm vất vả. Nhưng giờ đây, Tết đã biến chất thành một “deadline” kinh hoàng, một kỳ thi cuối năm mà ai cũng biết mình sẽ trượt. Tiền đâu để lì xì cho con cháu? Tiền đâu để trả nợ ngân hàng, trả tiền nhà, trả đủ thứ hóa đơn tích tụ? Những câu hỏi ấy ám ảnh từng giấc ngủ, biến mấy ngày nghỉ Tết thành khoảng thời gian lo âu triền miên. Thay vì sum vầy bên mâm cỗ, người ta nằm dài trên giường, bấm điện thoại lướt TikTok đến mụ mị đầu óc, chỉ để trốn tránh thực tại phũ phàng. Những video hài hước, những clip du lịch sang chảnh trên mạng xã hội trở thành liều thuốc phiện tạm thời, giúp quên đi cái ví đang mỏng dần và những cuộc gọi đòi nợ sắp tới.
Thâm thúy ở chỗ, cái Tết này không còn là dịp để tái tạo năng lượng, mà là khoảng lặng để lộ rõ sự kiệt sức của con người hiện đại. Không ai còn háo hức với pháo hoa hay múa lân; họ chỉ thấy mệt mỏi, chờ cho hết mấy ngày này để quay lại guồng quay kiếm tiền – một guồng quay mà chính nó đã biến Tết thành gánh nặng. Suy cho cùng, Tết không phải là lễ hội nữa, mà là một nghi thức xã hội bắt buộc, nơi con người ta phải diễn vai “hạnh phúc” để che đậy nỗi sợ hãi sâu thẳm: sợ nghèo, sợ cô đơn, sợ bị xã hội phán xét. Và trong vở kịch ấy, không ai là người thắng cuộc, chỉ có những kẻ thua cuộc mệt mỏi.
Thứ ba, những cuộc gặp gỡ xã giao sặc mùi “diễn”, nơi tình thân bị thay thế bởi sự tọc mạch và ghen tị. Đến nhà nhau chúc Tết, ngày xưa là dịp để hỏi han sức khỏe, chia sẻ niềm vui. Giờ đây, câu cửa miệng không còn là “Chúc năm mới mạnh khỏe”, mà là màn tra khảo không khoan nhượng: “Lương tháng bao nhiêu?”, “Thưởng Tết nhiều không?”, “Sao chưa mua nhà/xe?”, “Con cái học hành thế nào?”. Người hỏi thì tọc mạch dưới vỏ bọc “quan tâm”, người trả lời thì gượng gạo, cố gắng tô vẽ một bức tranh đẹp đẽ để che đậy thực tế xám xịt. Kết cục là gì? Cả đám lôi điện thoại ra, mạnh ai nấy lướt, ngồi chung một mâm cơm mà hồn ai nấy giữ. Tiếng cười vang lên không phải từ niềm vui thực sự, mà từ sự miễn cưỡng, như những diễn viên nghiệp dư trong một vở kịch tồi.
Thâm thúy thay, cái Tết này đã phơi bày sự mỏng manh của tình thân trong xã hội vật chất. Tình thân bây giờ mỏng như tờ polime trong ví: hết tiền là hết tình. Những cuộc gặp gỡ không còn là để gắn kết, mà là để so đo, để khẳng định vị thế. Ai giàu thì khoe khoang, ai nghèo thì né tránh; và giữa khoảng trống ấy, sự chân thành biến mất. Chúng ta ngồi bên nhau, nhưng thực ra đang cô lập chính mình trong thế giới ảo của mạng xã hội, nơi mọi thứ đều đẹp đẽ hơn thực tế. Tết, thay vì là cầu nối, nay trở thành lưỡi dao cắt đứt những mối liên hệ mong manh còn sót lại, để lại một nỗi trống rỗng mà không ai dám thừa nhận.
Thứ tư, hoa Tết ế ẩm vì cái bụng đang đói, nơi lãng mạn bị nghiền nát dưới bánh xe nghèo túng. Đừng trách người ta không có gu thẩm mỹ, không biết thưởng hoa hay yêu cái đẹp. Khi cơm áo gạo tiền đè nặng lên vai, thì một chậu mai vàng rực rỡ hay cành đào thắm hồng trở nên quá xa xỉ, quá vô nghĩa. Chợ hoa Tết năm nay, người ta đi ngắm thì nhiều, mua thì ít; những ánh mắt ái ngại của người bán và cái lắc đầu tiếc nuối của người mua là minh chứng rõ nhất cho sự chết chóc của lãng mạn. “Đẹp thật, nhưng để tiền mua gạo thôi”, một chị bán hàng rong thì thầm, và câu nói ấy vang vọng như một lời nguyền rủa lên toàn bộ không khí Tết. Hoa không ế vì xấu, mà ế vì xã hội đang đói – đói tiền, đói hy vọng, đói cả niềm tin vào tương lai.
Thâm thúy ở đây là sự tương phản giữa vẻ đẹp bề ngoài và thực tế bên trong: Tết khoe sắc với hoa đào mai nở, nhưng lòng người thì héo úa như lá úa dưới nắng gió. Sự nghèo túng không chỉ giết chết cái bụng, mà còn giết chết tâm hồn; nó biến con người ta thành những cỗ máy sống sót, nơi cảm xúc thẩm mỹ bị đẩy xuống hàng thứ yếu. Và trong cái vòng luẩn quẩn ấy, chúng ta nhận ra rằng, cái đẹp chỉ tồn tại khi nhu cầu cơ bản được đáp ứng – một chân lý mà triết gia Maslow đã nói từ lâu, nhưng nay mới thực sự thấm thía trong bối cảnh Tết Việt.
Suy cho cùng, Tết không buồn, chỉ có lòng người đang héo hon vì tiền bạc eo hẹp. Khi cái bụng chưa no, đừng mong người ta cười nói vui vẻ; khi ví tiền mỏng, đừng hy vọng tình thân dày dặn. Cái Tết này là gương soi chiếu rõ nhất cho xã hội: một xã hội mà thành công được đo bằng con số ngân hàng, và hạnh phúc chỉ là ảo ảnh cho những kẻ may mắn. Muốn Tết vui? Hãy cày cuốc ngay từ bây giờ đi, đừng đợi phép màu từ ông trời hay từ chính phủ. Bởi lẽ, trong thế giới này, phép màu duy nhất là mồ hôi và nước mắt của chính bạn. Và nếu không, cái Tết năm sau sẽ còn tàn khốc hơn, như một vòng lặp vô tận của sự thất vọng.
Lm. Anmai, CSsR
